Жаңа Зеландиядағы Ва́нгануи өзені – маори халқы үшін маңызды, заңи тұлға ретінде танылған, елдің үшінші ең ұзын өзені. Тарихы мен мәдениеті туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы маңызды өзен
Major river in the North Island of New Zealand
Ухангуи өзені – Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы маңызды өзен. Бұл елдегі үшінші ең ұзын өзен және аймақтың маори халқы үшін маңызы зор болғандықтан ерекше мәртебеге ие. 2017 жылдың наурыз айында ол Те Уреверадан кейін заңды құқықтары, міндеттері мен жауапкершілігі бар заңды тұлға ретінде танылған әлемдегі екінші табиғи ресурстың өзі болды. Ухангуи келісімі Жаңа Зеландия тарихындағы ең ұзаққа созылған сот процесін аяқтады.
The Whanganui River is a major river in the North Island of New Zealand. It is the country's third longest river, and has special status owing to its importance to the region's Māori people. In March 2017 it became the world's second natural resource (after Te Urewera) to be given its own legal identity, with the rights, duties and liabilities of a legal person. The Whanganui Treaty settlement brought the longest running litigation in New Zealand history to an end.
География
Ұзындығы белгілі бір шамада болатын Ухангуи – елдің үшінші ең ұзын өзені. Өзеннің жоғарғы ағысының екі жағындағы жердің көп бөлігі Ухангуи ұлттық паркіне кіреді, бірақ өзеннің өзі парктің құрамына кірмейді. Өзен Тонгариро тауының солтүстік беткейінде бастау алады, ол орталық үстірттің үш белсенді жанартауының бірі және Ротоаира көліне жақын орналасқан. Таумарунуиге жеткенше солтүстік-батысқа қарай ағады, содан кейін оңтүстік-батысқа бұрылады. Бұл жерден ол Патша елінің қалың, бұталы төбелі аймағынан өтіп, оңтүстік-шығысқа бұрылып, кішкентай Пипирики және Иерусалим елді мекендерінің жанынан ағып, Вангануи қаласының жағалауына жетеді. Бұл елдегі ең ұзын кеме жүретін өзендердің бірі. Өзен аңғары 1843 жылғы Вангануи жер сілкінісі кезінде өзгерген. 1970 жылдары Руапеху тауынан болған шағын жарылыс Руапеху кратерлік көлінің суын төгіп, (Тангивай апатының себебі болған сол құбылыс) уытты су Ухангуи өзеніне еніп, өзеннің төменгі ағысындағы балықтардың көп бөлігін қырды. Уланудан кейін өзен жағалауында ірігім шамамен 500 килограмдық алабұқа мен 600 килограмдық форельдің өлі денелері табылған. 1975 жылғы сәуір айында Руапехудан келген лахар салдарынан Уакапапа саласының балықтары қырылды. Бұл төменгі ағысқа да әсер еткен болуы мүмкін.
With a length of , the Whanganui is the country's third longest river. Much of the land to either side of the upper reaches is part of the Whanganui National Park, though the river itself is not part of the park. The river rises on the northern slopes of Mount Tongariro, one of the three active volcanoes of the central plateau, close to Lake Rotoaira. It flows to the north west before turning south west at Taumarunui. From here it runs through the rough, bush clad hill country of the King Country before turning south east and flowing past the small settlements of Pipiriki and Jerusalem, before reaching the coast at the city of Whanganui. It is one of the country's longest navigable rivers. The river valley changed in the 1843 Wanganui earthquake. In the 1970s a minor eruption from Mount Ruapehu spilled some of the contents from the Ruapehu Crater Lake (the same root cause of the Tangiwai disaster). This toxic water entered the Whanganui River and had the effect of killing much of the fish life downstream. In the aftermath of the poisoning, eels as large as and trout as large as were washed up dead along the banks of the river. The tributary Whakapapa River had fish losses due to a lahar from Ruapehu in April 1975. Possibly this had effects downstream.
