Жаһуди мәдениеті мен діні

Кіріспе

Яһудилер мәдениеті және яһудилік

Яһуди мәдениеті – ежелгі заманнан бастап қазіргі күнге дейінгі яһуди халқының мәдениеті. Иудаизмнің өзі тек сенімге негізделген дін ғана емес, сонымен қатар іс-әрекет, тәжірибе және ұлттық өзін-өзі тануға қатысты ортопраксия және этнорелигия болып табылады. Яһуди мәдениеті көптеген салаларды қамтиды, оның ішінде дін және дүниетанымы, әдебиет, бұқаралық ақпарат құралдары мен кино, өнер және сәулет, тағам және дәстүрлі киім, жыныс, неке, отбасы, әлеуметтік ғұрыптар мен өмір салты, музыка және би. Яһуди мәдениетінің кейбір элементтері иудаизмнің ішінде пайда болса, ал кейбіреулері яһудилердің басқа халықтармен өзара әрекеттесуінен, енді біреулері қоғамның ішкі әлеуметтік және мәдени динамикасынан туындайды. 18-шы ғасырға дейін дін яһуди өмірінің барлық аспектісіне басымдық берді және мәдениетке ықпал етті. Секуляризацияның пайда болуымен бірге, толығымен зайырлы яһуди мәдениеті де пайда болды.

Білім беру және саясат

Яһуди дінінің тарихының бастапқы кезеңдерінде моральдық және саяси көзқарастардың алуан түрлілігі байқалады, бұл діни яһуди жазбалары мен дәстүрлерінде кездесетін моральдық сенімдерге жиі ден қоятын, зайырлы яһудилер арасындағы әртүрлілікті түсіндіруге көмектеседі. Соңғы ғасырларда Еуропа мен Америкадағы зайырлы яһудилер көбінесе саяси оң жаққа қарай бейімделді және 19 ғасырдағы еңбек қозғалысы мен социализмнің тууына елеулі үлес қосты. Эмма Голдман және Ханна Арендт сияқты әйелдердің өмірбаяндары саясат, яһудизм және феминизм арасындағы күрделі байланыстарды көрсетеді. Диаспорадағы яһудилер саяси спектрдің консервативті жағында да өкілдік еткенімен, тіпті саяси консервативті яһудилер де саяси оңшылдардың көптеген өкілдерінен гөрі плюрализмді тұрақты түрде қолдауға дайын. Кейбір ғалымдар мұны яһудилердің халаха негізінде дін таратуға тырыспауымен байланыстырады. Осылайша, әмбебап дін болмауы, яһудилердің көпшілігінің диаспора елдерінде азшылық ретінде өмір сүруі және 363 жылдан бері біртұтас яһуди діни билігінің болмауы осыған себеп. Яһудилер білімді құрметтейді және білімнің маңыздылығы яһуди мәдениетінде берік орныққан.

Экономикалық қызмет

Орта ғасырларда еуропалық заңдар яһудилерге жер иеленуге тыйым салды және яһуди емес еуропалықтардың қабылдағысы келмейтін кәсіптерге бейімделуіне маңызды мүмкіндіктер берді. Орта ғасырларда христиандық көпшіліктің арасында ақша қарызға беру және одан пайыз алуға қатысты күшті әлеуметтік ұғым болды. Еуропаның көп бөлігінде 18 ғасырдың соңына дейін, ал кейбір жерлерде тіпті кейінірек те, рим-католик үкіметтері (және басқалары) яһудилерге жер иеленуді тыйым салды. Алайда, шіркеу, Киелі кітаптың көптеген аяттарында (мысалы, Леуіліктер 25:36) пайдаға тартуға тыйым салынғандықтан, кез келген пайыз алуды Құдай заңына қайшы деп жариялады, бұл діншіл христиандардың капиталды коммерциялық мақсатта пайдалануына кедері келтірді. Канондық құқық яһудилерге қолданбағандықтан, олар папалардың пайдақорларға салған шіркеу жазаларынан босатылды. Христиан билеушілері яһудилер сияқты, оларға капитал ұсынып, бірақ қауымнан шығарылмайтын адамдардың пайдасын біртіндеп түсінді. Осылайша, Батыс Еуропаның ақша айналымы яһудилердің қолына көшті. Дегенмен, яһудилер банк операциялары арқылы ірі сомалар тапқан кезде, олардың өмірінде немесе қайтыс болғаннан кейін мүліктері патшаның қолына өтті. Мұндай жағдай Англиядағы Аарон Линкольнге, Наваррадағы Эзмель де Аблитасқа, Прованстағы Хелиот де Везульге, Арагондағы Бенвенист де Портаға және тағы басқаларға оқиға болды. Сондықтан патшалар яһудилерді қолдады, тіпті олардың христиан болуына қарсылық танытты (өйткені бұл жағдайда олардың пайдаға түскен байлығы олардың өлімінен кейін патшалыққа тиесілі болмас еді). Осы себепті Англия мен Франция патшалары әрбір яһудиге шіркеуден өтемақы талап етті. Мұндай патшалық хитролық банкир және/немесе саудагер ретінде еврейлердің стереотиптік бейнесін қалыптастыруға ықпал етті. Капиталдың қазіргі заманғы жүйесі дами бастағанда, несиелер сауда мен өнеркәсіп үшін қажет болды. Яһудилер осы қызметтерді ұсыну арқылы қаржының жаңа саласында бекінуге мүмкіндік алды: католик емес болғандықтан, олар "пайдаға" қарсы шіркеу тыйымымен байланысты емес еді; ал яһуди дінінде Хиллель бұрыннан-ақ Тораның пайыз алуға тыйым салған қағидасын қайта түсіндіріп, оны өмір сүру үшін қажет болған жағдайларда рұқсат еткен.

In the Middle Ages, European laws prevented Jews from owning land and gave them important incentives to go into professions that non Jewish Europeans were unwilling to undertake. During the medieval period, there was a very strong social stigma against lending money and charging interest among the Christian majority. In most of Europe until the late 18th century, and in some places to an even later date, Jews were prohibited by Roman Catholic governments (and others) from owning land. On the other hand, the Church, because of a number of Bible verses (e. g., Leviticus 25:36) forbidding usury, declared that charging any interest was against the divine law, and this prevented any mercantile use of capital by pious Christians. As the Canon law did not apply to Jews, they were not liable to the ecclesiastical punishments which were placed upon usurers by the popes. Christian rulers gradually saw the advantage of having a class of men like the Jews who could supply capital for their use without being liable to excommunication, and so the money trade of western Europe by this means fell into the hands of the Jews. However, in almost every instance where large amounts were acquired by Jews through banking transactions the property thus acquired fell either during their life or upon their death into the hands of the king. This happened to Aaron of Lincoln in England, Ezmel de Ablitas in Navarre, Heliot de Vesoul in Provence, Benveniste de Porta in Aragon, etc. It was often for this reason that kings supported the Jews, and even objected to them becoming Christians (because in that case their fortunes earned by usury could not be seized by the crown after their deaths). Thus, both in England and in France the kings demanded to be compensated by the church for every Jew converted. This type of royal trickery was one factor in creating the stereotypical Jewish role of banker and/or merchant. As a modern system of capital began to develop, loans became necessary for commerce and industry. Jews were able to gain a foothold in the new field of finance by providing these services: as non Catholics, they were not bound by the ecclesiastical prohibition against "usury"; and in terms of Judaism itself, Hillel had long ago re interpreted the Torah's ban on charging interest, allowing interest when it is needed to make a living.

