Кіріспе

19 ғасырдағы американдық экспансионистердің мәдени сенімдері

Манифест тағдыры – 19 ғасырдағы АҚШ-та американдық қоныс аударушылардың Солтүстік Американың батысына қарай кеңейіп кетуге тағдырланғанына сенуді білдіретін сөз тіркесі. Бұл сенім айқын ("манифест") және анық ("тағдыр") болды. Бұл сенім американдық ерекшелік пен романтикалық ұлтшылдыққа қалыптасқан, республикалық басқару формасының сөзсіз таралуын білдіреді. Тарихшы Уильям Эрл Уикстің сөзіне сүйенсек, осы ұғымның артында үш негізгі қағида тұр: АҚШ-тың бірегей моральдық артықшылығы туралы болжам. Әлемді республикалық үкімет пен жалпы "американдық өмір салтыны" тарату арқылы құтқару миссиясын растау. Халықтың осы миссияны табысты орындау үшін құдайдан берілген тағдырына сенім. Манифест тағдыры саясатта күшті бөлініс тудырып, осы жаңа штаттар мен аумақтардағы құлдыққа байланысты үнемі қақтығыстарға себеп болды, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарының сол кездегі шекарасының батысындағы жерлерді аннексиялау мәселесіне әкелді. Бұл ұғым 1844 жылғы президенттік сайлау кезіндегі маңызды мәселелердің бірі болды, онда Демократиялық партия жеңіске жетті және бір жыл ішінде "Манифест тағдыры" деген сөз тіркесі пайда болды. 1843 жылы АҚШ-тың бұрынғы президенті Джон Куинси Адамс, бастапқыда манифест тағдырының негізгі идеясын қолдаған болатын, кейіннен Техаста құлдықтың кеңеюіне себеп болатын экспансионизмді жоққа шығарды.

Контекст

Өмірлік тағдырды анықтайтын қағидалар ешқашан болған емес; ол әрқашан девизбен жасалған нақты саясат емес, жалпы идея болды. Нақты анықталмаған, бірақ терең сезілген, өмірлік тағдыр – сол дәуірдің басқа да танымал идеяларын, соның ішінде американдық ерекшелік және романтикалық ұлтшылдықты толықтырған экспансионизмнің моральдық құндылығына деген сенімнің көрінісі болды. "Еркіндік аймағын кеңейту" туралы айтқан Эндрю Джексон Американың әлеуетті ұлылығы, елдің өркендеп келе жатқан романтикалық өзіндік сезімі және оның кеңеюі арасындағы байланысты бейнеледі. Дегенмен, Джексон өмірлік тағдырдың принциптерін кеңейткен жалғыз президент емес еді. Оның негізін көрсететін нақты түсіндірме болмағандықтан, жақтаушылары әртүрлі немесе тіпті қарама-қайшы пікірлер ұсынды. Көптеген авторлар негізінен Американың Мексикаға немесе Тынық мұхиты арқылы кеңеюіне назар бөлсе, ал басқалары бұл терминді үлгі көрсетуге шақыру ретінде қарастырды. Келісімге келген түсіндірме болмағандықтан, тіпті толыққанды саяси философиядан да кем болғандықтан, Американың тағдырына қатысты осы қарама-қайшы көзқарастар ешқашан шешілмеді. Бұл сан алуан мағыналарды Эрнест Ли Тувесон былай деп қорытындылады: "Көптеген идеялар, саясаттар мен іс-қимылдар 'Өмірлік тағдыр' деген сөзбен түсіндіріледі. Олардың бәрі, біз күткендей, үйлесімді емес және бір ғана көзден тумаған."

