Кіріспе

Беттік нерв параличі – беттік нервпен иннервацияланған кез келген құрылымдардың қызметінен айырылуы. Беттік нерв жолы ұзын және салыстырмалы түрде қиын, сондықтан беттік нерв параличіне әкелуі мүмкін бірнеше себеп бар. Ең көп кездесетіні – Белл параличі, себебі белгісіз ауру, және оны анықталған қауіпті себептерді жоққа шығару арқылы ғана диагностикалауға болады.

Белгілері мен симптомдары

Беттік нервтің сал болуы бет әлсіздігімен сипатталады, көбінесе беттің бір жағында ғана байқалады. Басқа да белгілерге дәм сезу қабілетінің жоғалтылуы, естігіштің күшеюі, сілекей және жас шығарудың азаюы жатуы мүмкін. Салдың себебіне байланысты құлақтағы көпіршіктер сияқты қосымша белгілер де болуы мүмкін, мысалы, егер беттік сал белдеу ісігінен туындаған болса. Симптомдар бірнеше сағаттың ішінде дамуы мүмкін. Құлақтан басталып бетке таралатын өткір ауру сезімі басқа симптомдардың пайда болуына себеп болуы мүмкін.

Беллдің шалдығы

Белл шалдығы – бет жүйкесінің жедел параличінің ең көп кездесетін себебі. АҚШ-та Лайм ауруы Жаңа Англия және Атлантиканың орталық штаттарында, сондай-ақ Висконсин мен Миннесотаның бір бөлігінде жиі кездеседі, бірақ ол басқа аймақтарға да таралуда. Лайм инфекциясының шамамен 80% жағдайында, әдетте, кене шаққаннан кейін бір-екі аптадан соң, бірінші белгі ретінде кеңейіп бара жатқан бөртпе пайда болады, оған бас ауруы, дене ауыруы, шаршау немесе қызба секілді симптомдар да қосылуы мүмкін. Лайм инфекциясының 10-15% жағдайында бет параличі бірнеше аптадан кейін пайда болып, инфекцияның бірінші байқалатын белгісі болуы мүмкін, себебі Лайм бөртпесі көбінесе қышымалы және ауырсынулы болмайды. Лайм ауруы антибиотиктермен емделеді. Варицелла-зостер вирусының қайта белсенділуі, Белл шалдығымен байланысты болғандықтан, бет жүйкесінің параличінің тікелей себебі де болуы мүмкін. Жіндік ганглиондағы вирустың жасырын күйден қайта белсенділуі құлақ арнасын зақымдайтын көпіршіктерге алып келеді және Рамсей Хант синдромының 2-ші түрі деп аталады. Денеге келген физикалық жарақаттар, әсіресе уақытша сүйектің сынулары да бет жүйкесінің жедел параличіне себеп болуы мүмкін. Әрине, жарақаттан кейін бет параличінің пайда болу ықтималдығы жарақаттың орналасқан жеріне байланысты. Көбінесе бет параличі уақытша сүйек сынуларынан кейін пайда болады, бірақ ықтималдығы сынықтың түріне байланысты. Көлденең жазықтықтағы көлденең сынықтар бет параличіне шамамен 40-50% жағдайда әкеледі. Пациенттерде барабан қалқанының артында қан, сезімдік кереңдік және бас айналуы болуы мүмкін; соңғы екі симптом вестибулокохлеарлық жүйке мен ішкі құлақтың зақымдануынан туындайды. Тік жазықтықтағы бойлық сынықтар параличке әкелу ықтималдығы төмендеу (20%). Пациенттерде сыртқы есту жолынан қан ағуы, барабан қалқасының жарылуы, сыртқы есту жолының сынуы және өткізгіш есту қабілетінің төмендеуі байқалуы мүмкін. Жеңіл жарақат алған пациенттерде емдеу Белл шалдығындағыдай: көзді қорғау және күту. Ауыр жарақат алған пациенттерде жүйке өткізгіштігін зерттеу арқылы жағдай бақыланады. Егер жүйке өткізгіштігін зерттеулер жүйке өткізгіштігінде 90% - дан жоғары өзгеріс көрсетсе, жүйкеге қысымды азайту қажет. Бет параличі жарақаттан кейін бірден пайда болуы мүмкін, себебі бет жүйкесіне тікелей зақым келген, мұндай жағдайларда хирургиялық емдеуге тырысуға болады. Басқа жағдайларда бет параличі жарақаттан кейін ұзақ уақыттан соң, ісіну мен қабынудың салдарынан пайда болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда стероидтар көмектесе алады.

