Кіріспе
Инка империясының оныншы императоры (1471–1493 жылдарға дейін) Топа Инка Юпанки немесе Тупак Инка Юпанки, сондай-ақ Топа Инга Юпангуи, «асыл Инка есепшісі» деп аударылады (1471–1493 жылдарға дейін). Ол Инка империясының оныншы Сапа Инкасы (1471–1493 жылдар) және Ханан әулетінің бесінші билеушісі болды. Оның әкесі Пачакути, ал ұлы – Уайна Капак.
Topa Inca Yupanqui or Túpac Inca Yupanqui , also Topa Inga Yupangui, translated as "noble Inca accountant," (before 14711493) was the tenth Sapa Inca (1471–93) of the Inca Empire, fifth of the Hanan dynasty. His father was Pachacuti, and his son was Huayna Capac.
Өмірбаян
Әкесі оны императорлық билікке келгенге дейін инка әскерінің басшысы етіп тағайындап, жас кезінде оған Ауки, яғни мұрагер ханзада атағын берді. Топа Инка Ауки кезінде солтүстікке бірнеше ірі экспедиция жүргізді, олар Хатун-Хаукса, Бомбон платосы және Хуайлас сияқты аймақтарды бағындырды. Осы уақытта оның басшылығындағы әскер қоршап алған және басып алған қалалар мен орындарға Курамба, Хуайлла Пукара, Канта және ең бастысы Чан Чан кіреді. Ол Анд таулары бойымен қазіргі Эквадор арқылы өз аймағын кеңейтті және Кускодан келген сәулетшілермен бірге қайта салған Кито қаласына ерекше сүйіспеншілік танытты. Осы уақыт аралығында оның әкесі Пачакути Куско патшалығын Тавантинсуйу, "төрт провинция" деп қайта ұйымдастырды. Топа Инка Инка империясын Оңтүстік Американың көп бөлігінде кеңейту үшін кең көлемді әскери жаулап алуларға басшылық етті, сондай-ақ Хава Чумпи ("сыртқы белдеу", сондай-ақ Авачумпи, Хауа Чумпи деп те жазылады). Бұл сапар Педро Сармиенто де Гамбоаның Инкалар тарихында, сондай-ақ Мартин де Муруа мен Мигель Кабелло де Бальбоаның еңбектерінде айтылған. Педро Сармиенто экспедицияны былайша сипаттады: "Тумбезге батыстан теңіз арқылы келген саудагерлер келді, олар желкендері бар балсаларда жүзіп жүрді. Олар өздерінің шыққан жерлері туралы мәлімет берді, ол Авачумби және Ниначумби деп аталатын аралдардан тұратын еді, онда көптеген адамдар және көп алтын болды. Топа Инка биік идеялар мен амбициялы адам болды және ол өзінің жаулап алған аймақтарына қанағаттанбады. Сондықтан ол бақытты тағдырды сынап көруге және теңіз арқылы оның қолдауына ие болатынын көруге шешім қабылдады. Инка мұны білген соң, сол жерге баруды шешті. Ол 20 000-нан астам таңдаулы сарбаздарды кемеге отырғызып, көптеген балсалар жасады. Топак Инка Авачумби және Ниначумби аралдарын тауып, құлдар, алтын, мыс кресло, жылқының терісі мен жақ сүйегін алып оралғанша теңізге жүзіп, кемелерін жалғастырды. Бұл жүлделер испандықтар келгенге дейін Куско бекінісінде сақталды. Топа Инка жасаған бұл экспедицияның ұзақтығы тоғыз ай, ал кейбіреулер бір жыл дейді, және ол ұзақ уақыт болмағандықтан, барлығы оның қайтыс болғанына сенді. Мұнда ауызша дәстүрге сәйкес, аралға белгісіз жерден келген, құлақтары ұзын ханау иипе тобы келген. Алайда кейбір тарихшылар бұл сапардың орын алғанына күмән келтіреді.
there arrived at Tumbez some merchants who had come by sea from the west, navigating in balsas with sails. They gave information of the land whence they came, which consisted of some islands called Avachumbi and Ninachumbi, where there were many people and much gold. Topa Inca was a man of lofty and ambitious ideas, and was not satisfied with the regions he had already conquered. So he determined to challenge a happy fortune, and see if it would favour him by sea. The Inca, having this certainty, determined to go there. He caused an immense number of balsas to be constructed, in which he embarked more than 20,000 chosen men. Topac Inca navigated and sailed on until he discovered the islands of Avachumbi and Ninachumbi, and returned, bringing back with him slaves, gold, a chair of brass, and a skin and jaw bone of a horse. These trophies were preserved in the fortress of Cusco until the Spaniards came. The duration of this expedition undertaken by Topa Inca was nine months, others say a year, and, as he was so long absent, every one believed he was dead. where oral traditions have claimed that a group of long eared hanau eepe came to the island from an unknown land. Some historians, however, are skeptical that the voyage ever took place.