Этимология

Тарихшылардың көпшілігі газет редакторы Джон О'Салливанға 1845 жылы «көзге көрінетін тағдыр» терминін енгізгенін айтады. Дегенмен, басқа тарихшылар «Аннексиялау» атты авторсыз жарияланған мақаланың алғаш рет журналист және аннексияны қолдаушы Джейн Казно жазғанын мәлімдейді. О'Салливан Джексон демократиясының ықпалды жақтаушысы және Джулиан Хоторн «әрқашан ұлы және әлемді қамтитын жоспарлармен» сипаттаған күрделі тұлға болды. О'Салливан 1839 жылы «көзге көрінетін тағдыр» терминін қолданбағанмен, Америка Құрама Штаттары үшін «иләһи тағдыр» деп болжады, ол теңдік, ар-ұждан құқықтары және жеке бас бостандығы сияқты құндылықтарға негізделген, «жер бетінде адамзаттың моральдық қадір-қасиеті мен құтқарылуын орнату» үшін. Бұл тағдыр нақты түрде аумақтық емес еді, бірақ О'Салливан АҚШ-тың осы құндылықтарды бөлісетін «көптеген республикалар одағының» бірі болатынын болжады. Алты жыл өткен соң, 1845 жылы О'Салливан «Демократиялық шолуда» «Аннексиялау» атты тағы бір мақала жазды, онда ол алғаш рет «көзге көрінетін тағдыр» фразасын қолданды. Бұл мақалада ол АҚШ-ты Техас Республикасын қосып алуға шақырды, себебі Техас осыны қалағандықтан ғана емес, сонымен қатар «біздің жыл сайын көбейіп жатқан миллиондаған халқымыздың еркін дамуы үшін Құдай бөлген континентті тарату – біздің көзге көрінетін тағдырымыз» болғандықтан. Вигтердің қарсылығын жеңіп, демократтар 1845 жылы Техасты аннексиялады. О'Салливанның «көзге көрінетін тағдыр» фразасын алғаш рет қолдануы көп назар аудармады. О'Салливанның осы фразаны екінші рет қолдануы өте ықпалды болды. 1845 жылдың 27 желтоқсанында өзінің газеті «Нью-Йорк Морнинг Ньюс» газетінде О'Салливан Ұлыбританиямен жалғасып жатқан шекаралық дауды қарастырды. О'Салливан АҚШ-тың «Орегонның барлық жерін» талануға құқылы екенін айтты: «Бұл талап – бізге берілген еркіндік пен федеративтік өзін-өзі басқарудың үлкен тәжірибесі үшін Құдай берген континентті иелену және оған ие болу құқығымызға байланысты». О'Салливанның пікірінше, Құдай АҚШ-қа республикалық демократияны («еркіндіктің үлкен тәжірибесі») тарату миссиясын тапсырған. Британ үкіметі демократияны таратуға ниеттенбегендіктен, О'Салливан британдықтардың аумаққа деген талаптарын жоққа шығару керек деп ойлады. О'Салливан көзге көрінетін тағдырдың басқа қарастардан жоғары тұрған моральдық идеал («жоғары заң») екеніне сенді. О'Салливанның көзге көрінетін тағдыр туралы алғашқы түсінігі күшпен аумақты кеңейтуге шақыру емес еді. Ол АҚШ-тың кеңеюі АҚШ үкіметінің басшылығысыз немесе әскерилердің араласуынсыз жүзеге асады деп сенді. Америкалықтар жаңа аймақтарға көшіп келгеннен кейін, олар жаңа демократиялық үкіметтер құрып, содан кейін Техас сияқты АҚШ-қа қосылуға өтініш беретін еді. 1845 жылы О'Салливан Калифорния да осы үрдіске еліктейтінін, тіпті Канада да соңымен аннексияны сұрайтынын болжады. Ол 1846 жылғы Мексика-Америка соғысына сынды көзбен қарады, бірақ оның нәтижесі екі елге де пайдалы болады деп сенді. Анық айтқанда, О'Салливанның термині Полк әкімшілігінің виг оппозициясы сынға алғаннан кейін ғана танымал болды. Вигтер «осы үкімет жүзеге асыратын жаулап алу жоспарларын жобалаушылар мен қолдаушылар біздің Конституциямыз бен Құқықтар декларациясына опасыздықпен айналысады, олар республикашылдықтың жауларына көмектеседі және жұбаныш береді, өйткені олар жаулап алу құқығының ілімін қолдайды және уағыздайды» деп айыптап, көзге көрінетін тағдырды айыптады. 1846 жылдың 3 қаңтарында Конгресс депутаты Роберт Уинтроп бұл тұжырымды мысқылдап, «Менің ойымша, таралу құқығына ие болу құқығы, жалпы янки ұлтынан басқа, ешқандай ұлтқа берілмейді» деді. Уинтроп – көзге көрінетін тағдырды жақтаушылардың шовинизм мен жеке мүддесімен қозғалған әрекеттерін ақтау үшін «Құдайлық қамқорлықты» пайдаланғанын айтқан сыншылардың біріншісі болды. Осы сынға қарамастан, экспансионистер бұл фразаны қабылдады, ол осылай тез таралып, оның шығу тегі ұмытылды.