Қатерлі ісіктер

Бет нервінің күрделі жолының кез келген жерінде ісік қысым жасаса, бет параличіне алып келуі мүмкін. Жиі кездесетін себептері – бет нейромалары, туа біткен холестеатомалар, гемангиомалар, акустикалық нейромалар, сілекей безінің ісіктері немесе басқа ісіктердің метастаздары. Көбінесе, бет ісіктерінің бет нервісімен тығыз байланысы болғандықтан, осы аймақтағы ісіктерді алып тастау қиынға соғады, себебі дәрігер ісікті одан да күшті паралич тудырмай қалай емдеу керектігін білмейді. Әдетте, қатерсіз ісіктерді бет нервін сақтайтын әдіспен алып тастау керек, ал қатерлі ісіктерді әрқашан оларды қоршаған тіндердің кең аумағымен бірге, бет нервін қоса алып тастау керек. Бұл сөзсіз бет параличіне әкеледі, бірақ қатерлі ісікті қауіпсіз жолмен алып тастау науқастың өмірін сақтау үшін өте маңызды. Ісік алынғаннан кейін, бет нервін жүйке ауыстыру, жүйкелерді трансплантациялау және жүйкелерді тікелей қосып жөндеу сияқты әдістермен қайтадан иннервациялауға болады. Балама емдеу әдістеріне бұлшықет ауыстыру техникалары, мысалы, грацилис бұлшықетін еркін ауыстыру немесе статикалық процедуралар жатады. Ісік салдарынан бет нерві параличіне шалдыққан науқастар көбінесе прогрессивті, дікілдеп соққан паралич, басқа да неврологиялық белгілер немесе қайталамалы Белл параличі сияқты көріністермен келеді. Соңғысы әрқашан күдік тудыруы керек, өйткені Белл параличі қайталанбауы тиіс. Ұзаққа созылған құлақтан шыққан сұйықтық холестеатома ретінде қарастырылуы керек, егер оған қарсы дәлелдер болмаса, дереу хирургиялық зерттеу жүргізілуі керек. Ісіктің орналасқан жерін анықтау үшін компьютерлік томография (КТ) немесе магниттік-резонанстық томография (МРТ) жасау керек және оған сәйкес емдеу жүргізілуі керек. Басқа ісіктік себептердің қатарында лептоменингеальды карциноматоз бар.

Инсульт

Орталық беттік паралич ядроға бағытталған ішкі капсуладағы талшықтарға әсер ететін лакунарлық инфаркт салдарынан туындауы мүмкін. Бет ядросының өзі де көпірше артерияларының инфарктісінен зардап шегуі мүмкін. Перифериялық беттік параличтен айырмашылығы, орталық беттік паралич маңдайға әсер етпейді, себебі маңдайға қызмет ететін нервтер екі моторлық қабықтан шығады.

Супрануклеарлық және ядролық зақымданулар

Орталық беттік паралич ядроға бағытталған ішкі капсуладағы талшықтарға әсер ететін лакунарлық инфаркттан туындауы мүмкін. Бет ядросының өзі де көпірше артерияларының инфарктісінен зардап шегуі мүмкін. Бұл – ішкі капсула арқылы жүретін кортикобулбарлық талшықтар.

Инфракернелі зақымданулар

Инфрануклеарлық зақымданулар беттік нерв параличінің көптеген себептерін қамтиды.

Емдеу

Егер бет парализіне себеп болған жағдай анықталса, оны емдеу қажет. Егер бет парализінің Лайм ауруынан туындауының ықтималдығы 10%-дан жоғары деп бағаланса, кортикостероидтарсыз антибиотиктермен емпирикалық терапияны бастау керек және Лайм ауруына жасалған зертханалық тесттердің нәтижелерінен кейін қайта қарау керек. Функциясы қалпына келмейтін пациенттерде парализделген беттің симметриясын қалпына келтіру үшін бірнеше хирургиялық емдеу әдістері бар (жоғарыдағы «Ісіктер» бөлімін қараңыз).

Болжам

Бір зерттеуде инсульттан кейін беттік параличті бастан өткерген отыз адам қадағаланды. Паралич басталғаннан кейін алты ай өткен соң, науқастардың үштен екісі толыққандай жазылған немесе жеңіл ғана беттік параличі болған. Белл параличі жағдайында, адамдардың 71% толыққандай жазылып, ешқандай салдары қалдырмайды. Сонымен қатар, көптеген адамдар паралич басталғаннан кейін жеті күн ішінде жазыла бастайды.