Әдебиет және поэзия

Кейбір жерлерде яһудилердің шоғырлануы салыстырмалы түрде жоғары болғандықтан, ерекше зайырлы яһуди субмәдениеттері қалыптасты. Мысалы, 19-ғасырдың соңында Австрияның Вена қаласындағы әдеби және көркем өмірдің үлкен бөлігін этникалық еврейлер құрады, ал 50 жылдан кейін Нью-Йорк қаласы (және 20-ғасырдың ортасында Лос-Анджелес) осылай болды. Осы шығармашыл еврейлердің көпшілігі аса діншіл болған жоқ. Жалпы алғанда, әр түрлі кезеңдердегі еврейлердің көркемдік мәдениеті олардың өмір сүрген мәдениетін көрсетеді. Зайырлы еврей мәдениетінің әдеби және театрлық туындылары еврей тілінде болуы мүмкін, мысалы, иврит, идиш, юдео-татар немесе ладино, немесе ағылшын немесе неміс сияқты айналасындағы мәдениеттердің тілінде болуы мүмкін. Идиш тіліндегі әдебиет пен театр негізінен 19-ғасырда пайда болды және 20-ғасырдың ортасына қарай құлдырады. Ивриттің культтық қолданыстан тыс қайта жаңғыруы көбінесе 20-ғасырдың басындағы құбылыс болып табылады және сионизммен тығыз байланысты. Ивриттің қолданылуынан басқа, еврей қауымының еврей немесе еврей емес тілде сөйлеуі, оның негізгі коммуникация құралы ретінде, әдетте, осы қауымның қаншалықты оқшауланған немесе ассимиляцияланғандығына байланысты. Мысалы, Польшаның штетлдерінде және Нью-Йорк қаласының төменгі шығыс бөлігінде тұратын еврейлер 20-ғасырдың басында көбінесе идиш тілінде сөйлеген, ал 19-ғасыр мен 20-ғасырдың басында Германияда ассимиляцияланған еврейлер неміс тілінде сөйлеген, ал Америкада туған еврейлер АҚШ-та ағылшын тілінде сөйлейді. Еврей авторлары бірегей еврей әдебиетін жасады және олар өмір сүрген көптеген елдердің ұлттық әдебиетіне үлес қосты. Шолем Алейхемнің (жинақталған еңбектері 28 томды құрайды) және Исаак Башевис Сингердің (1978 жылғы Нобель сыйлығының иегері) идиш тіліндегі туындылары қатаң түрде зайырлы болмаса да, Шығыс Еуропадағы және Америкадағы еврей өміріне назар аудара отырып, өздерінің канонын құрайды. АҚШ-та Филипп Рот, Саул Беллоу және басқалар сияқты еврей жазушылары ең ұлы американдық авторлардың қатарында саналады және олардың көптеген шығармаларына ерекше зайырлы еврей көзқарасын енгізеді. Аллен Гинзбергтің поэзиясы еврей тақырыптарына жиі сіңіп кетеді (әсіресе, "Ауыл" және "Каддиш" сияқты ертедегі автобиографиялық туындылары). Әлем әдебиетіне үлес қосқан басқа да әйгілі еврей жазушылары: неміс ақыны Генрих Хайне, канаддық жазушы Мордекай Рихлер, орыс жазушысы Исаак Бабель, Прагалық Франц Кафка және Гарри Мулиш, оның "Жаспанды ашу" романы 2007 жылы "Ең үздік голланд кітабы" деп танылды. "Modern Judaism: An Oxford Guide" еңбегінде Тель-Авив университетінің эстетика және риторика профессоры, Иерусалимдегі Мәдениет ретінде иудаизмді зерттеудің Меитар колледжінің негізін қалаушы және академиялық директоры Яков Малкин былай деп жазады: "Зайырлы еврей мәдениеті уақыт сынағынан өткен, еврейлер мен еврей емес адамдардың ортақ эстетикалық ләззаты мен идеяларының көзі болған әдеби туындыларды қамтиды, олар туған әлеуметтік-мәдени контекстен тысқары да өмір сүреді. Оларға Шолем Алейхем, Ицзик Мангер, Исаак Башевис Сингер, Филип Рот, Саул Беллоу, С. Я. Агнон, Исаак Бабель, Мартин Бубер, Исаия Берлин, Хаим Нахман Биалик, Ехуда Амихай, Амос Оз, А. Б. Ехошуа және Дэвид Гроссман сияқты еврей авторларының еңбектері кіреді. Ол Генрих Хайне, Густав Малер, Леонард Бернштейн, Марк Шагал, Якоб Эпштейн, Бен Шахн, Амедео Модильяни, Франц Кафка, Макс Рейнхардт (Голдман), Эрнст Любич және Вуди Аллен сияқты туындылармен қатар, барлық батыс мәдениетіне, оның ішінде еврей мәдениетіне елеулі әсер еткен шедеврлермен мақтана алады." Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алғандардың 13%-ы еврей болған немесе болып табылады. Еврей әдебиетінің тағы бір қыры – этикалық, мусар әдебиеті деп аталады. Бұл әдебиетті діни және зайырлы авторлар жазған. Еврей поэзиясын еврей тарихының әр түрлі кезеңдеріндегі әртүрлі ақындар білдіреді. Киелі кітаптағы поэзия еврей Киелі кітабында және еврейлердің қасиетті жазбаларында айтылғандай, Киелі кітап заманындағы поэзиямен байланысты. Орта ғасырларда еврей поэзиясын негізінен пиютимдер және Йехуда Халеви, Самуил ибн Нагрилла, Соломон ибн Габирол, Мұса ибн Езра, Ыбырайым ибн Езра және Дунаш бен Лабрат сияқты бірнеше ақындар білдірді. Қазіргі еврей поэзиясы көбінесе еврей тілінің қайта жаңғыру кезеңінде және одан кейін пайда болды, оны Хаскала дәуірінде Моше Хаим Лузатта бастады және Хаим Нахман Биалик, Натан Альтерман және Шаул Тчерниховский сияқты ақындар жалғастырды. Йехуда Халеви (шамамен 1075–1141 ж.) Генрих Хайне (1797–1856 ж.) Шолем Алейхем (1859–1916 ж.) Франц Кафка (1883–1924 ж.) Борис Пастернак (1890–1960 ж.) Айн Рэнд (1905–1982 ж.) Исаак Азимов (1920–1992 ж.) Аллен Гинзберг (1926–1997 ж.).

