Кіріспе

Совет Одағындағы адам құқықтары қорғаушысы (1923–2011)

Елена Георгиевна Боннер (Елена Георгиевна Боннэр; 15 ақпан 1923 – 18 маусым 2011) – бұрынғы Совет Одағындағы адам құқықтары қорғаушысы және физик Андрей Сахаровтың әйелі. Ол диссидент болған ондаған жылдар бойында Боннер өзінің тікелей, шыншыл пікірлерімен және батылдығымен ерекше көзге түсті.

Ерте өмір және білім

Лусик Георгиевна Алиханова Түркістан Автономдық Кеңестік Социалистік Республикасының Мерв қаласында дүниеге келді (қазіргі Түрікменстанның Мары қаласы). Ол Сибірден келген еврей коммунистік белсендісі Руф "Рут" Боннер мен армян Левон Качарянның қызы. Оның әкесі туғанына бір жыл толған соң қайтыс болды, ал анасы Армения Коммунистік партиясының бірінші хатшысы және Коминтерннің басшысы Геворк Алиханянға үйленді. Оның Игорь есімді кіші інісі кәсіби теңізші болды. Олардың отбасы Сестрорецк қаласында жазғы үйі болды, Боннер сол жерде өткен шақтарын жылы есілде сақтайтын. 1937 жылы Боннердің әкесі НКВД-мен тұтқындалып, Сталиннің Ұлы тазалауының құрбаны болды; анасы бірнеше күннен кейін "халық жауының әйелі" деп айыпталып тұтқындалды және Қазақстандағы Қарағанды маңындағы Гулагта он жыл жазасын өтеді, одан кейін тоғыз жыл ішкі жер аударылды. Боннердің 41 жастағы анасының інісі Матвей Боннер де тазалау кезінде атылып өлтірді, ал оның әйелі ішкі қуғынға ұшырады. Барлығы төртеуі де 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін ақталды (қайта құрметке ие болды). 1941 жылы Кеңес Одағына шабуыл жасалғанда ол Қызыл Армияның госпиталіне ерікті болып келді және бас медбике болып тағайындалды.

Неке және балалар

Медициналық институтта ол өзінің алғашқы күйеуі Иван Семеновпен танысты. 1950 жылы олардың Татьяна есімді қызы, ал 1956 жылы Алексей есімді ұлы дүниеге келді. Оның балалары 1977 және 1978 жылдары АҚШ-қа эмиграциялады. Боннер мен Семенов 1965 жылы ажырасып, кейін ақыр соңында ажырасты. 1970 жылдың қазан айында Калугада адам құқықтарын қорғайтын белсенділер Револьт (Иванович) Пименов пен Борис Вайлдың сот процесіне қатысқанда Боннер ядролық физик және адам құқықтарын қорғайтын белсенді Андрей Сахаровпен танысты; олар 1972 жылы үйленді.

Белсенділік

1940 жылдары Боннер саяси тұтқындар мен олардың отбасыларына көмектесе бастады. Боннер 1964 жылы дәрігер болып жұмыс істеп жүрген кезде Кеңес Коммунистік партиясына қосылса да, бірнеше жыл өткен соң ғана Кеңес адам құқықтары қозғалысына белсенді қатысты. 1968 жылдың тамызында Кеңес блогының танктері Прага көктемі қозғалысын басу үшін Чехословакияға енгеннен кейін оның диссиденттік көзқарасы нығайып, бекемделді. Сол оқиға жүйеге іштен реформа жасау мүмкін емес деген сенімін арттырды. 1994 жылы ол "шешен халқының геноциді" деп атаған жағдайға наразылық білдіріп, Ельциннің Адам құқықтары жөніндегі комиссиясынан кетіп, Ресейдің Чечнядағы қарулы қақтығысына қарсы шықты және Владимир Путиннің басшылығымен Кремльдің КГБ үлгісіндегі авторитарлыққа қайта оралғаны үшін сынады. Ол сондай-ақ Израиль-Палестина дауына халықаралық "төрттік" ұсынған екі мемлекеттік шешімді де сынға алды және Еуропада антисемитизмнің күшеюінен қаушады. 1999 жылы Елена Боннер Трумэн-Рейганның Азаттық медалін алды. Боннер 2010 жылдың 10 наурызында жарияланған "Путин кетіп қалуы керек" деген Путинге қарсы онлайн манифестке қол қойған 34 адамның бірі болды, оның қолы бірінші болып қойылды.

Соңғы жылдары және өлімі

2006 жылдан бастап Боннер уақытын Мәскеу мен АҚШ арасында бөліп өтті, АҚШ-та оның екі баласы, бес немересі, бір шөбересі және бір шөбере немересі тұрды. Ол "Аналар мен қыздар" (Knopf 1992) кітабын жазды және Ресей мен адам құқықтары туралы жиі жазды. Ол көптеген халықаралық адам құқықтары сыйлықтарының иегері болды, соның ішінде 1991 жылғы Рафто сыйлығы, 2001 жылғы Еуропа Парламентінің Роберт Шуман медалі, Халықаралық гуманистік және этикалық одақтың сыйлықтары, 13 қаңтардағы Литваның естелік медалі. 2005 жылы Боннер "Олар еркіндікті таңдады" төрт бөлімді теледокументалдық фильміне қатысты. Боннер "Адам құқықтарын дамыту" (ҮҚО) кеңесінің мүшесі болды.

БАҚ-тағы бейнелеу

1984 жылы шыққан "Сахаров" фильмінде Боннер рөлін Гленда Джексон сомдады.