Кіріспе
Мысыр мен Судан арасындағы даулы аумақ – Халайб үшбұрышы – Солтүстік-Шығыс Африканың Қызыл теңіз жағалауында орналасқан жер. Халайб қаласының атымен аталатын бұл аймақ, 1899 жылы Англо-Мысыр кондоминиумы белгілеген және 22-ші солтүстік параллель бойынша жүргізілген «саяси шекара» мен 1902 жылы британдықтар белгілеген «әкімшілік шекара» арасындағы Египет-Судан шекарасының айырмашылығынан туындаған. Египет жақында осы аймаққа қатысты халықаралық арбитражға немесе тіпті саяси келіссөздерге қатысудан бас тартуда қатаң позиция танытты. Аймақта бежа, араб және ағылшын тілдерінде сөйлейді.
The Halaib Triangle is an area of land measuring located on the Northeast African coast of the Red Sea. The area, which takes its name from the town of Halaib, is created by the difference in the Egypt–Sudan border between the "political boundary" set in 1899 by the Anglo Egyptian Condominium, which runs along the 22nd parallel north, and the "administrative boundary" set by the British in 1902, Egypt has been recently categorical in rejecting international arbitration or even political negotiations regarding the area. Beja, Arabic and English are spoken there.
Атауы
Мұталлис Халаиб, әдеби мағынасы "Халаиб үшбұрышы"; Судандық араб тілінде және Египеттік араб тілінде айтылады.
Тарих
1899 жылғы 19 қаңтарда Ұлыбритания мен Мысыр арасындағы Суданды басқаруға қатысты келісімде "Судан" термині "22-ші ендік параллелінің оңтүстігіндегі аумақтар" деп анықталды. Келісімде Мысырға Қызыл теңіздегі Суакин портын бақылауға мүмкіндік беретін ереже болды, бірақ 1899 жылғы 10 шілдедегі түзетуге сәйкес Суакин Суданға берілді. Керісінше, Мысыр басқарған шекараның оңтүстігінде орналасқан Бир Тавиль аймағы ешбір ел талап етпеген бос жер болып табылады. 1958 жылдың ақпан айында Судан тәуелсіздік алғаннан кейін екі жыл өткен соң, Судан Үшбұрышта сайлау өткізуді жоспарлаған, бірақ сол айдың өзінде одан бас тарды. Халайб Суданның Қызыл теңіз штатының бір бөлігі саналды және 1980 жылдардың соңындағы соңғы судандық сайлауға дейін барлық судандық сайлауларға қатысты. Екі ел де осы жерге құқық талап етуді жалғастырды, бірақ 1992 жылға дейін аймаққа бірлесіп басқару сақталды. Осы жылы Мысыр Суданның Үшбұрыш суларына қанадалық мұнай компаниясына барлау құқығын беруіне қарсылық білдірді. Келіссөздер басталды, бірақ компания егемендік мәселесі шешілгенге дейін келісімнен бас тартты. 1994 жылғы шілдеде Судан Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне, Африка Біріктігі Ұйымына (АБҰ) және Араб Лигасына Мысырдың Судан аумағына 1993 жылғы мамырда жіберген соңғы хаттарынан бері 39-дан астам әскери және әкімшілік шабуыл жасағаны туралы шағымдады. 1995 жылғы қаңтарда Мысыр Суданның АБҰ Сыртқы істер министрлері кеңесінен Адис-Абебада өткен отырыста дауды қарау туралы өтінішін қабылдамады. Содан кейін, Мысыр президенті Хосни Мубаракқа жасалған сәтсіз қастандық әрекетінен кейін, ол Адис-Абебаға отырысқа келген кезде, Мысыр Суданды кінәлады және басқа шаралармен қатар Халайб Үшбұрышына бақылауды күшейтіп, судандық полиция және басқа да лауазымды тұлғаларды елден қуды.
