Кіріспе

Паскаль Роберт Бойер – француз тегі бар американдық когнитивтік антрополог және эволюциялық психолог, ең көп диннің когнитивтік ғылымындағы еңбектерімен танымал. Ол Кембридж университетінде сегіз жыл оқытты, содан кейін Вашингтон университетінде (Сент-Луис) Генри Люс жеке және ұжымдық есте сақтау профессоры қызметін атқарады, онда ол эволюциялық психология және антропология бойынша сабақтар береді. Ол Гуггенхайм стипендиясын алған және Калифорния университетінде (Санта-Барбара) және Францияның Лион университетінде қонақ профессор болып жұмыс істеген. Ол Париж және Кембридж университеттерінде философия мен антропологияны, Джек Гудимен бірге ауызша әдебиеттің таралуындағы есте сақтау шектеулері тақырыбында оқыған. Бойер – Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі.

Жұмыс

Антрополог Паскаль Бойер адамның көңіл-күйі мен танымдық қабілеттері мәдени құбылыстарды қалай туғызғанын немесе ынталандырғанын зерттейді. Ол адам эволюциясының нәтижесінде әлеуметтік қарым-қатынастарымызды, мәдениетімізді және діни сенімдерімізге бағытталған ерекше қабілеттер пайда болғанын жақтайды. Бойер және басқалар осы танымдық механизмдердің «діни» тақырыптарды, мысалы, рухтар, әруақтар, ата-бабалар немесе құдайлар туралы ұғымдарды, қоғамда кеңінен таратуға мүмкіндік беретінін ұсынады. Бойер үшін дін – мәдени бейнелерден тұрады, яғни, бір топтағы әртүрлі адамдардың санасында шамамен бірдей формада пайда болатын идеялар. Діннің қалай пайда болатынын және таралатынын түсіндіру үшін, осы идеялардың басқа идеяларға қарағанда қалай оңай сіңіріліп, сақталып, таратылатынын түсіндіруіміз керек. Когнитивтік және даму психологиясының зерттеулері кейбір идеялардың комбинациясын оңай меңгеруге және есте сақтауға болатынын көрсетеді. Олардың ішінде табиғаттан тыс және діни қиялдың көптеген стандартты тақырыптарын кездестіреміз, мысалы, интуитивті физикамен және стандартты психологиямен қайшы келетін агент туралы ұғым, яғни, материалдық емес, бірақ адамдар сияқты ақыл-ой қабілеттеріне ие болған әруақтар мен құдайлар. Бойердің сөзіне сүйенсек, сіңіру және есте сақтау үшін оңтайлы болатын интуитивті және контринтуитивті материалдың небары бірнеше комбинациясы бар, және осылар әлемдік діндерде ең көп кездеседі. Бұл когнитивтік парадигмада табиғаттан тыс агенттерге сену табиғи және адам танымының бір бөлігі болып табылады. Дегенмен, дін «ерекше» емес. Яғни, діни идеяларды жасайтын нақты психикалық жүйелер жоқ. Керісінше, бұл идеялар дін үшін емес, басқа себептермен дамыған психикалық жүйелердің қосымша нәтижесі болып табылады. Мысалы, біз «құдай» немесе «әруақ» туралы ұғымды оңай қабылдаймыз, себебі бізде интуитивті психология бар, психологтар оны кейде «Ақыл теориясы» деп атайды. Джастин Л. Барретт Бойердің «Діни идеялардың табиғилығы: Діннің танымдық теориясы» атты кітабының дәстүрлі модельдерді реформалауға және дінді танымдық ғылым тұрғысынан түсінуге жасалған әрекет екенін айтады. Бойер мәдени зерттеулердің көптеген дәстүрлі қағидаларын жоққа шығарады. Алайда, Барретт Бойердің түсініктілігі жетіспейтінін, көбінесе антропологиялық терминологияның психологиялық жаргонға ауысуына байланысты екенін мәлімдейді.

Ойы қоғамды қалыптастырады

Бұл кітапта Бойер эволюциялық психология мен мәдени эволюцияның адам қоғамын түсінудегі маңыздылығын түсіндіреді, кішкентай қауымдастықтардан бастап, адамдар эволюциялағаннан бері, қазіргі заманғы көпшілік қоғамдарға дейін. Кітаптың аннотациясында "эволюциялық биология, генетика, психология, экономика және басқа да салалардан алынған түсініктер адам қоғамының дамуын және жұмыс істеуін зерттейді" делінген. Бойердің пікірінше, бұл жаңа біріктірілген әлеуметтік ғылым ғылыми дәлелдерге негізделген қоғам туралы маңызды сұрақтарға жаңа жауаптар бере алады. Кітаптың алты тарауының әрқайсысы осы сұрақтардың біріне арналған: (1) Неге адамдар өз тобын жақсы көреді?, (2) Неге адамдар көптеген дұрыс емес ақпаратты (әңгімелер, ырым-жырымдар және т.б.) таратады?, (3) Діндер неге пайда болды?, (4) Табиғи отбасы дегеніміз не?, (5) Қоғам қалай әділ болуы мүмкін? және (6) Адам санасы адам қоғамын түсіне ала ма? Кітаптың басты ойы – әлеуметтік ғылымдар "табиғат" және "мәдениет" сияқты, шын дүниеде тіршілік таппайтын "химералық" ұғымдардан бас тартып, адам эволюциясының табиғи іріктелу тарихы адамдарда нақты қалаулар мен қабілеттердің қалыптасуына қалай әкелгенін қарастырса, дами алады. Әлеуметтік ғалымдар проблемаларды шешудің орнына, проблемаларды ғана атап көрсетуші классикалық қағидалардан да бас тартуы керек, мысалы, билік күшке ұқсас деген немесе әлеуметтік нормалар адамдардың санасынан тыс жерде бар деген пікірлер. Бойер Э.О.Уилсон ұсынған "үйлесімді" әлеуметтік ғылымды қолдайды және ол мұндай әлеуметтік ғылымның элементтері бар екенін, оның кітабында көрсетілгендей, айтады.