Кіріспе
Түркиядағы археологиялық орын Түшхан (сондай-ақ Түшан немесе Тушхан деп те жазылады) – Жоғарғы Тигр аймағындағы Жаңа Ассирия провинциясының астанасы болған. Оны Ашурнасирпал II (б.з.д. 883–859 жж.) қайта жаңартып, Жаңа Ассирия кезеңінің соңына дейін, шамамен б.з.д. 611 жылға дейін сақталған. Қазіргі кезде бұл орынның Түркияның Диярбакыр провинциясындағы Зиярет Тепе археологиялық ескерткішінің орнында екені қабылданғанмен, Үштепе Хөйүк та ұсынылған.
Tushhan (alternatively spelled as Tushan or Tušḫan) was a Neo Assyrian provincial capital in the upper Tigris region. It was rebuilt by the ruler Ashurnasirpal II (883–859 BC) and survived until the end of the Neo Assyrian period around 611 BC. It is generally thought to be located at the site of the archaeological site Ziyaret Tepe , Diyarbakır Province, Turkey though Üçtepe Höyük has also been proposed.
Тушанның тарихы
Орта темір дәуірінде екінші деңгейлі провинциялық астанасы Неоассириялық билеуші Ашурнасирпал II тарапынан салынған немесе қайта жаңартылған. Оның мәтінінен: "Нирбу елінен жылжып, Туша қаласына жеттім. Тушаны жөндеуге кірістім. Оның ескі қабырғасын бұздым, аумағын белгіледім, негізіне жеттім, (және) жоғарыдан төменге дейін әсем жаңа қабырға салып аяқтадым. Ішінде менің патшалық резиденциям үшін сарай таптым. Оған есіктер жасап, есік жақтауларына орнаттым. Осы сарайды мен салып, жоғарыдан төменге дейін аяқтадым. Ақ әктастан өз суретімді жасап, оған Наири елдерінде жасаған керемет күшім мен батырлық ерліктерімді мақтап жаздым. Оны Туша қаласында орнаттым. Монументалды жазуымды (және оны) қабырғасына қашап жаздым. Аштық пен ашаршылықтан басқа елдерге кеткен әлсіз ассириялықтарды Субру еліне қайтардым. Оларды Туша қаласына қоныстандырдым."
" Moving on from the land Nirbu I approached the city Tusha. I took Tusha in hand for renovation. I cleared away its old wall delineated its area, reached its foundation pit, (and) built (and) completed in a splendid fashion a new wall from top to bottom. A palace for my royal residence I found inside. I made doors (and) hung (them) in its doorways. This palace I built (and completed from top to bottom. I made an image of myself in white limestone (and) wrote thereon praise of the extraordinary power and heroic deeds which I had been accomplishing in the lands Nairi. I erected (it) in the city Tusha. I inscribed my monumental inscription (and deposited (it) in its wall. I brought back the enfeebled Assyrians who, because of hunger (and) famine, had gone up to other lands to the land Subru. I settled them in the city Tusha. "
Сайт тарихы
Зиярет Тепе орны ерте қола дәуірінде-ақ мекенделген. Қазірге дейін қазылған қала құрылыстарының көп бөлігі орта темір дәуіріне жатады, қала соңғы қола дәуірінің соңында құлағаннан кейін қайта жаңартылған. Жаңаассириялық кезеңде бұл қала шамамен 612-605 жылдарға дейін Тушан деп белгілі болған, одан кейін империя құлаған. Бұл орны эллинистік, римдік, ортағасырлық және Османдық дәуірлерде де, бірақ әлдеқайда кішкентай аумақта қоныстанған.
Археология
Бұл жер 32 гектар аумақты алып жатыр, оның 3 гектары жоғарғы үйінді, ал 29 гектары төменгі қалашық, шығыс, оңтүстік және батыс жақтарға созылған. Жаңа Ассирия дәуірінде бұл жерде 4 метрлік қабырғасы мен қамал қақпасы бар нығайтылған қоршау болған. Құбырлар арқылы мақта егісіне су жеткізу үшін орнатылған темір суару құбырларынан зақымданып, төменгі қала бидай егісінен қираған. Басты үйіндінің оңтүстік-шығыс бөлігін жергілікті тұрғындар пайдаланатын қазіргі заманғы мазар мен қабірлер алып жатыр. Бұл жер 1990 жылдары Илису су қоймасының су басу қаупінен қорғау мақсатында археологиялық зерттеулер жүргізу үшін анықталды. Су қоймасының құрылысы 2016 жылы аяқталуы жоспарланған, бірақ жұмыс деңгейіне жақында ғана жетті. 1997 жылы 3 жыл бойы жер бетін зерттеу және қашықтан зондтау жұмыстары жүргізілді. Магнитометрия, кедергі талдауы және жерді тесіп өтетін радарды шектеулі қолдану да жүзеге асырылды. 2000 жылдан 2014 жылға дейін Акрон университетінің профессоры Тимоти Матни мен Кембридж университетінің Макдональд археологиялық зерттеу институтының Джон Макгиннис басқаратын команда бұл жерді қазып зерттеді. Басты үйіндіде Жаңа Ассирия дәуіріне жататын монументалды ғимарат табылды, қазба жұмыстарын жүргізушілер оны сарай деп атады. Бұл ғимарат шамамен 800 жылға дейін өрттен қирады, бірақ кейіннен бұл аумақта қоныстану жалғасты. Табылған қола ыдыстардың көп санына байланысты қазба жұмыстарын жүргізушілер оны «Қола сарай» деп атады. Еден астынан қола ыдыстар, тас тостағандар, піл сүйегінен жасалған бұйымдар және мөр басылған сыйымдармен бірге бес кремациялық жерлеу орындары табылды. Бұл жерде табылған шағын заттардың ішінде сол дәуірге тән әскери жабдықтар, соның ішінде бронза және темірден жасалған жебе ұштары мен найза ұштары бар. Төменгі қалада казарма, жоғары мәртебелі тұрғын үйлер мен әкімшілік ғимарат табылды. Бұл жерде Жаңа Ассирия дәуірінің соңына жататын, көбінесе сынықтар түрінде сақталған 35 құйма жазуы бар саз тақташалар, сондай-ақ саз мөрлер мен жүздеген саз белгілер табылды. Бір тақташада, соңғы күндерге қатысты деп есептелетін мәтін жазылған:
"Аттар туралы, Ассириялық және Арамейлік жазушылар, жасақ командирлері, шенеуніктер, мыс шеберлері, теміршілер, құрал-жабдықтарды тазалаушылар, ағаш ұсталары, садақшылар, жебе жасаушылар, тоқымашылар, тігіншілер және жөндеушілерге кімге жүгінуім керек? [ ] Олардың ешқайсысы жоқ. Мен қалай бұйрық бере аламын? [ ] Тізімдер менің қолымда жоқ. Оларды неге сүйеніп жинауға болады? Өлім одан туады. Ешкім де қашып құтыла алмайды. Мен аяқтап қалдым!"
blockquote|"Concerning the horses, Assyrian and Aramean scribes, cohort commanders, officials, coppersmiths, blacksmiths, those who clean the tools and equipment, carpenters, bow makers, arrow makers, weavers, tailors and repairers, to whom should I turn? [ ] Not one of them is there. How can I command? [ ] The lists are not at my disposal. According to what can they collect them? Death will come out of it. No one [will escape]. I am done!"