Кіріспе
1709 жылғы Дж. Ф. Гендельдің опера сериясы «Агриппина» (HWV 6) – Джордж Фридерик Гендельдің кардинал Винченцо Гримани либреттосымен үш актідегі операсы. 1709–10 жылғы Венеция карнавалы маусымы үшін жазылған бұл операда Рим императоры Клавдийдің құлдырауы мен оның ұлының император болып тағайындалуын жоспарлаған Неронның анасы Агриппинаның тарихы айтылады. Гриманидің либреттосы Гендельдің ең жақсы туындыларының бірі саналады, ол – «батырлыққа қарсы сатирикалық комедия», түрлі саяси мәселелерге толы. Кейбір сарапшылар бұл Гриманидің Рим папасы XI Климентпен саяси және дипломатиялық бәсекелестігін көрсетеді деп санайды. Гендель «Агриппинаны» Италияда үш жылдық саяхатынан кейін жазды. Опера 1709 жылдың 26 желтоқсанында Венециядағы Сан-Джованни Гризостомо театрында тұңғыш рет қойылды. Ол бірден сәттілікке ие болды және одан кейін 27 рет тізбектеп қойылды. Көрермендер музыканың сапасын жоғары бағалады, оның көп бөлігі, сол заманғы дәстүрге сәйкес, басқа туындылардан, тіпті басқа композиторлардың шығармаларынан алынып, өңделген. Халықтың шығармаға деген ықыласына қарамастан, Гендель оны әрі қарышта сахналауды қолдамады. Премьерадан кейінгі жылдары кейде қойылымдар ұйымдастырылды, бірақ Гендельдің опералары, соның ішінде «Агриппина», 18 ғасырдың ортасында сәннен шықты. 20 ғасырда «Агриппина» Германияда қайта жаңғырылып, Ұлыбритания мен Америкада тұңғыш рет көрсетілді. Бұл операның қойылымдары көбейді, 2007 жылы Нью-Йорк қалалық операсы мен Лондон Колизеумында, ал 2020 жылы Метрополитен операсында жаңаша сахналаулар жасалды. Қазіргі сыншылар пікірінше, «Агриппина» – Гендельдің алғашқы опералық шедеврлерінің бірі, ол жаңалыққа және музыкалық табуларға толы, соның арқасында Гендельдің қайта жандануының ең танымал операларының біріне айналды.
Agrippina (HWV 6) is an opera seria in three acts by George Frideric Handel with a libretto by Cardinal Vincenzo Grimani. Composed for the 1709–10 Venice Carnevale season, the opera tells the story of Agrippina, the mother of Nero, as she plots the downfall of the Roman Emperor Claudius and the installation of her son as emperor. Grimani's libretto, considered one of the best that Handel set, is an "anti heroic satirical comedy", full of topical political allusions. Some analysts believe that it reflects Grimani's political and diplomatic rivalry with Pope Clement XI. Handel composed Agrippina at the end of a three year sojourn in Italy. It premiered in Venice at the Teatro San Giovanni Grisostomo on 26 December 1709. It proved an immediate success and an unprecedented series of 27 consecutive performances followed. Observers praised the quality of the music—much of which, in keeping with the contemporary custom, had been borrowed and adapted from other works, including the works of other composers. Despite the evident public enthusiasm for the work, Handel did not promote further stagings. There were occasional productions in the years following its premiere but Handel's operas, including Agrippina, fell out of fashion in the mid 18th century. In the 20th century Agrippina was revived in Germany and premiered in Britain and America. Performances of the work have become ever more common, with innovative stagings at the New York City Opera and the London Coliseum in 2007, and the Metropolitan Opera in 2020. Modern critical opinion is that Agrippina is Handel's first operatic masterpiece, full of freshness and musical invention which have made it one of the most popular operas of the ongoing Handel revival.
