Кіріспе

Оқуға дайындық – адамның оқуға дайын болуы және оқымайтын адамнан оқырманға айналу кезеңі. Оқуға дайындыққа қатысты басқа терминдерге ерте сауаттылық және оқу дағдысын қалыптастыру жатады. Балалар туған сәттен бастап, айналасындағы тілді тыңдау арқылы оқуға дайындыққа қажетті алғышарттарды үйрене бастайды. Оқуға үйрену үшін баланың алдымен ауызша тілді білуі қажет. Онтарио үкіметінің (2003 ж.) мәліметінше, тілді меңеру – табиғи процесс, ал оқуды үйрену – еңбек талап ететін оқыту арқылы жүзеге асады. Бұл пікір тіл туралы негізгі философияға қайшы келеді, онда балалар сөйлеуді үйренгенде бірге оқуға да үйренеді делінеді. Онтарио үкіметі (2003) сондай-ақ оқудың сәттілікке негіз болатынына және 1–3 сыныптарда оқуда қиындықтарға тап болатын балалардың, оқуда қиындықсыз оқып-үйренетін балаларға қарағанда, академиялық жетістік тұрғысынан кем мүмкіндіктерге ие болатынына сенімді. Баланың сауаттылыққа қатысты іс-әрекеттермен ерте жаста танысуы оқудағы сәттілігімен тікелей байланысты болғандықтан, баланың даму деңгейін тиісті іс-әрекеттер мен мақсаттарды таңдағанда ескеру өте маңызды. Оқуға дайындық кезеңіндегі жағымды тәжірибелер баланың білім алуға деген құштарлығын қалыптастырады. Даму деңгейіне сай іс-шараларға қатысу арқылы (қызықты және қиын, бірақ көңілді емес іс-шаралар) бала мектепке келгеннен кейін одан әрі білім алуға негіз болатын білім жинақтайды. Оқуға дайындық – әр бала үшін жекелеген процесс. Балаға оқуды үйретуде «барлығына бірдей келетін» шешім жоқ. Ата-ана немесе педагог балаға ең қолайлы әдісті табу үшін бірнеше тәсілдерді қолдануы мүмкін. Выготскийдің жақын даму аймағы бойынша, бала ересектердің немесе одан қабілетті баланың көмегімен өз бетінше орындай алмайтын деңгейден де жоғары нәтижелерге қол жеткізе алады. Сондықтан оқуды үйрену процесін қамқорлықпен және қолдаумен қамтамасыз ету қажет.

Оқу бағдарламалары

Бүкіл тіл: Бұл модельде тіл бөлшектерге немесе дағдыларға бөлінбей, тұтас күйде сақталады. Осы философия бойынша балалар сөйлеуді үйренгендей, оқу мен жазуды да үйренуі тиіс. Оқу, жазу және ауызекі тіл өзара байланысты деп есептеледі. Бүкіл тілдік үлгіге сәйкес кейбір стратегиялар балаға "оқу" арқылы оқуға үйретуді және кітаптағы суреттерге сай келетін өзіндік әңгімелер құрауды ұсынады. Бұл модель сондай-ақ ересектердің балаға кітапты дұрыс ұстау сияқты оқу үлгілерін көруге мүмкіндік беруі керек деп санайды. Ересектердің осы үлгілерді сынсыз ортада көрсетуі де маңызды (Matthews, Klassen and Walter, 1999). Бүкіл тілді оқытуды қолдаушылардың бірі оқуды "психолингвистикалық болжау ойыны" деп атады, сондықтан балалар белгілі бір контекст арқылы білмейтін сөздерді болжауға үйретіледі. Белгісіз сөздерді жіберіп тастауға рұқсат етіледі, ал "шығармашылық" правописание да қабылданады. Фонетика: Бұл тәсіл графемалардың (әріптердің жазылу үлгілері) және фонемалардың (дыбыстардың) арасындағы сәйкестікті оқытуды қамтиды.

Оқу дағдыларын жақсартуға арналған кейбір ұсыныстар

Балаға оқып беріңіз. Балаңыздың сізге "оқуын" тыңдаңыз. Балаға кітаптағы суреттерден ойлап, өзінің әңгімесін құрастыруға мүмкіндік беріңіз. Әңгімелерді бірнеше рет қайталап оқыңыз. Таныс әңгімедегі сөздерді жіберіп, баланың оларды толықтыруына рұқсат етіңіз. Балаға сөздермен тәжірибе жасауға мүмкіндік беріңіз. Балаға дауыстап оқығанда, беттегі сөздерді нұсқап көрсетіңіз. Бұл балаға сөйлемдер жеке сөздерден тұратынын түсінуге көмектеседі.

ықпалды көзқарастар

Екі ең ықпалды көзқарас – өсуге дайындық тұжырымы мен қоршаған орта тұжырымы. Өсуге дайындық тұжырымы баланың ішкі мүмкіндіктерін анықтауға баса назар береді, ал қоршаған орта тұжырымы сыртқы ортаға назар аударады. Баланың оқуға дайындығына генетика сияқты ішкі факторлар да, мектеп атмосферасы сияқты сыртқы орта факторлары да әсер ете алады.