Кіріспе

Жаңа Зеландияда алтын кеншілерінің ереуілі

1912 жылғы Вайхи қаласындағы алтын кеншілерінің ереуілі – Жаңа Зеландия тарихындағы ең ірі еңбек дауларының бірі. Бұл Жаңа Зеландияның еңбек қозғалысы тарихындағы ең маңызды өнеркәсіптік акция болып саналады. Оның салдарынан бір ереуілші қаза тапты, бұл Жаңа Зеландиядағы өнеркәсіптік акциялардағы жалғыз екі өлімнің бірі.

Шығу тегі

Шабуыл кезінде Жаңа Зеландиядағы еңбек қозғалысы қарқынды дамыды. Социалистік партиямен байланысы бар Жаңа Зеландияның Еңбек федерациясы (әдетте "Қызыл Фед" деп аталады) жұмысшы табынан елеулі қолдау алды, ал көптеген кеншілер мүше болған Ваихи жұмысшылар кәсіподағы Федерация құрамына кірді. Кәсіподақ пен ірі Ваихи алтын өндіру компаниясы арасындағы жанжалдар жиі болатын. Кеншілердің жұмыс жағдайларына қатысты көптеген шағымдары болды және кенде болған апаттарға (құлау, мүшелердің сынуы, жарақаттану, соққылар және тіпті кейде өлім-жітім) жауап ретінде жиі құралдарын тастап, жұмыс орнынан кетуші еді. Апаттардан да қауіпті нәрсе – кеншілердің өкпе ауруы, өкпеге шаң жиналуы болатын. "Кеншілердің шағымы" деп белгілі болған бұл аурудың салдарынан 16 жасында шахтаға түскен адам 40 жасқа дейін тірі қалуға бақытты болды. Компания кеншілерге ешқандай өтемақы төлемеді, ал 1906 жылғы ереуілге дейін олардың арасында апаттардың көп болуы, мүгедектердің көбеюі және өлім-жітімнің жиі тіркелуі туралы сезім қалыптасқан. Олар өте қиын жағдайда, аптасына 2 фунт 8 шиллингке жұмыс істеп, тек отбасын азықтандырып, киім-кешекпен қамтамасыз ететін. Ал Ваихи алтын өндіру компаниясының акционерлері еңбек ақысы төленбеген үлкен табысқа ие болатын. 1912 жылдың мамырында, Еңбек федерациясының қатаң ұстанымын қабылдамаған бірқатар стационарлық двигатель жүргізушілері жаңа, тәуелсіз кәсіподақ құрды. Ваихи алтын өндіру компаниясы бұл кәсіподақ саясатының мәселесі екенін айтып, одан бөлінуге қатысы жоқ деп мәлімдеді, бірақ көптеген жұмысшылар компанияның кәсіподақты бөлуге тырысып жатыр деп сенді және ереуіл жариялады. Жергілікті полиция бастығы бұл әрекетке сақтықпен қарады, бірақ полиция комиссары Джон Каллен қосымша полиция күштерін жіберу арқылы қатаң жауап беруге бұйрық берді. Екі айдан кейін консервативті Реформа партия билікке келді, ал жаңа премьер-министр Уильям Масси "тәртіптің жауына" қарсы күшпен шығатынын мәлімдеді.

Басқа шахташылардың қолдауы

Вахидегі оқиғадан елдің басқа да бірнеше кен орындарында әсер болды, кеншілер Вахидегі кеншілерді қолдау мақсатымен немесе қатал еңбек жағдайларына қатысты өз талаптарын білдіре отырып, жұмысты тоқтатты. Оңтүстік аралдағы Рифтон қаласында бұл 1912 жылғы маусым және шілде айларында жұмысшылардың жұмыстан шығарылуына алып келді.

Қарсылық

Полиция күштерін Waihi-де жинау, Жаңа Зеландияның полиция күштерінің шамамен 10 пайызы келгенше жалғасты. Шамамен 60 ереуілші тұтқындалып, түрмеге қамалды. Ереуілшілер арасындағы ашу-ыза күшейді, және Еңбек федерациясы біртіндеп, Өнеркәсіптік жұмысшылар әлемдік ұйымы сияқты, одан да радикалды топтардың бақылауынан шыға бастады. Қазан айында компания кәсіподаққа мүше емес жұмысшылармен ("scabs") шахтаны қайта аша алды. Кәсіподақ мүшелері ашуланып, жаңа жұмысшыларға тас лақтырып шабуыл жасады. Кәсіподақ пен кәсіподаққа мүше емес жұмысшылар арасындағы шиеленіс өте жоғары болды – кәсіподақ мүшелері жаңа келгендерді өз күнкөрісіне қауіп төндіретін және жұмысшы табына сатқындық жасайтын адамдар деп қарады, ал көптеген жаңа келгендер жұмыс табудан басқа амалдары жоқ деп ойлады және шабуылдар мен айыптауларға наразылық білдірді.

Қара сейсенбі

Бір жағында кәсіподақ мүшелері, екінші жағында кәсіподаққа мүше емес жұмысшылар мен полиция болғандықтан, зорлық-зомбылық біртіндеп күшейді. Зорлық-зомбылықтың ең жоғары деңгейі 12 қарашада болды, ол "Қара сейсенбі" деп белгілі болды. Қарулы кәсіподаққа мүше емес жұмысшылар мен полиция тобы кәсіподақ үйіне шабуыл жасады, оны аз ғана қарулы кәсіподақ мүшелері қорғады. Оуклендтегі бақшасы банкротқа ұшырағаннан кейін шахтаға келген кәсіподаққа мүше емес жұмысшы Томас Джонстон тізесінен, ал полиция констеблі (Джеральд Уэйд) қарнынан атылды. Оқтарды радикалды кәсіподақ белсендісі Фред Эванс атты. Эванс өзі констебль Джеральд Уэйдтің соққысына ұшырап, кейіннен алған жарақатынан көз жұмды. Содан кейін ереуілшілер қатарын бұзып, көптегендері Уайхиден қашып кетті.

Салдары

Кейіннен Эванс қатал топтар тарапынан батыр және шейіт ретінде көрсетілді, ал Боб Сэмпл Эванстың "өзінің міндетін орындап, олардың көбірек атуы керек еді" деген пікірін білдірді. Дегенмен, көптеген кәсіподақ өкілдері ереуілден кейін өз ұстанымдарын жұмсартты – себебі ереуіл өзінің мақсаттарына жете алмады. Бұл ереуіл сондай-ақ Жаңа Зеландия еңбек қозғалысының бірігуіне де үлес қосты – ереуілді қолдаған Социалистік партия, одан да умеренный Біріккен Еңбек партиясымен бірігуге бет бұрды. Нәтижеде құрылған Социал-демократиялық партия кейіннен қазіргі Еңбек партиясының негізін құрады. "Уайхи ереуілінің трагикалық тарихы" атты памфлет Гарри Холланд, Роберт Сэмюэл Росс және Фрэнсис Эдвард О'Флинн (О'Флинн "Боллот Бокс" псевдонімімен жазды) тарапынан бірлесіп жазылды. Билл Парри сияқты түрмедегі ереуіл көшбасшылары қараша айында 1600 фунт стерлингтік кепілдікпен босатылды; кейіннен бұл кепілдік шараны жарты ғасыр бойы Еңбек партиясын қаржыландырған сыра қайнатушы Эрнест Дэвис төлегені анықталды.

Мұра

2016 жылдың соңында "Скарлет и золото" пьесасы Вайхи ереуілінің оқиғасын баяндады.