21 ғасыр
2004 жылы Судан президенті Омар әл-Башир өз елінің 2000 жылы аймақтан шығып, Мысырдың де-факто үшбұрышты бақылауында болғанына қарамастан, бұл аймақ әлі де Суданға тиесілі екенін, оны "ешқашан тастамағанын" мәлімдеді. "Біз ешқандай жеңілдік жасаған жоқпыз. Бұл жақында Қауіпсіздік Кеңесіне шағымымды қайтадан ұсынғанымыздан көрінеді", - деді ол. Әл-Башир 2010 жылы Порт-Суданда сөйлеген сөзінде Халаибке қатысты Суданның егемендік талабын қайталап, "Халаиб – судандық және әрқашан судандық болады" деді. Шығыс майданы – Суданның саяси-әскери коалициясы, құрамында Бежа конгресі мен Хартуммен бейбіт келісімге қол қойған "Азаттық арыстандары" бар. Шығыс майданы мен Бежа конгресінің басшысы Мұса Мұхаммед Ахмад Халаибтың егемендігі мәселесі Солтүстік және Оңтүстік Судан арасындағы Абьейге қатысты егемендік мәселесіне ұқсас халықаралық төрелік арқылы шешілуі керек деп мәлімдеді. 2009 жылдың қазанында 2010 жылдың сәуірінде Суданның жалпы сайлауына арналған кешенді жоспар дайындаған Сайлау комиссиясы Халаибтің Қызыл теңіз штатының сайлау округінің бірі екенін және оның халқы конституциялық құқықтарын жүзеге асырып, жалпы сайлауға қатысу үшін тіркелуі керек деп мәлімдеді. Суданның сайлау комиссиясының өкілдеріне Египет билігі кіруге тыйым салғандықтан, Халаиб үшбұрышы аймағында сайлаушылар тіркелмеді. 2009 жылдың желтоқсанында Судан президентінің көмекшісі Мұса Мохамед Ахмедке шекара аймағына кіруге тыйым салынды. Ахмедтің сапарының мақсаты – "[Суданның] Халаиб үшбұрышына қатысты егемендігін растау, халықтың жағдайын тексеру және [Египет] басып алу басталғаннан бері қамалған Судан әскерінің мүшелеріне моральдық және қаржылық қолдау көрсету" болды. Оның бұл сөздері Судан армиясының қызметкерлері Египет бақылауындағы аймақта қалып отырғанын алғаш рет ресми түрде мойындады. Ахмед Халаиб үшбұрышы Суданның меншігі екенін және оны "ешқандай жағдайда да" тастамайтынын мәлімдеді. Мысыр үкіметі Египет-Судан сауда орталығын жабуға және оны 22-ші параллельдегі шекаралық бақылау пунктына көшіруге қадамдар жасап жатыр, ондағы инфрақұрылым кеңейтіліп, Египет-Судан құрлық саудасын жүзеге асыру үшін әкімшілік кадрлар саны арттырылды. Осылайша, Суданнан Египетке жүк таситын жүк көліктеріне бұрынғыдай Альшалатинде жүк түсіруге рұқсат берілмейді, керісінше, олар Хадарба шекаралық пунктінде жүкті түсіреді. Вади-Хальфа – Нил өзенінің батысындағы 22 градус солтүстік ендігінде орналасқан тағы бір шекаралық пункт. 2009 жылы Мысырдың электр энергиясы басқармасы Альшалатин қаласын Мысырдың негізгі желісінен электр қуатымен жабдықтау үшін желі салды, бұл жерде қолданылатын генераторларды ауыстыру мақсатында. Бұл желі болашақта Абу Рамад пен Халаибке дейін созылады. 2010 жылдың мамыр айынан бастап үшбұрыш Порт-Суданға жаңа асфальтталған жолмен байланыстырылды. 