Тарих
Маори аңызы Таранаки тауы туралы аңызда өзеннің қалыптасуын түсіндіреді. Таранаки тауы орталық үстіртен жағалауға қарай жылғанда жер жарылып, өзен сол жарықты толтырды. Тағы бір маори аңызында Мауи Жаңа Зеландияның Солтүстік аралына айналатын алып балықты ұстағаннан кейін Рангинуиге дұға етіп, оның балығына екі тамшы жас жіберуін сұрады. Осы екі тамшыдан Уангануи және Уаикато өзендері пайда болды. Маори дәстүріне сәйкес, өзенді алғаш рет жаңа жерге көшкендердің басшыларының бірі – Таматеа зерттеді. Ол өзен бойымен және Таупо көліне дейін саяхаттады. Өзен бойындағы көптеген жерлер оның құрметіне аталған. Уангануи өзені маори және отарлаушылар үшін Солтүстік аралдың орталық бөлігіне маңызды байланыс жолы болды, әйтсе де, көптеген ағынты сулар мен 200-ден астам кедергілер кездесетін. Еуропалықтар келгенге дейін Уангануи аймағы тығыз қоныстанған еді. Отарлаушылар келгеннен кейін өзен сағасы маңызды сауда орталығына айналды. Өзен бұрыннан-ақ ішкі аймаққа маңызды жол болғанымен, оны сауда жолы ретінде дамытуды 1892 жылы тұрақты бу кемелер қызметін бастаған Александр Хатрик жүзеге асырды. Қызмет ақырында Таумарунуиге дейін созылып, солтүстіктегі аймақтармен теміржол және автобус байланысын қамтамасыз етті. Хатриктің алғашқы кемелерінің бірі – PS Waimarie – қайта жаңартылып, Уангануиде жоспарлы рейстерді жүргізеді. Hatrick-ке тиесілі тағы бір кеме – MV Wairua – да қайта жаңартылып, өзенде көруге болады. 20 ғасырдың басында Уангануи өзені елдегі ең танымал туристік орындардың біріне айналды. Оның қатал сұлулығы мен жағалаудағы маори қаумалалары (ауылдары) жыл сайын мыңдаған туристерді қызықтырды. Солтүстік аралдың Басты Теміржолы аяқталғаннан кейін солтүстікке бу кемелерінің қажеттілігі азайды, ал өзен аймағының негізгі экономикалық қызметі орман шаруашылығына ауысты. 1930 жылдары өзен аңғарын егістік жер ретінде ашуға әрекеттер жасалды, бірақ олар сәтті болмады. Сол кезеңнің бір қалдығы – көптен бері тасталып кеткен елді мекендерге қол жеткізу үшін салынған «Ешқайда» көпірі. 1912–13 жылдары француз режиссері Гастон Мелиес өзен туралы (қазір жоғалған) деректі фильм түсірді, оны Жаңа Зеландияның Рейні деп атады. Иерусалим елді мекені ерекше аталады. Иерусалимде екі танымал жаңа зеландиялық – Мария Жозеф Оуберт ана, оның католик миссиясы әлі де Иерусалимде орналасқан, және 1970 жылы елді мекенде коммуна құрған Жаңа Зеландия ақыны Джеймс К. Бакстер тұрды. Басқа елді мекендер – Тике Каинга, Пипирики, Ранана, Матахиви және Коринити.
Māori legend explains the formation of the river in the Mount Taranaki legend. When Mount Taranaki left the central plateau for the coast, the land was split open, and the river filled the rift. Another Māori legend explains that after Māui caught the giant fish that was to become the North Island of New Zealand, known as Te Ika a Māui, he prayed to Ranginui who then sent two tear drops to land on Māui's fish. These two tear drops then became the rivers Whanganui and Waikato. According to Māori tradition, the river was first explored by Tamatea, one of the leaders of the original migration to the new land, who travelled up the river and on to Lake Taupō. Many places along the river are named in his honour. The Whanganui River was an important communication route to the central North Island, both for Māori and for settlers, despite many stretches of white water and over 200 rapids. Prior to the arrival of Europeans, the area around the Whanganui was densely inhabited and with the arrival of the colonial settlers, the area near the river's mouth became a major trading post. Although it was already a significant route to the interior, the major development of the river as a trade route was by Alexander Hatrick, who started the first regular steam boat service in 1892. The service eventually ran to Taumarunui where rail and coach services connected with points north. One of Hatrick's original boats, paddle steamer PS Waimarie, has been restored and runs scheduled sailings in Whanganui. Another of the Hatrick boats, MV Wairua, has also been restored and can be seen on the river. During the early 20th century, the Wanganui River, as it was then called, was one of the country's top tourist attractions, its rugged beauty and the Māori kāinga (villages) that dotted the banks attracting thousands of tourists a year. With the completion of the North Island Main Trunk railway, the need for the steamboat route to the north greatly diminished, and the main economic activity of the river area became forestry. During the 1930s, attempts were made to open the river valley up as farmland, but they were not successful. One legacy of that time is the Bridge to Nowhere, built to provide access to settlements long since abandoned. In 1912–13 the French filmmaker Gaston Méliès shot a (now lost) documentary film The River Wanganui about the river, calling it the Rhine of New Zealand. The settlement of Jerusalem is of particular note. Jerusalem was home to two famous New Zealanders, Mother Mary Joseph Aubert, whose Catholic mission is still located at Jerusalem, and New Zealand poet James K. Baxter, who established a commune at the settlement in 1970. Other settlements are Tieke Kāinga, Pipiriki, Rānana, Matahiwi, and Koriniti.