Өмірбаян
Гендельдің неміс стиліндегі алғашқы опералық композициялары 1704–06 жылдары Гамбургте, Иоганн Маттесонның ықпалымен жазылған. 1706 жылы ол Италияға сапар шекті, онда үш жыл бойы тұрып, композиторлық шеберлігін жетілдірді. Алғаш рет ол Флоренцияға қоныстанды, онда Алессандро және Доменико Скарлаттилермен танысты. Италияда жазылған алғашқы операсы, Гамбург пен Маттесонның ықпалын сақтай білгенімен, «Родриго» (1707, түпнұсқа атауы – Vincer se stesso è la maggior vittoria) болды және сол жерде қойылды. Опера аса сәтті болмаса да, Гендельдің итальяндық стильде опера жазу және итальян тіліндегі мәтіндерді музыкаға қою жолындағы тәжірибесінің бір бөлігі болды. Сондай-ақ ол Неапольде де жұмыс істеді. Ол кантаталар мен ораториялар жазуға белсенді түрде кірісті; сол кезде кантата, оратория және опера арасында айырмашылық шамалы болды (ұзындығының айырмасынан басқа), олардың барлығы secco recitative және aria da capo кезектесіп құрылған. Осы кезеңде жазылған шығармалардың ішінде «Dixit Dominus» және Неапольде жазылған «Aci, Galatea e Polifemo» драмалық кантатасы бар. Римде болғанда, әлдебір Алессандро Скарлатти арқылы, Гендель бос уақытында либретто жазған және итальяндық корольдік сарайлардың бейресми театрлық агенті болған көрнекті дипломат, кардинал Гриманимен танысты. Гримани Гендельдің талантына жоғары баға беріп, жаңа либреттосын – «Агриппинаны» музыкаға қоюын сұрады. Гримани бұл операны 1709–10 жылдарғы карнавал маусымында Венециядағы отбасына тиесілі «Teatro San Giovanni Grisostomo» театрында қоюды жоспарлаған. Бұл қақтығыстың кейбір аспектілері сюжетте де көрінеді: Нерон мен Ото арасындағы бәсекелестік, Гримани Габсбургтерді қолдаған және Рим папасы Клемент XI Франция мен Испанияны қолдаған Испания мұрагерлік соғысы туралы пікірталасқа ұқсас.
Құрамы
Джон Майнварингтің, Гендельдің алғашқы өмірбаянын жазған адамның айтуынша, «Агриппина» 1709 жылғы қарашада Гендельдің Венецияға келгенінен кейінгі үш апта ішінде жазылған. Бұл теория автограф қолжазбасының венециялық қағазда жасалғанымен расталған. Операны жазу барысында Гендель бұрынғы ораториялары мен кантаталарынан, сондай-ақ Рейнхард Кейзер, Архангело Корелли және Жан Батист Лулли сияқты өзге композиторлардан кеңінен материалдар алған. Француз стиліндегі екі бөлімнен тұратын увертюрадағы «керемет» аллегро және дауыстық нөмірлердің бесiнен басқасының бәрі ертеректегі туындыларға негізделген, бірақ көп жағдайда маңызды өзгерістер мен қайта жұмысқа салынуға ұшыраған. Мысал ретінде Палластың «Col raggio placido» шығармасын келтіруге болады, ол 1708 жылғы «La resurrezione» ариясынан, яғни Люцифердің «O voi dell'Erebo» әнінен алынған. «O voi dell'Erebo» әні Рейнхард Кейзердің 1705 жылғы «Октавия» операсынан бейімделген. «Агриппина» операсынан «Non ho cor che per amarti» ариясы Гендельдің 1707 жылғы «Qual ti reveggio, oh Dio» драмалық кантатасынан алынған «Se la morte non vorrà» әнінен, көбінесе өзгеріссіз алынған; Нарцисстің «Spererò» әні 1707 жылғы «Clori, Tirsi e Fileno» кантатасынан алынған «Sai perchè» әнінің өңделген нұсқасы. Ал Неронның 3-ші актідегі «Come nube che fugge dal vento» ариясының бөлігі Гендельдің 1707 жылғы «Il trionfo del tempo» ораториясынан алынған. Кейін Гендель «Агриппина» операсының кейбір музыкасын өзiнiң лондондық операларында – «Rinaldo» (1711) және 1732 жылғы «Acis and Galatea» нұсқаларында, көбінесе ешқандай өзгеріссіз немесе минималды өзгерістермен пайдаланған. Гендельдің Лондонда алғашқы музыкасы «Агриппина» операсынан «Non ho cor che» болуы мүмкін, ол 1710 жылғы 6 желтоқсанда Лондонда орындалған Алессандро Скарлаттидің «Пирро е Димитрио» операсына көшiрiлген. «Агриппина» увертюрасы мен операдан басқа ариялар 1710 мен 1714 жылдар аралығында Лондонда қойылған пастиччоларда пайда болды, ал қосымша музыканы басқа композиторлар ұсынды. «Ti vo' giusta» (Агриппинаға арналған аздаған ариялардың бiрi) әнiнiң эхосы Гендельдің «Messiah» (1742) операсынан «He was despised» әнiнде кездеседi. «Агриппина» операсының екі басты ер адам рөлі – Нерон мен Нарцисс кастрати үшін жазылған, олар итальяндық операның «өз заманындағы жұлдыздары» болған. Мысалы, 3-ші актiдегi Отон мен Поппеяның «No, no, ch'io non apprezzo» дуетi алғашқы қойылым алдында екі соло ариямен ауыстырылды. Тағы бiр мысал – Поппеяның «Ingannata» ариясы, ол қойылым барысында одан да виртуоздыққа толы «Pur punir chi m'ha ingannata» әнімен ауыстырылды, бұл Поппеяның операның осы тұсындағы жаңа шешiмiн көрсету мақсатында болды немесе, көбінесе болжанатындай, Скарабеллиге оның дауыстық қабілеттерін көрсетуге қосымша мүмкүндік беру үшін жасалды. Гендельдің лондондық операларының стандарттары бойынша бұл партиялар жеңіл, бірақ Дейн мен Кнапптың айтуынша, «Гендель толық концерто гроссо әдісін қолданғандағы керемет сәттер» бар. Гендельдің екінші итальяндық операсы «Агриппина», оның Италиядағы соңғы туындысы болған.
1-ші акті
Агриппина күйеуі, император Клавдийдің теңіздегі дауылда қаза тапқанын естігенде, бұрынғы күйеуі Неронның таққа отыруын қамтамасыз ету үшін жоспар құрады. Нерон бұл жобаға ынтасыз, бірақ анасының тілегіне ("Con saggio tuo consiglio") келіседі. Агриппина екі азаттыққа шыққан адамы Паллас пен Наркисстің қолдауын алады, олар Сенат алдында Неронды жаңа император деп жариялайды. Сенаттың келісімімен Агриппина мен Нерон таққа көтеріле бастайды, бірақ рәсім Клавдийдің қызметшісі Лесбтың кіруімен тоқтатылады. Ол мырзасының тірі екенін хабарлайды ("Allegrezza! Claudio giunge!"), оны өлімнен Ото, армия қолбасшысы құтқарып алған. Отоның өзі мұны растап, Клавдий оған алғыс ретінде тақты уәде еткенін айтады. Агриппина көңіліне сыймайды, сонда Ото оған өзінің әдемі Поппеяны тақтан гөрі көбірек жақсы көретінін құпия түрде айтады. Агриппина Клавдий де Поппеяны жақсы көретінін білгендіктен, Неронның мүддесін ілгерілетуге жаңа мүмкіндік тапты. Ол Поппеяға барады және Ото Клавдиймен келісім жасасқан, яғни Ото таққа ие болады, бірақ Поппеяны Клавдийге береді деп жалған айтады. Агриппина Поппеяға Отоның бұйрығын императорға жеткізіп, Клавдийге қызмет етуден бас тартуын айту арқылы Отоға қарсы тұруға кеңес береді. Агриппинаның ойынша, бұл Клавдийді Отоға берген уәдесінен бас тартуға мәжбүрлейді. Поппея Агриппинаға сенеді. Клавдий Поппеяның үйіне келгенде, ол Отоның сатқындығы деп санайтын нәрсені айыптайды. Клавдий ашуланып кетеді, ал Агриппина Поппеяны олардың достығы ешқашан алдасқандықтан бұзылмайтынын айтып жұбатады ("Non ho cor che per amarti").