In some places where there have been relatively high concentrations of Jews, distinct secular Jewish subcultures have arisen. For example, ethnic Jews formed an enormous proportion of the literary and artistic life of Vienna, Austria at the end of the 19th century, or of New York City 50 years later (and Los Angeles in the mid late 20th century). Many of these creative Jews were not particularly religious people. In general, Jewish artistic culture in various periods reflected the culture in which they lived. Literary and theatrical expressions of secular Jewish culture may be in specifically Jewish languages such as Hebrew, Yiddish, Judeo Tat or Ladino, or it may be in the language of the surrounding cultures, such as English or German. Secular literature and theater in Yiddish largely began in the 19th century and was in decline by the middle of the 20th century. The revival of Hebrew beyond its use in the liturgy is largely an early 20th century phenomenon, and is closely associated with Zionism. Apart from the use of Hebrew in Israel, whether a Jewish community will speak a Jewish or non Jewish language as its main vehicle of discourse is generally dependent on how isolated or assimilated that community is. For example, the Jews in the shtetls of Poland and the Lower East Side of New York City during the early 20th century spoke Yiddish at most times, while assimilated Jews in 19th and early 20th century Germany spoke German, and American born Jews in the United States speak English. Jewish authors have both created a unique Jewish literature and contributed to the national literature of many of the countries in which they live. Though not strictly secular, the Yiddish works of authors like Sholem Aleichem (whose collected works amounted to 28 volumes) and Isaac Bashevis Singer (winner of the 1978 Nobel Prize), form their own canon, focusing on the Jewish experience in both Eastern Europe, and in America. In the United States, Jewish writers like Philip Roth, Saul Bellow, and many others are considered among the greatest American authors, and incorporate a distinctly secular Jewish view into many of their works. The poetry of Allen Ginsberg often touches on Jewish themes (notably the early autobiographical works such as Howl and Kaddish). Other famous Jewish authors that made contributions to world literature include Heinrich Heine, German poet, Mordecai Richler, Canadian author, Isaac Babel, Russian author, Franz Kafka, of Prague, and Harry Mulisch, whose novel The Discovery of Heaven was revealed by a 2007 poll as the "Best Dutch Book Ever". In Modern Judaism: An Oxford Guide, Yaakov Malkin, Professor of Aesthetics and Rhetoric at Tel Aviv University and the founder and academic director of Meitar College for Judaism as Culture in Jerusalem, writes:" Secular Jewish culture embraces literary works that have stood the test of time as sources of aesthetic pleasure and ideas shared by Jews and non Jews, works that live on beyond the immediate socio cultural context within which they were created. They include the writings of such Jewish authors as Sholem Aleichem, Itzik Manger, Isaac Bashevis Singer, Philip Roth, Saul Bellow, S. Y. Agnon, Isaac Babel, Martin Buber, Isaiah Berlin, Haim Nahman Bialik, Yehuda Amichai, Amos Oz, A. B. Yehoshua, and David Grossman. It boasts masterpieces that have had a considerable influence on all of western culture, Jewish culture included – works such as those of Heinrich Heine, Gustav Mahler, Leonard Bernstein, Marc Chagall, Jacob Epstein, Ben Shahn, Amedeo Modigliani, Franz Kafka, Max Reinhardt (Goldman), Ernst Lubitsch, and Woody Allen." Among recipient of Nobel Prize in Literature, 13% were or are Jewish. Another aspect of Jewish literature is the ethical, called Musar literature. This literature has been composed by both religious and secular authors. Hebrew poetry is expressed by various of poets in different eras of Jewish history. Biblical poetry is related to the poetry in biblical times as it expressed in the Hebrew Bible and Jewish sacred texts. In medieval times the Jewish poetry was mainly expressed by piyyutim and several poets such as Yehuda Halevi, Samuel ibn Naghrillah, Solomon ibn Gabirol, Moses ibn Ezra, Abraham ibn Ezra and Dunash ben Labrat. Modern Hebrew poetry is mostly related to the era of and after the revival of the Hebrew language, pioneered by Moshe Chaim Luzzatto in the Haskalah era and succeeded by poets such as Hayim Nahman Bialik, Nathan Alterman and Shaul Tchernichovsky. Yehuda Halevi(c. 1075–1141) Heinrich Heine(1797–1856) Sholem Aleichem(1859–1916) Franz Kafka(1883–1924) Boris Pasternak(1890–1960) Ayn Rand(1905–1982) Isaac Asimov(1920–1992) Allen Ginsberg(1926–1997)

Идиш театры

Украиналық еврей Абрахам Голдфаден 1876 жылы Румынияның Яссы қаласында алғашқы кәсіби идиш тіліндегі театр труппасын құрды. Келесі жылы оның труппасы Бухарестте зор табысқа жетті. Он жыл ішінде Голдфаден және басқалар идиш театрын Украинаға, Ресейге, Польшаға, Германияға, Нью-Йоркке және көптеген ашкеназдықтар тұратын басқа қалаларға жеткізді. 1890 мен 1940 жылдар аралығында Нью-Йоркте, Идиш театры ауданында, оннан астам идиш театр тобы өнер көрсетті, олар түпнұсқа пьесаларды, мюзиклдерді, сондай-ақ театрлық шығармалар мен операның идиш тіліне аудармаларын қойды. Идиш тіліндегі ең танымал пьесалардың бірі – С. Анскийдің "Диббук" (1919) пьесасы. ХХ ғасырдың басында Нью-Йорктегі идиш театры ағылшын тіліндегі театрмен мөлшері жағынан бәсекелесіп, көбінесе сапасымен де басып өтті. 1925 жылғы «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланған мақалада былай делінген: «Идиш театры қазір берік американдық институтқа айналды және енді Шығыс Еуропадан иммиграцияға тәуелді емес. Идиш тілінде сөйлей де, жаза да алмайтындар идиш сахнасына қатысып, Екінші авенюде Бродвей бағасын төлейді». Бұл мақалада сондай-ақ сол кездегі Нью-Йорктегі еврей мәдени өмірінің басқа да қырлары туралы айтылады, оның ішінде сол кездегі кең ауқымды Нью-Йорк идиш тіліндегі баспасөздерінің жеті күнделікті газеттен тұратыны жазылған. Бірақ шындығында, американдық еврейлердің келесі буыны идиштің орнына ағылшын тілінде сөйледі; олар идиш театрының көркемдік қуатын американдық театр өнеріне енгізді, бірақ көбінесе еврейлік ерекшеліктері азайтылған түрінде. Идиш театры, әсіресе Соломон Михоэлс басқарған Мәскеу мемлекеттік еврей театры, 1948 жылы Сталиннің еврейлерге қатысты саясатын өзгерткенге дейін Кеңес Одағының өнер саласында маңызды рөл атқарды. (Қараңыз: «Тұқымсыз космополиттік», «Қырғынға ұшыраған ақындар түні») Монреальдегі Дора Вассерман атындағы идиш театры 50 жылдан бері өнер көрсетіп, дамып келеді.