Бразилияның Амазонкасы

Бұл ұғым мен термин ғалымдар Бразилиядағы Амазонкаға қарай, батысқа жылжуды талқылауда да қолданылады. Д.П. Диккенсонның сөзінше, "Бразилияның геосаяси жазбаларында Бразилияның 'Марша пара уэсте' атты жорығы Американың 'Манифест Дестини' сияқты толыққанды құқылы екендігі жасырын түрде айтылады".

Испан-Америкалық соғыс

1898 жылы АҚШ Куба көтерілісіне араласып, Испанияны ығыстыру үшін испан-американ соғысын бастады. Париж шартының талаптарына сәйкес, Испания Кубадағы егемендігінен бас тартып, Филиппин аралдарын, Пуэрто-Риконы және Гуамды АҚШ-қа өткізді. Филиппин үшін жасалған келісім бойынша АҚШ Испанияға 20 миллион доллар төледі. Шарты өте қаушатылды және Уильям Дженнингс Брайан оны 1900 жылғы сайлаудың басты мәселесіне айналдыруға тырысты. Ол Маккинлиден үлкен есебімен жеңіліске ұшырады. Соғыстан бұрын АҚШ Сенаты қабылдаған, Кубаны «еркін және тәуелсіз» деп жариялаған Теллер поправкасы аралды аннексиялауға жол бермеді. Содан кейін Платт поправкасы (1902) Кубаны АҚШ-тың дерлік протектораты ретінде орнатып қойды. Испаниямен болған соғыстан кейін Гуам, Пуэрто-Рико және Филиппиннің иелігіне өту АҚШ тарихында жаңа кезеңді белгіледі. Әдетте, АҚШ аумақтарды жаңа штаттар ретінде қабылдау үшін, бұрыннан бар штаттармен тең дәрежеде иеленді. Бұл аралдар болашақ штаттар емес, отар ретінде алынды. Бұл процеске «Инсулярлық істер» арқылы бекітілім берілді. Жоғарғы сот АҚШ билігіндегі барлық аумақтарға толық конституциялық құқықтар автоматты түрде қолданылмайтынын шешті. Фредерик Мерк атап көрсеткендей, бұл отарлық иеліктер бастапқы тағдырдың бастапқы ниетінен айырмашылықты білдірді. Бұрын «Тағдыр манифесті» Калхун мен О’Салливан келісетіндей, мемлекет болуға қабілетсіз халықты ешқашан аннексияламау керек деген қағиданы қамтыды. 1899 жылғы империализм осы қағиданы жоққа шығарды». Альберт Беверидж 1900 жылдың 25 қыркүйегінде Чикагодағы аудиторияда сөйлеген сөзінде оған қарсы пікір білдірді. Ол Куба және басқа да алынған аумақтарға деген қазіргі құштарлықтың Вашингтон, Джефферсон және Маршалл білдірген көзқарастармен сәйкес келетінін мәлімдеді. Сонымен қатар, «Жұлдыздар мен жолақтардың егемендігі кез келген халық пен жер үшін тек қана нығмет болады». Тәуелсіздікке ұмтылған, жаңадан құрылған революциялық үкімет 1899 жылы Филиппин-Американ соғысында АҚШ-қа қарсылық көрсетті; ол ешбір үкіметтен қолдау алмады және оның басшысы тұтқындалғанда құлап кетті. Уильям Дженнингс Брайан соғысты және болашақтағы кез келген теңіздік кеңеюді айыптады, «Тағдыр» енді бірнеше апта бұрынғыдай айқын емес» деп жазды. 1917 жылы Джонс заңы арқылы барлық пуэрто-рикандықтар толыққанды американдық азаматтарға айналды, ол сонымен қатар халық сайлаған заң шығарушы орган мен құқықтар туралы билльді қарастырды және Конгресте дауыс беру құқығы жоқ тұрақты комиссар сайлауға рұқсат берді. 1934 жылы Тайдингс-Макдаффи заңы Филиппинді тәуелсіздікке қадам басқанын қамтамасыз етті, ол 1946 жылы Манила шартымен іске асырылды. 1950 жылғы Гуамның органикалық заңы Гуамды Пуэрто-Рикомен бірге АҚШ-тың аннексияланбаған ұйымдастырылмаған аумағы ретінде бекітті, аралдың азаматтық үкіметінің құрылымын қамтамасыз етті және халыққа АҚШ азаматтығын берді.