Жануарлар дүниесі және өсімдіктер
Өзендегі жергілікті балық түрлеріне Кран қасқыры, таулық қасқыр, көтерілетін галактика (коаро), ұзын және қысқа қанатты балықтар, қалталы лампарей, қысқа жақты кокопу, ағыс балығы, Жаңа Зеландия шамайы және қара балық кіреді. Ендірілген қоңыр және көкжаңбырлы алабұғалар да кездеседі, бірақ олардың саны көп емес, сондай-ақ сымбаз балықтың да кездесуі туралы хабарлар бар. Өзен және оның салалары май құс, тас құс және кади құс сияқты әртүрлі омыртқасыз жануарларға мекен етеді. Нанкин түнгі балық құсы 1990 жылдары Уануй өзенінің бойында қоныстанды және Жаңа Зеландияда тек осы жерде көбейеді. Өзен алабындағы флораның көп бөлігі кең жапырақты және подкарп орман ретінде сипатталады; төменгі қабаттағы түрлерге таж жапырақ (Blechnum discolor) және басқа да түрлі папоротниктер мен бұталар кіреді.
Native fish species in the river include Cran's bully, upland bully, climbing galaxias (kōaro), longfin and short finned eels, pouched lamprey, shortjaw kokopu, torrentfish, New Zealand smelt and black flounder. Introduced brown and rainbow trout are found, although not in high numbers, and there have been reports of catfish. The river and its tributaries are home to a variety of invertebrates such as mayflies, stoneflies and caddis flies. The Nankeen night heron established roosts along the Whanganui River in the 1990s and is breeding in New Zealand only in this location. Much of the flora in the river basin can be characterised as a broadleaf and podocarp forest; understory species include crown fern (Blechnum discolor), and a variety of other ferns and shrubs.
Өзен қайықтары
1892 жылы Александр Хатрик Томас Кук & Son компаниясымен келісімшарт жасасып, туристерді PS Waimarie паромдық кемесімен Пипирикиге жеткізді. Бұл сапар Жаңа Зеландияның ішкі аймағына "Маориленд Рейні" деп аталған туристік маршрут бойынша жүргізілді. Кейіннен бұл өзен қайығы пошта, жолаушылар және жүк тасымалдау үшін пайдаланылды. PS Waimarie өзеннің төменгі ағысында, соның ішінде Авока қонақ үйіне кешкі аспен саяхаттар мен Үпоконгароға және Хипанго паркіне түнгі кемпингке бару мүмкіндігін ұсынады. 2010 жылдың 18 маусымында Adventurer 2 өзен қайығы Таумарунуиге қарай сапарға шықты, бұл 82 жылдың ішіндегі алғашқы сапар болды. Adventurer 2 қазір туристерге реактивті қайықтармен және каноэмен жүзуге тарихи балама ретінде осы саяхатты ұсынады. Дегенмен, су деңгейі төмен болған кезде ол Таумарунуиге толық жете алмайды.
In 1892 Alexander Hatrick was contracted by Thomas Cook & Son to carry tourists to Pipiriki on the paddle steamer PS Waimarie, the journey was "The Rhine of Maoriland" tourist route into the interior of New Zealand. The river boat subsequently carried mail, passengers and cargo. PS Waimarie operates on the lower stretches of the river, including dinner cruises to Avoca Hotel at Upokongaro and trips to Hipango Park for overnight camping. On 18 June 2010 the Adventurer 2 river boat embarked, attempting to make the voyage to Taumarunui. The first voyage to Taumarunui in 82 years. The Adventurer 2 now offers this trip to tourist as an historic alternative to jet boating and canoeing the river. Though in low water flows it cannot make it all the way to Taumarunui.
Темір жол көпірлері
Өзендегі ең көне көпірлер – теміржол көпірлері; 1876 жылы Уангануидегі Арамохо теміржол көпірі және Таумарунуи маңындағы 1903-1904 жылдар аралығында салынған Матапуна көпірі.
The oldest bridges over the river are rail bridges; the Aramoho Rail Bridge of 1876 in Whanganui and the Matapuna Bridge of 1903 1904 near Taumarunui.