Еуропалық театр

Еврейлер эмансипациясынан бастап Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Еуропа театрларының кейбір түрлерінде өте белсенді және кейде тіпті үстемдік құрды, ал Холокосттан кейін көптеген еврейлер сол мәдени форманы жалғастырды. Мысалы, нацистік Германияға дейінгі кезеңде Ницше: «Бүгінгі жақсы актерлердің қайсысы еврей емес?» деп сұрағанда, актерлік, режиссерлік және драматургиялық лауазымдарға көбінесе еврейлер тағайындалған. Макдональд пен «Еврей тайпалық шолуы» көздері антисемиттік болып саналады, бірақ фактілерді дұрыс беруге тырысады. «Императорлық Берлинде сахна өнерінің алдыңғы қатарында еврей суретшілерін табуға болады, жоғары драмадан бастап кабаре мен ревю сияқты танымал формаларға дейін, тіпті киноға дейін. Еврей көрермендері жаңашылдық театрларды жақсы көретін, олар көрген нәрсеге келіспесе де». Британдық тарихшы Пол Джонсон еуропалық мәдениетке еврейлердің үлесі туралы айта келіп, былай жазады: «Еврейлердің ықпалы ең күшті болған сала – театр, әсіресе Берлинде. Карл Штернхайм, Артур Шницлер, Эрнст Толлер, Эрвин Пискатор, Уолтер Хасенклевер, Ференц Молнар және Карл Цукмайер сияқты драматургтар мен Макс Рейнхардт сияқты ықпалды продюсерлер кейде солшыл, республикалық, тәжірибелік және сексуалдық тұрғыдан батыл сахнаны басып алғандай көрінетін. Бірақ бұл революциялық емес, космополиттік, еврейлік емес еді. Еврейлер Австрия, Ұлыбритания, Франция және Ресейде (осы елдердің ұлттық тілдерінде) театр мен драмаға осыған ұқсас, бірақ аздау үлес қосты. Вена, Париж және Германия қалаларындағы еврейлер кабарені танымал және тиімді өрнек құралы деп тапты, өйткені Веймар Республикасындағы неміс кабаресі «көптеген жағдайда еврей өнер формасы» болды. Орталық Еуропа театрына еврейлердің қатысуы нацистердің билікке келуімен және еврейлерді мәдени лауазымдардан қууымен тоқтатылды, бірақ көптегендер Батыс Еуропаға немесе АҚШ-қа эмиграциялап, сол жерде жұмысын жалғастырды.

Ағылшын тіліндегі театр

20-шы ғасырдың басында Нью-Йорктің жарқын идиш театры ауданының дәстүрлері Бродвеймен бәсекелесіп, оны байытты. Ағылшын тіліндегі театрға еврей эмигранттары Еуропадан жаңа театрлық идеялар әкелді, мысалы, театрлық реализм қозғалысы және Константин Станиславскийдің философиясы. Оның ілімі көптеген еврей-американдық актерлік ұстаздарға, соның ішінде идиш театрында тәлім алған актерлік теорияшы Стелла Адлерге әсер етті. Еврей иммигранттары музыкалық театр жанрының және Америкадағы театрлық ойын-сауықтың алғашқы түрлерінің құрылуы мен дамуында маңызды рөл атқарды, сондай-ақ жаңа, ерекше американдық өнер түрін – Бродвей мюзиклін жасады. Брандейс университетінің профессоры Стивен Уитфилд: «Экранда емес, сахна артындағы таланттар жарты ғасырдан астам уақыт бойы бір этникалық топтың монополиясы болды. Осы ерекшелік Бродвейді еврей мәдениетінің ортасына орналастырады», – деді. Нью-Йорк университетінің профессоры Лоренс Маслон: «Еврейлер болмаса, американдық мюзикл болмас еді. Олардың ықпалы джазға қара музыканттардың әсерімен тең келеді, себебі осы жанрда көптеген еврейлер қатысты», – дейді. Джером Карин сияқты басқа авторлар музыкалық театр мен американдық ойын-сауықтың басқа түрлері еврей-американдықтардың үлесіне қарыздар екенін атап өтті, себебі «төменгі Шығыс жағында, Гарлемде (қаралар геттосы болғанға дейін еврей геттосы), Ньюаркта немесе Вашингтондағы комедияшылардың, ақпарат таратушылардың, ән жазушылардың және әншілердің «азиялық тобырлары» болмаса, қазіргі заманғы Бродвей болмас еді». Сондай-ақ, The Klezmer компаниясының директоры Аарон Куланың талдауында, еврей тәжірибесі әрқашан музыка арқылы жақсы көрініс тапқан, ал Бродвей әрқашан американдық еврей тәжірибесінің ажырамас бөлігі болған. Осы жан-жақты ландшафт еврей-американ суретшісінің өмірін, дәуірін және шығармашылық өнімдерін көрсетеді. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында мюзиклдің алғыкүші болған еуропалық опереттада Пауль Абрахам, Лео Ашер, Эдмунд Эйслер, Лео Фолл, Бруно Гранихштадтен, Жак Оффенбах, Эммерих Кальман, Зигмунд Ромберг, Оскар Штраус және Рудольф Фримль сияқты еврей композиторларының шығармалары жиі кездесетін. Соңғы төртеуі АҚШ-қа көшіп, Нью-Йорк сахнасында өз шығармаларын қойды. Бизенің «Кармен» операсының либреттосын жазғандардың бірі (оперетта емес, ертеректегі Opéra comique түрінің жұмысы) композитор Фроменталь Халевидің немересі еврей Людовик Халеви болды (Бизе өзі еврей емес, бірақ ол аға Халевидің қызымен үйленді, көптеген адамдар оның христиан дініне кірген еврейлердің ұрпағы екенін күдіктенді, ал басқалары оның музыкасында еврейлік дыбыс аралықтарын байқады). Веналық либретто жазушысы Виктор Леон еврей композиторлары мен жазушыларының оперетта түрімен байланысын былай түйіндеді: «Оперетта тыңдаушылары көз жасын төгіп күледі дейді, – демек, Иерусалимнің жойылғаннан бері екі мың жыл бойы яһудилер дәл осылай істеп келеді». Музыкалық театрдың дамуының тағы бір факторы – водевиль, ал 20-шы ғасырдың басында бұл форманы Джек Бенни, Фанни Брайс, Эдди Кантор, Маркс ағайындылары, Анна Хелд, Ал Джолсон, Молли Пикон, Софи Такер және Эд Уинн сияқты еврей комедияшылары мен актерлері зерттеді және кеңейтті. Бродвейде ревюлер мен ұқсас ойын-сауық түрлері монополияға ие болған кезеңде еврей продюсері Флоренц Зигфельд өзінің «Фолли» қойылымдарымен театр сахнасына үстемдік жүргізді. 1910 жылы еврейлер (олардың басым көпшілігі Шығыс Еуропадан келген иммигранттар) Нью-Йорк қаласының халқының төрттен бір бөлігін құрады, ал еврей суретшілері мен зиялылары бірден сол қаланың мәдени өміріне, уақыт өте келе, бүкіл елге өз ықпалын көрсете бастады. Сондай-ақ, қазіргі заманғы мюзиклдің, ертеректегі американдық ойын-сауық пен африкалық американдық мәдениет пен музыканың, сондай-ақ еврей мәдениетінің және музыкасының бірігуі ретінде сипатталуы мүмкін, ал алғашқы «кітап мюзиклдарының» авторлары еврей Джером Керн, Оскар Хаммерштейн II, Джордж және Ира Гершвин, Джордж С. Кауфман және Морри Рискинд болды. Сол кезден бастап 1980 жылға дейін мюзиклдік театр композиторларының, лириктердің және кітап жазушылардың басым көпшілігі еврейлер болды (белгілі бір ерекшелік протестант Коул Портер, ол Бродвейде соншалықты табысты болғанының себебі «еврей музыкасы» деп атаған нәрсені жазғаны екенін мойындады). Роджерс пен Хаммерштейн, Фрэнк Лойсер, Лернер мен Лоуи, Стивен Сондхайм, Леонард Бернштейн, Стивен Шварц, Кандер мен Эбб және т.б. мюзиклдік театрдың «Алтын ғасырында» еврей болды. 1947 жылы «Үздік түпнұсқа партитура» үшін Tony Award институты құрылғаннан бері, номинацияланған партитуралардың шамамен 70%-ы және жеңіске жеткен партитуралардың 60%-ы еврей композиторларына тиесілі. Ұлыбритания мен Франциядағы табысты мюзикл жазушыларының арасында Клод Мишель Шёнберг және Лионель Барт та бар. Еврей композиторлары мен драматургтарының мюзиклге құштарлығының бір түсіндірмесі – «дәстүрлі еврей діни музыкасы көбінесе жеке әнші, кантормен басқарылатын, ал христиандар хорлық ән салуға баса назар аударады». Осы авторлардың көптегені мюзиклді ассимиляция, қоғамда шеттен келгендерді қабылдау, АҚШ-тағы нәсілдік жағдай, қайтпасқа қадамдарды жеңу және басқа да еврей-американдықтар мен батыс еврейлеріне қатысты мәселелерді зерттеу үшін пайдаланды, көбінесе осы мәнді жеткізу үшін сырттай және жасырын оқияларды қолданды. Мысалы, Керн, Роджерс, Хаммерштейн, Гершвиндер, Гарольд Арлен және Йип Харбург қоғамдағы азшылықтарға деген төзімділікті қалыптастыруға және нәсілдік келісімге шақыруға бағытталған мюзиклдер мен опералар жазды; олардың ішінде «Кеме шоуы», «Порги және Бесс», «Финианның радугасы», «Оңтүстік Тынық мұхиты» және «Король және мен» кірді. «Алтын ғасырдың» соңына қарай авторлар еврей тақырыптары мен мәселелерін ашық және тікелей қарастыра бастады, мысалы «Сырттан келген скрипкашы» және «Жыртықтар»; Барттың «Blitz!» еврейлер мен бейеврейлер арақатынастарын да қарастырады. Джейсон Роберт Браун мен Альфред Уридің «Шеру» антисемитизм мен американдық тарихқа байланысты нәсілдік дискриминацияны сезімталдықпен зерттейді. «Вестсайдский оқиғасының» бастапқы идеясы Пасха мерекесіндегі Төменгі Шығыс жағында болды; қарсыласатын топтар еврей және итальяндық католиктер болуы керек еді. Көрнекті еврей продюсерлері, режиссерлары, суретшілері мен актерлерінің қатарында Борис Аронсон, Дэвид Беласко, Джоэл Грей, Минскофф отбасысы, Зеро Мостел, Джозеф Папп, Мэнди Патинкин, Недерландер отбасысы, Гарольд Принц, Макс Рейнхардт, Джером Роббинс, Шуберт отбасысы және Джули Теймор бар. Еврей драматургтары Бродвей мен аймақтық театрдың музыкалық емес драмасына да үлес қосты. Эдна Фербер, Мосс Харт, Лиллиан Хеллман, Артур Миллер және Нил Саймон – американдық театр тарихындағы көрнекті еврей драматургтарының бірнешеуі ғана. Пулитцер сыйлығына ие болған пьесалар мен мюзиклдердің шамамен 34%-ын еврей-американдықтар жазған және шығарған. Еврей театрының қауымдастығы – американдық және халықаралық театрларды қамтитын заманауи ұйым, еврей мазмұны бар театрға баса назар аударады. Ол еврей драматургтарын да қамтиды.

