Кіріспе

1920-1930 жылдар Түркі тілдері үшін совет латын әліпбиі. Жаңалиф, Яңалиф немесе Яналиф (татар: jaña əlifba/yaña älifba → jañalif/yañalif, кириллица: Яңалиф, "жаңа әліпби") – 1930 жылдары Түркі тілдерін латынға көшіру кезінде Совет Одағында қолданылған алғашқы латын әліпбиі. Ол 1928 жылы Яңа имля араб әліпбиін ығыстырды, ал 1938-1940 жылдары кириллица әліпбиіне ауыстырылды. 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Орталық Азияның бірнеше бұрынғы кеңестік мемлекеттері бастапқы Жаңалифке шағын өзгерістер енгізіп, латын әліпбиіне қайта оралды. Жаңалифте 33 әріп бар, оның тоғызы дауысты әріптер. Апостроф (') глотальді дауыс тоқтатуын (həmzə немесе hämzä) белгілеу үшін қолданылады және кейде әліпбилік реттеу мақсатында әріп ретінде қарастырылады. Шет елдік есімдерді жазуда басқа да символдар қолданылуы мүмкін. B әрпінің кіші әрпі (small caps B) Ь ь (ішек ішіндегі нүктесі бар I) әрпімен шатасуды болдырмау үшін ʙ болып жазылады. 33-ші әріп, Чжуан тіліндегі Ƅ әрпіне ұқсас, қазіргі уақытта Юникодта латын символы ретінде қолжетімді емес, бірақ ол кириллицаның жұмсақ белгісіне (Ь) дәл келеді. Ə (шва) әрпінің үлкен әрпі кейбір шрифттерде орыс/кириллица Э әрпіне ұқсайды. Жаңалифте Ьj ьj диграфы да бар.

Құлдырау

Орыс және түркі тілдері үшін екі түрлі әліпбиді қолдану қиындық тудыратын: адамдар екі түрлі әліпбиді үйренуге мәжбүр болды, бір әліпбидің әріптерін екіншісімен шатастырып алушы еді, ал түркі тілдері орыс тіліндегі жазу машиналарын пайдаланудың орнына, арнайы жазу машиналарын қолдануға тура келді. Осы мәселелерді шешу үшін түркі тілдерін кириллицаға көшіру туралы шешім қабылданды. 1939 жылы Кеңес үкіметі Жаналифке тыйым салды, бірақ ол 1940 жылдың қаңтарына дейін қолданыста болды. Жаналиф екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқындарға арналған нацистік газеттерде және үгіт-насихат материалдарында да қолданылды. Әліпби 1950 жылға дейін қолданылды, себебі көптеген мектеп оқулықтары екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын басылған. Кейбір татар диаспоралары Жаналифті КСРО-дан тыс жерлерде де қолданды, мысалы, "Еркін Еуропа" радиосының татар бюросы. 12 жыл бойы латын әрпі, араб әрпі (тек Jaña imlâ ғана емес, сонымен қатар İske imlâ да) қолданылды. Мұса Жәлілдің Моабит дәптерлерінің бірі Жаналифте, ал екіншісі араб әрпімен жазылған. Екі дәптер де 1939 жылдан кейін, яғни кириллица орнатылған жылдан бастап, неміс түрмесінде жазылған.

Жаңалифті қалпына келтіру

1990 жылдары кейбір адамдар Жаналифті немесе Жаналиф+W әрпін қазіргі татар фонетикасына сай келтіруді ұсынды. Бірақ, қаріптермен байланысты техникалық қиындықтар және басқа түркі халықтары арасында Бірыңғай түркі әліпбиінің қолданылмай қалуы салдарынан "түрік негізіндегі" әліпби қолдануға тура келді. 2000 жылы Татарстан үкіметі мұндай әліпбиді қабылдады, алайда 2002 жылы Ресей Федерациясы оны күштен шығарды.

Інелиф

"Интернет стилі" әліпбиі, Интернет және әліпба сөздерінен алынып, Иналиф деп аталды, 2003 жылы құрылды және жартылай түрде Жаңалифтен шабыттанды. Бұл әліпбидің басты мақсаты – стандартты ағылшын пернетақтасында диакритикалық белгілерсіз терілген мәтіндерді стандарттау болды. Бірақ бұл Жаңалифтің немесе қазіргі әліпбидің ағылшын тіліне жатпайтын символдарының қарапайым транслитерациясы емес. Ағылшын тілінде жоқ дыбыстар диграфтармен көрсетіледі; жұмсақ дауыстылар әріптесімен және апострофтың біріктірілуі арқылы бейнеленеді, Жаңалифтегі ⟨ь⟩ әрпіне сәйкес келетінінен басқа, ол ⟨y⟩ әрпімен көрсетіледі, бұл, мүмкін, орыс тілінің транслитерациясының ықпалынан туындаған. Жаңалифтегідей, ⟨j⟩ әрпін , ал ⟨zh⟩ әрпін көрсету үшін пайдаланылады, бұл Жаңалифтегі ⟨ƶ⟩ әрпіне сәйкес келеді. Иналифте ⟨x⟩ әрпі қолданылмайды, оның орнына ⟨kh⟩ әрпі қолданылады. Басқа өзгерістер: ⟨ä⟩ → ⟨a'⟩; ⟨ö⟩ → ⟨o'⟩; ⟨ü⟩ → ⟨u'⟩; ⟨ç⟩ → ⟨ch⟩; ⟨ğ⟩ → ⟨gh⟩; ⟨ñ⟩ → ⟨ng⟩; ⟨ş⟩ → ⟨sh⟩. Иналифтің сұрыптау тәртібі нақты көрсетілмеген, бірақ практикада ағылшын тілінің сұрыптау тәртібі қолданылады. Иналиф тек Интернетте ғана қолданылады.