Мұра және салдары

Американың бүкіл әлемде демократияны насихаттау және қорғау жөніндегі миссиясына деген сенім, Джефферсон мен оның "Еркіндік империясы" түсіндірген және Линкольн, Уилсон және Джордж Буш жалғастырғандай, американдық саяси идеологияға әсер етуді жалғастыруда. Тарихшы Джон Доуэрдің айтуынша, Дуглас Макартурдың тұсында американдықтар "көзге көрінетін тағдырға" ие болған. 19 ғасырдан 20 ғасырға ауысқаннан кейін, "көзге көрінетін тағдыр" деген сөз тіркесі қолданылудан қалды, өйткені аумақтық кеңею Американың "тағдырының" бөлігі ретінде жария етілмеді. Президент Теодор Рузвельт тұсында АҚШ-тың Жаңа әлемдегі рөлі 1904 жылы Рузвельттің Монро доктринасының қосымшасында Батыс жарты шардағы американдық мүдделерді қамтамасыз ету үшін "халықаралық полиция күші" ретінде анықталды. Рузвельттің қосымшасы территориялық кеңеюді ашық түрде жоққа шығарды. Бұрын Монро доктринасын Батыс жарты шарда жүзеге асыру үшін манифест тағдыр қажетті деп саналған, бірақ енді экспансионизм доктринамен байланысты негізгі құндылық ретінде интервенционизммен алмастырылды. Президент Уилсон Америкада интервенционизм саясатын жалғастырды және Американың "миссиясын" кеңірек, бүкіл әлем бойынша қайта анықтауға тырысты. Уилсон АҚШ-ты "Дүние демократия үшін қауіпсіз болуы керек" деген аргументпен Бірінші дүниежүзілік соғысқа алып барды. Соғыстан кейін Конгресске 1920 жылы жолдаған хатында Уилсон былай деді: Менің ойымша, бәріміз демократияның соңғы сынаққа ұшырайтын күні келгенін түсінеміз. Ескі әлем қазір демократиялық принципті жоққа шығарудан және оның орнына көпшіліктің билігі мен санкциясы жоқ, атымен мәлімделген автократиялық принципті қолданудан зардап шегеді. Бұл - демократияның тазалығы мен рухани күшін дәлелдейтін кез. Осы рухты қалыптастыруға тырысуда АҚШ-тың көшбасшылық етуі – тағдыр. Бұл президенттің жыл сайынғы жолдауында "көзге көрінетін тағдыр" деген сөзді қолданған жалғыз оқиға болды. Уилсонның "көзге көрінетін тағдыр" нұсқасы экспансионизмді қабылдамау және (қағидат бойынша) өзін-өзі анықтауды қолдау болды, бұл Америка Құрама Штаттарының демократияның мүддесі үшін әлемдік көшбасшы болу миссиясы бар екенін атап көрсетті. АҚШ-тың "Еркін әлемнің" көшбасшысы ретінде өзін көруі 20 ғасырда Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін күшейе түседі, бірақ оны Вильсон сияқты "көзге көрінетін тағдыр" деп сипаттау сирек болды. "Көзге көрінетін тағдыр" сөзін кейде АҚШ сыртқы саясатын сынға алғандар Таяу Шығыста және басқа жерлерде интервенцияларды сипаттау үшін қолданады. Бұл мағынада "көзге көрінетін тағдыр" деген сөз "Америкалық империализм" деп айыптайтын нәрселердің негізгі себебі ретінде түсіндіріледі. 20-ғасырдың соңында ғалымдар ойлап тапқан оңтайлырақ естілетін сөз "ұлт құру" болып табылады, ал Мемлекеттік департамент қызметкері Карин Фон Хиппель АҚШ-тың "19 ғасырдың ортасынан бастап және "көзге көрінетін тағдыр" бағдарламасынан бастап, мемлекет құруға және демократияны ілгерілетуге қатысып келе жатқанын" атап өтті.