In the early 20th century the traditions of New York's vibrant Yiddish Theatre District both rivaled and fed into Broadway. In the English speaking theatre Jewish émigrés brought novel theatrical ideas from Europe, such as the theatrical realist movement and the philosophy of Konstantin Stanislavski, whose teachings would influence many Jewish American acting teachers such as the Yiddish theatre trained acting theorist Stella Adler. Jewish immigrants were instrumental in the creation and development of the genre of musical theatre and earlier forms of theatrical entertainment in America, and would innovate the new, distinctly American, art form, the Broadway musical. Brandeis University Professor Stephen J. Whitfield has commented that "More so than behind the screen, the talent behind the stage was for over half a century virtually the monopoly of one ethnic group. That is [a] feature which locates Broadway at the center of Jewish culture". New York University Professor Laurence Maslon says that "There would be no American musical without Jews Their influence is corollary to the influence of black musicians on jazz; there were as many Jews involved in the form". Other writers, such as Jerome Caryn, have noted that musical theatre and other forms of American entertainment are uniquely indebted to the contributions of Jewish Americans, since "there might not have been a modern Broadway without the "Asiatic horde" of comedians, gossip columnists, songwriters, and singers that grew out of the ghetto, whether it was on the Lower East Side, Harlem (a Jewish ghetto before it was a black one), Newark, or Washington, D. C." Likewise, in the analysis of Aaron Kula, director of The Klezmer Company,
the Jewish experience has always been best expressed by music, and Broadway has always been an integral part of the Jewish American experience The difference is that one can expand the definition of "Jewish Broadway" to include an interdisciplinary roadway with a wide range of artistic activities packed onto one avenue—theatre, opera, symphony, ballet, publishing companies, choirs, synagogues and more. This vibrant landscape reflects the life, times and creative output of the Jewish American artist. In the 19th and early 20th centuries the European operetta, a precursor the musical, often featured the work of Jewish composers such as Paul Abraham, Leo Ascher, Edmund Eysler, Leo Fall, Bruno Granichstaedten, Jacques Offenbach, Emmerich Kalman, Sigmund Romberg, Oscar Straus and Rudolf Friml; the latter four eventually moved to the United States and produced their works on the New York stage. One of the librettists for Bizet's Carmen (not an operetta proper but rather a work of the earlier Opéra comique form) was the Jewish Ludovic Halévy, niece of composer Fromental Halévy (Bizet himself was not Jewish but he married the elder Halevy's daughter, many have suspected that he was the descendant of Jewish converts to Christianity, and others have noticed Jewish sounding intervals in his music). The Viennese librettist Victor Leon summarized the connection of Jewish composers and writers with the form of operetta: "The audience for operetta wants to laugh beneath tears—and that is exactly what Jews have been doing for the last two thousand years since the destruction of Jerusalem". Another factor in the evolution of musical theatre was vaudeville, and during the early 20th century the form was explored and expanded by Jewish comedians and actors such as Jack Benny, Fanny Brice, Eddie Cantor, The Marx Brothers, Anna Held, Al Jolson, Molly Picon, Sophie Tucker and Ed Wynn. During the period when Broadway was monopolized by revues and similar entertainments, Jewish producer Florenz Ziegfeld dominated the theatrical scene with his Follies. By 1910 Jews (the vast majority of them immigrants from Eastern Europe) already composed a quarter of the population of New York City, and almost immediately Jewish artists and intellectuals began to show their influence on the cultural life of that city, and through time, the country as a whole. Likewise, while the modern musical can best be described as a fusion of operetta, earlier American entertainment and African American culture and music, as well as Jewish culture and music, the actual authors of the first "book musicals" were the Jewish Jerome Kern, Oscar Hammerstein II, George and Ira Gershwin, George S. Kaufman and Morrie Ryskind. From that time until the 1980s a vast majority of successful musical theatre composers, lyricists, and book writers were Jewish (a notable exception is the Protestant Cole Porter, who acknowledged that the reason he was so successful on Broadway was that he wrote what he called "Jewish music"). Rodgers and Hammerstein, Frank Loesser, Lerner and Loewe, Stephen Sondheim, Leonard Bernstein, Stephen Schwartz, Kander and Ebb and dozens of others during the "Golden Age" of musical theatre were Jewish. Since the Tony Award for Best Original Score was instituted in 1947, approximately 70% of nominated scores and 60% of winning scores were by Jewish composers. Of successful British and French musical writers both in the West End and Broadway, Claude Michel Schönberg and Lionel Bart are Jewish, among others. One explanation of the affinity of Jewish composers and playwrights to the musical is that "traditional Jewish religious music was most often led by a single singer, a cantor while Christians emphasize choral singing." Many of these writers used the musical to explore issues relating to assimilation, the acceptance of the outsider in society, the racial situation in the United States, the overcoming of obstacles through perseverance, and other topics pertinent to Jewish Americans and Western Jews in general, often using subtle and disguised stories to get this point across. For example, Kern, Rodgers, Hammerstein, the Gershwins, Harold Arlen and Yip Harburg wrote musicals and operas aiming to normalize societal toleration of minorities and urging racial harmony; these works included Show Boat, Porgy and Bess, Finian's Rainbow, South Pacific and The King and I. Towards the end of Golden Age, writers also began to openly and overtly tackle Jewish subjects and issues, such as Fiddler on the Roof and Rags; Bart's Blitz! also tackles relations between Jews and Gentiles. Jason Robert Brown and Alfred Uhry's Parade is a sensitive exploration of both antisemitism and historical American racism. The original concept that became West Side Story was set in the Lower East Side during Easter Passover celebrations; the rival gangs were to be Jewish and Italian Catholic. The ranks of prominent Jewish producers, directors, designers and performers include Boris Aronson, David Belasco, Joel Grey, the Minskoff family, Zero Mostel, Joseph Papp, Mandy Patinkin, the Nederlander family, Harold Prince, Max Reinhardt, Jerome Robbins, the Shubert family and Julie Taymor. Jewish playwrights have also contributed to non musical drama and theatre, both Broadway and regional. Edna Ferber, Moss Hart, Lillian Hellman, Arthur Miller and Neil Simon are only some of the prominent Jewish playwrights in American theatrical history. Approximately 34% of the plays and musicals that have won the Pulitzer Prize for Drama were written and composed by Jewish Americans. The Association for Jewish Theater is a contemporary organization that includes both American and international theaters that focus on theater with Jewish content. It has also expanded to include Jewish playwrights.

