Кіріспе

Йорк әулеті – Plantagenet әулетінің кадеттік тармағы. Оның үш мүшесі 15 ғасырдың соңында Англия патшасы болды. Йорк әулеті Эдмунд Лэнглиден, 1-ші Йорк герцогынан, Эдуард III-нің төртінші тірі ұлынан тараған. Кейіннен, Йорк әулеті Эдуард III-нің екінші тірі ұлы Кларенс герцогы Лайонелдің мұрагеріне үйленгендіктен, Эдуард III-нің үлкен ұрпақтарын да өкілдіктеді. Осы тектің арқасында олар Англия тәжіне талап етті. Бәсекелес Ланкастер әулетімен салыстырғанда, олар Англия тағына туыстық бойынша үстемдік құқығына ие болды, бірақ әкелік желі бойынша төмен дәрежеде болды. Бұл әулеттің билеуі 1485 жылы Босворт шайқасында Ричард III-нің қаза болуымен аяқталды. 1499 жылы Уорик графының 17-ші титулының иегері Эдвард Плантагенеттің қайтысымен еркек желісінде тоқтатылды.

Розалар соғысы

Өзінің жоғары мәртебесіне қарамастан, Ричард Плантагенетті әлсіз Генрих VI-ның кеңесшілері, әсіресе Джон Бофорт, Сомерсеттің 1-ші герцогы және Анжу королевасы Маргарет үкіметте лауазымға тағайындаудан бас тартты. Ол Генрих VI-ның 1453–54 жылдары денсаулығы нашарлаған кезеңінде мемлекеттің қорғаушысы болғанмен, король жазылғаннан кейін Сомерсеттің жақтастары оның реформаларын кері қайтарды. Розалар соғысы келесі жылы Сент-Олбанс шайқасымен басталды. Бастапқыда Ричардтың мақсаты тек Ланкастердің саяси қарсыластарын корольге ықпал етуші орындардан қуу болды. Йорк әулеті үшін таққа талап етуі 1460 жылдың қазан айында ғана болды. Сол жылы йоркшылар Нортгемптон шайқасында королді тұтқынға алды, бірақ жеңіс ұзаққа соқпады. Ричард пен оның екінші ұлы Эдмунд 30 желтоқсанда Уэйкфилд шайқасында қаза тапты. Ричардтың таққа деген құқығын оның ұлы Эдуард мұра етті. Ричард Невиллдің, Уорвиктің 16-шы графының ("Патша жасайтын") қолдауымен Эдуард, көшбасшы ретінде үлкен қабілетін көрсетіп, Ланкастерлерді бірнеше шайқаста жеңді. Генрих VI мен Анжу королевасы Маргарет солтүстікте наурыз жүргізіп жатқанда, Уорвик астананы басып алып, 1461 жылы Лондонда Эдуардты патша деп жариялады. Эдуард сол жылы Таутон шайқасындағы шешуші жеңісімен өзінің құқығын нығайтты, осы шайқаста Ланкастер армиясы дерлік құрылыстан қалды.

Йорк патшаларының билік ету кезеңі

Эдуард IV-тің алғашқы билігі Ланкастердің құйрықтары мен Генрих VI-ны қолдаған көтерілістермен дағдарысқа ұшырады. Уорвик өзінің позициясын өзгертті және 1470-71 жылдары Генриді қысқа мерзімге қайта орнатуға Анжудың Маргарет және корольдің ашкөз інісі, Кларенс герцогы Джордж қолдау көрсетті. Бірақ Эдуард тағын қайтарып алды, ал Генрих VI-ның 1471 жылы Лондон мұнарасындағы өлімімен Ланкастер әулеті жойылды. 1478 жылы Кларенстің тудырған келесі проблемалары оның Лондон мұнарасында өлімге әкелді; көпшілік пікірі бойынша, ол Малмсей шарабына батырылған. Эдуард 1483 жылы қайтыс болғаннан кейін, тәж оның он екі жасар ұлы Эдуард V-ке өтті. Эдуард IV-тің кіші інісі, Глостер герцогы Ричард, қамқоршы болып тағайындалды, ал жас король мен оның інісі Ричард Лондон мұнарасына орналастырылды. Мұнарадағы ханзадалардың тағдыры бүгінгі күнге дейін жұмбақ болып қала береді. Олардың өлтірілгені немесе кім өлтіргені әлі белгісіз. Парламент Titulus Regius құжатында Эдуард IV-тің некесінің жарамсыздығына байланысты екі ұлдың заңды емес екенін жариялады, осылайша Ричард тәждің мұрагері атанды. Ол 1483 жылдың шілде айында Ричард III болып таж киді.