2-ші акті
Паллас пен Наркисс Агриппина оларды Неронды қолдауға алдағанын түсінеді және одан әрі онымен ісі болмайтығын шешеді. Ото, алдағы таққа отыруына байланысты алаңдап ("Coronato il crin d'alloro"), Агриппина, Нерон және Поппея Клавдийді қарсы алуға келеді. Клаудий кірген кезде бәрі жеңіс хорына ("Di timpani e trombe") қосылады. Әрқайсысы императорға құрмет көрсетсе де, Клавдий оны сатқын деп айыптағандықтан Отоны суық қарсы алады. Отон күйзеліске ұшырап, Агриппина, Поппея және Нероннан көмек сұрайды, бірақ олардың бәрі оны қабылдамайды, оны қорғасынсыздық пен үмітсіздікке тастап ("Otton, qual portentoso fulmine" соңынан "Voi che udite il mio lamento"). Дегенмен, Поппея бұрынғы жақынының қайғысына тиіп, оның кінәлі емес пе деп ойланады ("Bella pur nel mio diletto"). Ол жоспар құрады және Ото оған жақындағанда, ол Агриппинаның бұрын айтқандарын айтып, ұйықта сөйлейтіндей болады. Ото, ол күткендей, оны естіп, өзінің әділдігін қорғап, қатты наразылық білдіреді. Ол Поппеяны Агриппина оны алдағанына көндіреді. Поппея кек алуға ант етеді ("Ingannata una sol volta", баламалы ария "Pur punir chi m'ha ingannata"), бірақ Нерон алға шығып, оған деген махаббатын жариялағанда, оның назары ауысады. Осы уақытта Агриппина Паллас пен Наркисстің қолдауынан айырылып, Клавдийді Отонның әлі де таққа таласып жатқанына сендіреді. Ол Клавдийге Неронның пайдасына тақтан бас тартып, Отоның амбицияларын тоқтату керектігін кеңес береді. Клавдий келіседі, себебі бұл оған Поппеяны жеңуге мүмкіндік береді деп сенді.
3-ші акт
Поппея енді Клаудийдің ашуын Отодан аудару үшін өзінің жеке алдауын жоспарлап отыр, ол қазір онымен татуласты. Ол Отоны бөлмесіне жасырып, мұқият тыңдауды тапсырады. Көп ұзамай Нерон оған деген махаббатын білдіру үшін келеді ("Coll'ardor del tuo bel core"), бірақ ол оны да жасыруға алдайды. Сосын Клавдий кіреді; Поппея оған ол бұрынғыда дұрыс түсінбегенін айтады: Клавдийді қабылдамауды Ото емес, Нерон бұйырған болатын. Пікірін дәлелдеу үшін ол Клавдийден кетіп бара жатқандай көрінуін сұрайды, содан кейін Клавдий кеткен деп ойлаған Неронды шақырады, ол Поппеяға деген құмарлықпен қайтадан асығады. Клавдий кенеттен пайда болып, ашуланып, көңілі құлаған Неронды қуа жөнелтеді. Клавдий кеткеннен кейін Поппея Отоны жасырынған жерінен шығарып, екеуі мәңгілік махаббатын жеке арияларда білдіреді. Сарайда Нерон Агриппинаға қиындықтары туралы айтады және саяси амбиция үшін махаббатынан бас тартуға шешім қабылдайды ("Come nube che fugge dal vento"). Бірақ Паллас пен Наркисс Клавдийге Агриппинаның бастапқы жоспарын айтып бергендіктен, Агриппина императорға тақтыны Неронға беруге шақырғанда, ол оны сатқындықпен айыптайды. Содан кейін ол Нерон үшін тақтыны сақтауға тырысқанының бәрі Клавдий үшін тақтыны сақтау мақсатындағы алдау болғанын мәлімдейді ("Se vuoi pace"). Клавдий оған сенеді, бірақ Поппея, Ото және Нерон келгенде Клавдий Нерон мен Поппеяның үйленетінін және Отоның таққа отыратынын жариялайды. Бұл келісімге ешкім қанағаттанбайды, өйткені олардың барлық тілектері өзгерді, сондықтан Клавдий татуласу ниетімен шешімін кері қайтарып, Поппеяны Отоға, ал тақты Неронға береді. Содан кейін ол Юнона құдайын шақырады, ол жалпы батасын беру үшін төмен түседі ("V'accendano le tede i raggi delle stelle").