Еврей және Израиль театры

Еврей тіліндегі ең ерте белгілі драма 1550 жыл шамасында Мантуядан шыққан итальяндық еврей жазушысымен жазылған. 17 ғасырда Амстердамда раввиндер мен каббалистер бірнеше еңбек жазды, онда яһудилер қудалаудан салыстырмалы түрде босатылып, діни және тұрмыстық яһуди мәдениеттері гүлденді. Бұл ерте еврей пьесаларының барлығы Киелі кітапқа немесе мистикалық тақырыптарға арналған, көбінесе Талмуд аңыздары түрінде болды. 19 ғасырдағы Еуропадағы эмансипациядан кейінгі кезеңде көптеген яһудилер Шекспир, Мольер және Шиллер сияқты еуропалық атақты пьесаларды аударды, кейіпкерлерге еврей есімдерін беріп, сюжетті және оқиға орнын яһуди контекстіне көшірді. Дегенмен, қазіргі еврей театры мен драмасы Еуропадағы қазіргі еврей тілінің дамуымен басталды (алғашқы еврей театрының кәсіби қойылымы 1918 жылы Мәскеуде болды) және "20 ғасырдың еврей ұлттық қайта жаралу қозғалысымен тығыз байланысты болды. Еврей театрының алғашқы жылдары қалыптасқан тарихи сана мен маңыздылығы оның көркемдік және эстетикалық даму бағытын анықтады". Бұл дәстүрлер көп ұзамай Израильге көшірілді. Натан Альтерман, Хайим Нахман Биялик, Лия Голдберг, Ефрайым Кишон, Ханок Левин, Аарон Меггед, Моше Шамир, Авраам Шлонский, Йехошуа Соболь және А. Б. Йехошуа еврей тілінде пьесалар жазды. Бұл туындылардағы ортақ тақырыптар Холокост, араб-израиль қақтығысы, еврейліктің мәні және қазіргі заманғы Израильдегі діни шиеленістер болып табылады. Ең танымал еврей театр труппасы және Израильдің ұлттық театры – 1913 жылы Литвада құрылған және 1917 жылы Ресейде қайта құрылған Хабима (иврит тілінде "сахна" деген мағынаны білдіреді); тағы бір көрнекті израильдік театр труппасы – "Израильдің алғашқы және жетекші репертуарлық театры" болып табылатын Камери театры.

Яһуди-Тат театры

Таулық яһудилердің алғашқы театрландырылған шарасы 1903 жылдың желтоқсанында болды, мұғалім және сионист Асаф Агарунов Наум Шойковичтің иврит тілінен аударған "Көз үшін көзге" атты әңгімесін сахнаға қойды және оны мектеп мұғалімі Нагдимуна бен Симонаның (Шимунов) үйлену тойына арнады. 1939 жылы "Жүдео-тат" театры Дагестан театрлар фестивалінің жеңімпазы атанды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде актерлердің көпшілігі әскерге шақырылды. Соғыста көптеген театр актерлері қаза тапты. 1943 жылы театр жұмысын қайта бастады, ал 1948 жылы жабылды. Ресми себеп – тиімсіздігі. Ирвинг Берлиннің әндерінде немесе үлкен студиялар дәуіріндегі Голливуд фильмдерінде әдейі еврейлік элементтерді іздеудің мәні жоқ: олардың мақсаты, олар орындағандай, 100 пайыз америкалықты көрсететін әндер немесе фильмдер жасау болды. Маркс ағайындыларының, Мел Брукс немесе Вуди Алленнің фильмдерінде еврейлік сезімталдық көбірек байқалады; Голливуд киноиндустриясының басқа да еврей фильмдерінің мысалдары – Барбра Стрейзандтың "Yentl" (1983) немесе Джон Франкенхаймердің "The Fixer" (1968) фильмдері. Соңғы кезде "Менің атыммен шақыр" (2017) фильмі еврейлік сезімталдыққа ие фильмнің мысалы ретінде келтірілуі мүмкін. Бүгінгі таңда еврей кинофестивальдері әлемнің көптеген ірі қалаларында осындай фильмдерді кең аудиторияға таныстыру мақсатымен өткізіледі, оның ішінде Бостон JFF, Сан-Франциско JFF, Иерусалим JFF және т.б.