Йорк әулеті жеңілді

Ланкастер әулетінің талапкерлері енді Ланкастер герцогының екі заңды қызы арқылы Португалия және Кастилия корольдік үйлеріне күйеу жіберіп, олардың мүліктік құқығына ие болғанмен, Ланкастер әулетінің заңдастырылған тармағы – Бофорттардың ұрпағы Генри Тюдор өз талабын қойды. Бұған қоса, кейбір Эдвардтық адалдары Ричардқа күшті қарсылық көрсетіп, оның Йорк әулетіне адал қолдаушыларының біртіндігін бөліп алды. 1483 жылдың соңында жасалған төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ 1485 жылы Ричард Босворт шайқасында Генри Тюдормен кездесті. Шайқас барысында Ричардтың маңызды қолдаушыларының кейбіреуі жақтарын ауыстырды немесе өздерінің әскерлерін шайқасқа жібермеді. Ричардтың өзі қаза тапты. Ол Плантагенеттер әулетінің соңғы патшасы және соғыста қаза тапқан соңғы ағылшын патшасы болды. Генри Тюдор өзін патша деп жариялап, Едуард IV-нің үлкен баласы – Елизаветаны әйелі етіп алды, Йорк және Ланкастер әулеттерінің қалған бөліктерін біріктіргенін мәлімдеді және 1603 жылға дейін билік еткен Тюдорлар әулетінің негізін қалап, Генрих VII ретінде таққа отырды.

Кейінгі талапкерлер

Англияның Генрих VII таққа отырған кезде, Plantagenet әулетінен тараған он сегіз адам болды, олардың бүгінде мұрагерлік құқығы жағынан күштірек деп есептелуі мүмкін еді. 1510 жылға қарай бұл сан он алты Йорк баласының дүниеге келуімен артты. Алайда Генрих VII, Эдуард IV-нің үлкен қызы Елизавета Йоркқа үйленді. Бұл олардың балаларын оның туысқандық мұрагерлері етті. Эдуардтың қарындасы Маргарет Йорк, Бургундия герцогинясы – Елизаветаның тәтесі, сондай-ақ Эдуардтың қарындасы Елизавета мен Саффолктың 2-ші герцогы Джонның балалары – де ла Поле әулетінің мүшелері Йорк әулетін қалпына келтіру әрекеттерін жалғастырды. Маргареттің сіңілі баласы, оның бауыры Джорджтың ұлы Уорик графы Эдвард Лондон мұнарасында түрмеге қамалған еді, бірақ 1487 жылы Маргарет Уорик немесе "Эдвард VI" болып танылған Ламберт Симнел бастаған көтерілісті қаржылады. Джон де ла Поле, Линкольнның 1-ші графы, көтеріліске қосылып, 1487 жылы Стоук шайқасында көтеріліс басып-жаншылғанда қаза тапты. Уорик, Эдуард IV-нің ұлы Ричард Шрусбери екенін мәлімдеген Перкин Уорбектің Маргарет қолдаған тағы бір сәтсіз шабуылдарына қатысты және 1499 жылдың 28 қарашасында өлім жазасына кесілді. Осылайша, Plantagenet және Йорк әулеттерінің еңбек еткен еркек желісі тоқтатылды.