Премьера
Бір кезде қандай да бір белгісіздік болған «Агриппинаның» алғашқы қойылымының күні 1709 жылдың 26 желтоқсаны екені қолжазба хабарламалары арқылы расталды. Орындаушылар құрамында сол кездегі Солтүстік Италияның жетекші әншілері болды, олардың ішінде бас рөлде Антонио Карли, жақында Гендельдің «La resurrezione» операсында Мария Магдалена рөлін орындаған Маргарита Дурастанти және 1697 жылы Болоньяда үлкен жетістікке ие болған «Pasticcio Perseo» операсынан кейін «La miniera del Diamante» атты мақтау өлеңдер жинағының жарық көруіне себеп болған Диаманте Скарабелли болды. «Агриппина» өте танымал болды және Гендельдің халықаралық беделін нығайтты. Көптеген адамдар бұл туындыға өте жағымды пікір білдірді. Неапольдегі қойылымға Франческо Манчинидің қосымша музыкасы енгізілді. 18-шы ғасырдың соңында және 19-шы ғасыр бойы Гендельдің опералары ұмытылып, 1754 жыл мен 1920 жыл аралығында ешқайсысы қойылмады. Алайда, Хэндэлдің операларына қызығушылық 20-шы ғасырда қайта оянғанда, «Агриппина» бірнеше рет қайта қойылды, алғашқысы 1943 жылы Хэндэлдің туған жері Галледе, Галле опера үйінде дирижер Ричард Краус басшылығымен өтті. Бұл қойылымда әйелге арналған Отоның альт рөлі ағылшын мүйіздерімен бірге бас рөліне ауыстырылды, «Винтон Диннің сөзіне сәйкес, бұл партитураның нәзік тепе-теңдігі мен текстурасына зиян келтірді». Radio Audizioni Italiane операны 1953 жылдың 25 қазанында тікелей эфирде радио арқылы көрсетті, бұл операның сахнадан басқа алғашқы көрсетілімі болды. Орындаушылар құрамында Магда Ласло басты рөлде және Марио Петри Клавдий рөлінде болды, ал спектакльді Антонио Педротти жүргізді. 1958 жылы Лейпцигте және Германияда тағы бірнеше сахналық қойылымдардан кейін 1963 жылы Оксфордширдегі Абингдон қаласында операның британдық премьерасы өтті. 1982 жылы Англияда толыққанды кәсіби қойылым өтті. Ол дирижер Иван Фишер басшылығымен Кент операсымен орындалды, ол алғаш рет компаниямен және барокко аспаптарында ойнайтын оркестрмен бірге өнер көрсетті. Фелисити Палмер басты рөлді сомдады. 1983 жылы опера Кристофер Хогвудтың жетекшілігімен Малибран театрында Венецияға қайтып келді. Бірақ операның алғашқы толыққанды американдық қойылымы 1985 жылы Техас штатының Форт-Уорт қаласында өтті. Сол жылы ол Нью-Йоркке жетіп, Alice Tully Hall-да концерттік қойылым жасады, онда опера «нағыз сирек туынды» деп сипатталды. Форт-Уорт спектаклінен кейін Айова Сити мен Бостондағы американдық қойылымдар өтті. Бұл қойылым 2002 жылы Нью-Йорк Сити Операсына көшірілді, 2007 жылы қайта жаңғыртылды және Нью-Йорк Таймс газетінің сыншысы оны «музыкалық қойылымдар мақталғанмен, ескі сатиралық нұсқа, «Гитлерге арналған көктем» стиліндегі «Мен, Клавдий» туындысы» деп сипаттады. Ұлыбританияда 2007 жылдың ақпан айында Дэвид МакВикардың режиссерлігімен ағылшын тіліндегі нұсқасы қойылды, ол сыншылар тарапынан жағымды бағаланды, бірақ сыншы Фиона Мэддокс туындының кейбір кемшіліктерін атап өтті: «Осылай ақылға қонымды, өнерлі және адамгершілік музыкаға қосымша әшекейлердің қажеті жоқ». Кейінгі қайта жаңғыртуларда кастратилер үшін жазылған рөлдерде контратенорлар қолданылды, сондай-ақ 2020 жылы Нью-Йорктегі Метрополитен опера театрында және басқа да жерлерде.