2010 жылдың 22 сәуірінде судандық "Аль Ахрам Тудей" газетінде Халаиб кеңесінің бұрынғы басшысы және Халаиб үшбұрышында Египет әскерилерінің болуына қарсы науқан жүргізген бишарин тайпасының мүшесі Аль Тахер Мухаммад Хасаай екі жыл бойы египет қауіпсіздік күштерімен сотсыз ұсталғаннан кейін Каирдегі ауруханада қайтыс болды деп хабарланды. Бишарин тайпасының делегациясы Суданның медиа орталығына олардың жеті мүшесі де қамауда екенін мәлімдеді: Мұхаммед Эйса Саид алты жылдан бері қамауда, Али Эйса Әбу Эйса және Мұхаммед Салем бес жылдан бері қамауда, Хашим Осман, Мұхаммед Хусейн Абдал Хакам, Каррар Мұхаммед Тахир және Мұхаммед Тахир Мұхаммед Салех екі жылдан бері қамауда. 2010 жылдың шілдесінде Мысырдың "Аль-Масри Аль-Юм" газетінде Халаиб үшбұрышындағы үш тайпаның басшылары – Абабда, эль-Башария және Бежа – аймаққа қатысты Мысыр талаптарын қолдады, олардың өзі Египет азаматтары екенін, Судан азаматтары емес екенін және ұлттық жеке куәлік, сайлауда дауыс беру және Мысыр әскерінде қызмет ету құқығы бар Мысыр азаматтарының барлық құқықтарына ие екенін мәлімдеді. 2010 жылдың 29 қарашасында Халаибтің 1995 жылы парламенттік мүшесі болған Мұхаммед Аль Хасан Окаир (Toyota) Судан президентіне Халаибтен ашық хат жіберді. Хат Бишарин, Хамад Ораб және Алияб тайпалары атынан жазылған және жергілікті азаматтық қоғам құрылымдарымен басқарылған 20 ауылды Мысырдың екі сайлау округіне мәжбүрлеп қосуға наразылық білдірді. Хатта Халаибтің қоршауына, оның тұрғындарының тікенекті сыммен қоршалған жерде өмір сүруіне және Суданнан келген нәрселердің Халаиб Мысыр екендігіне және тайпалардың түйелерінің Халаибтен Суданның Нил өзеніне дейінгі дәстүрлі жайылымдарына өтуіне тыйым салынғанына наразылық білдірілді. Мысыр үкіметі Халаиб ауылын қалаға айналдырды және түрлі азаматтық жобалар салынуда. Мамдух Али Омара 2015 жылғы қарашадағы Мысыр парламенттік сайлауында Халаиб аймағының өкілі ретінде жергілікті тұрғындармен сайланды. 2016 жылы Мысыр Сыртқы істер министрлігінің өкілі қысқа мәлімдеме жасап, бұл Египеттің егемендігіне бағынған Египет территориясы екенін айтты және одан әрі түсіндірме беруге ниеті жоқ екенін мәлімдеді. Халықаралық төрелікке қатысты тараптардың келісімі қажет, бірақ Египетке дейін төрелікке келіспеді. Альшалатин – Египет қаласы, солтүстік әкімшілік шекарасында орналасқан. Даулы аймақтан оңтүстікке орналасқан ең жақын Судан қаласы – Осиф (Марса Осиф), ол 1899 жылғы келісімге сүйенген Египеттің саяси шекарасы – 22 градус ендігінен оңтүстікке орналасқан.
Экология және география
Халаиб аймағында афротропикалық элементтердің солтүстік шегі Гебель-Эльбада орналасқан, бұл оны Мысырдың басым Жерорта теңізі және Солтүстік Африка экожүйелері арасында ерекше аймаққа айналдырады. Акация, мангр және басқа да бұталардың тығыз жамылғысымен қатар, Biscutella elbensis сияқты эндемикалық өсімдік түрлері де кездеседі. Аймақтағы ең биік таулар – Эльба тауы, Шеллал тауы, Шендиб тауы және Шендодай тауы. Гебель-Эльбаның таулы аймағы Мысырдың бұрынғы премьер-министрі Ахмет Назиф қол қойған жарлық бойынша табиғат қорығы деп жарияланды.