Радио және теледидар

Алғашқы радио желілерін, Америка радио корпорациясын және Колумбия радио хабар тарату жүйесін, еврей-американдық Дэвид Сарнофф және Уильям С. Пейли құрған. Бұл еврей инноваторлар сондай-ақ, қара-ақ және түсті теледидарлардың алғашқы өндірушілерінің қатарында болды. Америкадағы еврей иммигрант қауымдастықтарында 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейінгі «алтын ғасырымен» идиш тіліндегі өркенді радио болды. АҚШ-та еврей теледидары аз болғанымен (көбінесе діни бағытталған Ұлттық еврей теледидары аптасына үш сағат ғана хабар таратады), еврейлер американдық теледидардың басталған күндерінен бері қатысып келеді. Сид Цезарь мен Милтон Берлден бастап Джоан Риверс, Гилда Раднер, Энди Кауфман, Билли Кристал және Джерри Зайнфельдке дейін еврей комедия актерлері американдық теледидардың иконалары болды. Ертедегі радио мен теледидарда көрнекті рөл атқарғандар: Эдди Кантор, Ал Джолсон, Джек Бенни, Уолтер Винчелл және Дэвид Саскинд. Ларри Кинг, Майкл Савидж және Говард Стерн де сондай. Пол Джонсонның талдауында: «Бродвей мюзиклі, радио және теледидар – еврей диаспорасы тарихындағы негізгі қағиданың мысалы: еврейлер басқалардың иеленуіне, гильдиялар мен кәсіби бекіністер құруына және оларға кіруден бас тартуына үлкермес бұрын, бизнес пен мәдениетте толыққанды жаңа сала ашып, өздерінің іздерін қалдыратын таза бетке айналды». Теледидардағы алғашқы комедиялық сериалдардың бірі – «Голдбергтер» Бронкстегі еврей ортасында өрбіген. «Голдбергтер» сериалындағы еврей ортасы американдық теледидар үшін ерекше болғанымен, «Бруклин көпірі» (1991–1993) және «Бриджит Берниге ғашық» сияқты басқа да мысалдар да болды. Еврейлер теледидар комедияларының авторлары мен сценаристтері ретінде де үлкен рөл атқарды: Вуди Аллен, Мел Брукс, Сельма Даймонд, Ларри Гелбарт, Карл Райнер және Нил Саймон Сид Цезарь үшін жазды; Рейнердің ұлы Роб Райнер Норман Лирмен бірге «Отбасы» сериалында жұмыс істеді (оны антисемитизм және басқа да әділетсіздіктер тақырыбы көтерілді); Ларри Дэвид пен Джерри Зайнфельд «Зайнфельд» хит-ситкомын жасады, Лорн Майклс, Ал Франкен, Рози Шустер және Алан Цвейбель «Saturday Night Live» бағдарламасына жаңа өмір сыйлады. Соңғы кезде американдық еврейлер «The Wire» және «The Sopranos» сияқты «романдық» телесериалдарға зор үлес қосты. Барлық уақыттағы ең ұлы телесериалдардың бірі деп саналатын «The Wire» сериалды Дэвид Саймон жасады. Саймон сонымен қатар атқарушы продюсер, бас сценарист және шоураннер болды. Мэтью Вайнер «Сопрано» сериалдарының бесінші және алтыншы маусымдарын жасап, кейін «Ақымақтар» сериалын шығарды. Дэвид Бениофф және Д. Б. Вайс «Game of Thrones» сериалының авторлары, Рон Ливитт «Балалы үйленгендер» сериалын, Деймон Линделоф және Дж. Дж. Абрамс «Жоғалғандар» сериалын, Дэвид Крейн және Марта Кауфман «Достар» сериалын, Тим Кринг «Батырлар» сериалын, Сидни Ньюман «Доктор кім» сериалын, Даррен Стар «Секс және қала» және «Мелроуз-плейс» сериалдарын, Аарон Спеллинг «Беверли-Хиллз, 90210» сериалын, Чак Лорр «Ұлы жарылыс теориясы» және «Екі жарым адам» сериалдарын, Гидеон Рафф «От тұтқындары» (Homeland негізінде) сериалын, Аарон Рубен мен Шелдон Леонард «Энди Гриффит шоуын», Дон Хьюитт «60 минут» бағдарламасын, Гарри Шендлинг «Ларри Сандерс шоуын», Эд Вайнбергер «Косби шоуын», Дэвид Милч «Дэдвудты», Стивен Левитан «Заманауи отбасы» сериалын, Дик Вольф «Заң мен тәртіпті», Дэвид Шор «Хаусты», Макс Мутчик пен Дэвид Кохан «Уилл мен Грейсті», Адам Хоровиц пен Эдвард Китсис «Бір кезде» сериалын жасады. Сара Джессика Паркер, Уильям Шатнер, Леонард Нимой, Мила Кунис, Зак Эфрон, Хэнк Азария, Дэвид Дюховни, Фред Савидж, Зак Брафф, Ноа Уайл, Адам Броди, Кейт Сагал, Сара Мишель Геллар, Элисон Ханниган, Мишель Трахтенберг, Дэвид Швиммер, Лиза Кудроу және Мейим Биалик сияқты актерлердің актерлік шеберлігінде де еврейлердің маңызды рөлі бар.

The first radio chains, the Radio Corporation of America and the Columbia Broadcasting System, were created by the Jewish American David Sarnoff and William S. Paley, respectively. These Jewish innovators were also among the first producers of televisions, both black and white and color. Among the Jewish immigrant communities of America there was also a thriving Yiddish language radio, with its "golden age" from the 1930s to the 1950s. Although there is little specifically Jewish television in the United States (National Jewish Television, largely religious, broadcasts only three hours a week), Jews have been involved in American television from its earliest days. From Sid Caesar and Milton Berle to Joan Rivers, Gilda Radner, and Andy Kaufman to Billy Crystal to Jerry Seinfeld, Jewish stand up comedians have been icons of American television. Other Jews that held a prominent role in early radio and television were Eddie Cantor, Al Jolson, Jack Benny, Walter Winchell and David Susskind. More figures are Larry King, Michael Savage and Howard Stern. In the analysis of Paul Johnson, "The Broadway musical, radio and TV were all examples of a fundamental principle in Jewish diaspora history: Jews opening up a completely new field in business and culture, a tabula rasa on which to set their mark, before other interests had a chance to take possession, erect guild or professional fortifications and deny them entry." One of the first televised situation comedies, The Goldbergs was set in a specifically Jewish milieu in the Bronx. While the overt Jewish milieu of The Goldbergs was unusual for an American television series, there were a few other examples, such as Brooklyn Bridge (1991–1993) and Bridget Loves Bernie. Jews have also played an enormous role among the creators and writers of television comedies: Woody Allen, Mel Brooks, Selma Diamond, Larry Gelbart, Carl Reiner, and Neil Simon all wrote for Sid Caesar; Reiner's son Rob Reiner worked with Norman Lear on All in the Family (which often engaged antisemitism and other issues of prejudice); Larry David and Jerry Seinfeld created the hit sitcom Seinfeld, Lorne Michaels, Al Franken,, Rosie Shuster, and Alan Zweibel of Saturday Night Live breathed new life into the variety show in the 1970s. More recently, American Jews have been instrumental to "novelistic" television series such as The Wire and The Sopranos. Variously acclaimed as one of the greatest television series of all time, The Wire was created by David Simon. Simon also served as executive producer, head writer, and show runner. Matthew Weiner produced the fifth and sixth seasons of The Sopranos and later created Mad Men. More remarkable contributors are David Benioff and D. B. Weiss, creators of Game of Thrones TV series; Ron Leavitt co creator of Married with Children; Damon Lindelof and J. J. Abrams, co creators of Lost; David Crane and Marta Kauffman, creators of Friends; Tim Kring creator of Heroes; Sydney Newman co creator of Doctor Who; Darren Star, creator Sex and the City and Melrose Place; Aaron Spelling, co creator of Beverly Hills, 90210; Chuck Lorre, co creator of The Big Bang Theory and Two and a Half Men; Gideon Raff, creator of Prisoners of War which Homeland is based on; Aaron Ruben and Sheldon Leonard co creators of The Andy Griffith Show; Don Hewitt creator of 60 Minutes; Garry Shandling, co creator of The Larry Sanders Show; Ed. Weinberger, co creator of The Cosby Show; David Milch, creator of Deadwood; Steven Levitan, co creator of Modern Family; Dick Wolf, creator of Law & Order; David Shore, creator House; Max Mutchnick and David Kohan creators of Will & Grace; Adam Horowitz and Edward Kitsis creators of Once Upon a Time (TV Series). There is also a significant role of Jews in acting by actors such as Sarah Jessica Parker, William Shatner, Leonard Nimoy, Mila Kunis, Zac Efron, Hank Azaria, David Duchovny, Fred Savage, Zach Braff, Noah Wyle, Adam Brody, Katey Sagal, Sarah Michelle Gellar, Alyson Hannigan, Michelle Trachtenberg, David Schwimmer, Lisa Kudrow and Mayim Bialik.