Музыка
Агриппина Генделдің алғашқы опералық шедеврі саналады; Отоның "Оттон, qual portentoso fulmine" аномалиясы, онда ол тағынан айырылып, сүйікті Поппеясынан бас тартылғанын көреді; мұнда речитатив драманы күшейту үшін оркестрмен сүйемелденеді. Дин мен Кнап осыны және Отоның одан кейінгі ариясын «операның шыңы» деп сипаттайды. 19 ғасырдың музыкалық теоретиктерінің бірі Эбенезер Прут Агриппинаның «Non ho cor che per amarti» әніне ерекше мақтау айтады. Ол арнайы эффекттер үшін қолданылатын аспаптардың алуан түрлілігін атап, «осы арияның ноталарын зерттегенде, Генделдің оркестрлеуі жеткіліксіз әртүрлілікке ие деп ойлағандар таң қалар еді» деп жазады. Гендель арияларда оркестрлік сүйемелдеуді сол кездегіден гөрі жиі қолданған, бірақ Агриппина ескі опера дәстүріне жақын. Көптеген ариялар қысқа, бар болғаны екі қысқа ансамбль бар, квартет пен триода дауыстар бірігіп естілмейді. Дегенмен, Генделдің стилі келесі 30 жылда көп өзгермеді. Бостандыққа шыққан Паллас пен Нарцисс өзімшіл және ұсақ-түйекке құмар. Агриппинада да-капо ариясы опера контекстінде кейіпкерді бейнелеу үшін қолданылатын музыкалық форма. Бұл туындының алғашқы төрт ариясы осыған дәлел: Неронның «Con raggio» әні минор тонда және «il trono ascenderò» («Мен таққа көтерілемін») фразасында төмендейтін мелодия арқылы оны әлсіз және шешімсіз деп көрсетеді.
Басылымдар
Гендельдің қолжаз партитурасы сақталған, бірақ Симфония мен алғашқы речитативтер жоқ. Дегенмен, ол либреттодан айқын ерекшеленеді, себебі алғашқы қойылымдар үшін өзгерістер енгізілген. 1950 жылы Bärenreiter фирмасы Hellmuth Christian Wolff-тің 1943 жылғы Галледегі қайта қойылымға дайындалған басылымын жариялады. Бұл басылым Отто мен Нарцисс рөлдеріне бас партияларын берген, тіпті олар соңғы хордың альт партиясын орындауы тиіс болған кезде де. Онда речитативтердің неміс тіліне аудармасы, да капо арияларына жазылған безендірулер, сондай-ақ көптеген қысқартулар бар. B-bemol тонындағы G 37 фугасы, басқа аспаптық музыкамен бірге екінші актінің увертюрасы ретінде пайда болады. Джон Э. Сойердің басылымы 2013 жылы Hallische Händelausgabe сериясының II томы, 3-ші кітабы ретінде жарық көрді. Ол 1709 жылғы нұсқаға негізделген, Родригодан алынған балет музыкасын қамтиды, және қосымшада жаңадан қосылған мен қалпына келтірілген музыка, сондай-ақ қолжаз партитурасынан алынып тасталған нұсқалар бар.