Музыка

Яһуди музыкасының үлесі көбінесе яһудилер тұратын елдердің мәдениетін көрсетеді, ең айқын мысалдары – АҚШ және Еуропадағы классикалық және халық музыкасы. Дегенмен, кейбір музыка нақты еврей қауымдастықтарына ғана тән, мысалы, Израиль музыкасы, Израиль халық музыкасы, Клезмер, Сефард және Ладино музыкасы, сондай-ақ Мизрахи музыкасы.

Халықтық музыка

Американың дәстүрлі халық музыкасы мен джаз стандарттарының ұлы авторлары мен лириктерінің көпшілігі еврейлер болды, олардың ішінде Гарольд Арлен, Джером Керн, Джордж Гершвин, Франк Лойсер, Ричард Роджерс және Ирвинг Берлин есімдері бар. Бүгінгі күні еврей әлемі үшін танымал музыка көбінесе Израиль музыкасынан, оның ішінде Мизрахи музыкасынан бастау алады. Қазіргі танымал еврей әртістеріне Омер Адам, Ноа Кирел, Авиор Маласа, A WA, Эден Ален, Эяль Голан, Дебби Фридман, Барбра Стрейзанд және тағы да басқалар жатады.

Билеу

Киелі кітаптардағы дәстүрлерден бастау алған яһуди биін, яһудилер көптен бері қуаныш пен басқа да қоғамдық сезімдерді білдіру құралы ретінде пайдаланған. Әр яһуди диаспоралық қауымы тойлар мен басқа да ерекше шаралар үшін өзінің би дәстүрлерін қалыптастырды. Мысалы, Шығыс Еуропадағы ашкенази яһудилері үшін, ойналатын клезмер музыкасының түрлеріне сәйкес аталатын билер штетлдегі үйлену рәсімінің маңызды бөлігі болды. Яһуди билеріне көршілес халықтардың дәстүрлері де, сондай-ақ уақыт өте келе сақталған яһудилік көздер де әсер еткен. "Дегенмен, яһудилер өз көршілерінен ерекшеленетін, негізінен қолдар мен қолының қимылдары арқылы, ал жас жігіттерде одан да күрделі аяқ қимылдарымен сипатталатын дене бітісімен өрнектелетін ерекше тілді қолданды". Бірақ, көбінесе діни дәстүрді сақтайтын қауымдастықтарда, қарама-қарсы жынысты адамдардың бірге билеуі немесе осы шаралардан басқа уақытта билеуіне қарсылық білдірілген.

Құмарлық

Яһудилік әзіл – Тора мен Мидраш дәуірінен бастау алатын яһудилердегі әзілдің ұзақ тарихы, бірақ көбінесе Еуропадан тараған, сөздік, көбінесе өзін-өзі кемсітетін және әдетте оқиғаларға негіделген әзілдердің соңғы ағынына қатысты. Яһудилік әзіл соңғы жүз жылда Америка Құрама Штаттарында қалыптасты, водевильден басталып, радио, стендап, кино және теледидар арқылы жалғасты. Көптеген американдық комедианттар еврей болып келген немесе қазір де солай. Белгілі еврей-американдық комедианттарына Джерри Зайнфелд, Ларри Дэвид, Сэмми Дэвис-күлкі, Рейчел Дратч, Гилберт Готтфрид, Илана Глейзер, Ян Мюррей, Джули Клауснер, Дон Риклс, Энди Самберг, Джин Уайлдер, Граучо Маркс, Джанмарко Сорези және тағы да басқалары жатады.

Ас мәзірі

Яһуди асүйі яһудилер өмір сүрген көптеген мәдениеттердің тағамдарын біріктіреді, оның ішінде Таяу Шығыс, Жерорта теңізі, испан, неміс және Шығыс Еуропалық ас дамылдары, барлығы кошер тағамдарына қатысты талаптармен әсер еткен. Осылайша, "яһуди" тағамдары, мысалы, бәгель, хумус, толма, блинцтер басқа мәдениеттерден келген. Бұл тағамдардың бірігуі, сондай-ақ циммес, холент, малавах және маца шары сияқты ерекше яһудилік үлестер еврей асханасының әртүрлілігін құрайды.

Филосемитизм

Филосемитизм (филосемитизм деп те жазылады) немесе юдеофилия – еврей халқына, оның тарихына, мәдениетіне және иудаизмнің ықпалына, әсіресе басқа ұлт өкілдері тарапынан қызығушылық, құрмет және бағалау, кейде тіпті оларға құмарлық сезіну. Яһуди қауымдастығында филосемитизм еврей мәдениетіне деген қызығушылықты және еврейлік деп саналатын нәрселерді сүюді қамтиды. Шығыс Азия елдерінде еврейлердің саны аз, бірақ кейбіреулерінде оларға ерекше оң көзқараспен қаралады, оның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі ортақ тарихы да себеп. Мысалы, Оңтүстік Корея мен Қытай. Жалпы алғанда, еврейлер зиялы, кәсіпкерлік қабілеттері жоғары және отбасылық құндылықтар мен жауапкершілікке берілген деп оң стереотиптеледі, бірақ Батыс әлемінде бұл стереотиптердің біріншісі жиі ашкөздік және қулыққа теңестіріліп, жағымсыз түсіндіріледі. Оңтүстік Кореяның бастауыш мектептерінде оқушылар Талмудты оқуға міндетті.