Жергілікті халықтар үшін экологиялық салдарлар

Көптеген зерттеулер жергілікті қоғамдарға тікелей әсер ететін экологиялық өзгерістерді көрсетеді. Бұл еуропалық отарлау мен қоныстанудың салдары, ғалым Дина Гилио Уитакердің айтуынша, "Тағдырдың жарлығы" Калифорния мен Орегонға жеткен кезде "Сулар басқа бағытқа бұрылды, шаруашылық амалдарына кедергі келтірді: ежелгі тағамдық көздер жойылды: келісімдерге сәйкес салынған бөгеттер тайпалардың өздерін-өздері билеу құқығын шектеді. Барлық экожүйелер өзгертілді, мәдени дәстүрлер бұзылды және отбасылар бөлінді: бұл бұзылулар салдарынан туған жарақаттар тайпалық қоғамдардың денсаулығының нашарлауына себеп болды". Еуропалық қоныстанудың нәтижесінде болған басқа экологиялық өзгерістер индустриялық дәуірге дейінгі кезеңде анықталды, делінген тарихшы Бойд Котранның жазбаларында: "Бұл ұлттық ағаш өнеркәсібінің өркендеуімен және Ұлы көлдердің ормандарының дерлік толықтай құрысуымен бірге келді, бұл американдық бизнеске Батыс Үнді резервацияларындағы кең аумақты ағаш қорына қол жеткізуге ұсыныс жасады". Биомолекулярлық археолог Эрик Дж. Гвири бұл ормандарды жоюдың Ұлы көлдер экожүйелеріне үлкен зиян келтіргенін көрсетті: "индустриялық дәуірмен салыстырғанда" Ұлы көлдердегі сулы ортаның бұзылуы ағаш өндіру арқылы экологиялық ресурстардың жоғалуымен байланысты. "Нәтижелер көрсетіп тұрғанындай, индустриялық дәуірмен салыстырғанда, Ұлы көлдер экожүйесінің азот айналымы мен трофикалық құрылымы 1830 жылға дейін, мыңжылдықтар бойы жергілікті халықтың ауыл шаруашылығы және басқа да жерді басқару тәжірибелеріне, ондаған жылдар бойы еуропалық қоныстануға және климаттың өзгеруіне қарамастан, өте тұрақты болды. Осы уақыттан кейін орман және ауыл шаруашылығынан туған ағаш кесу топырақ эрозиясын күшейтіп, Ontario көлінің барлық сулы экожүйесінде бұрын-соңды болмаған және күрт төменнен жоғарыға қарай өзгеріске алып келді".

Сындар

Сыншылар көрінетін тағдырды жергілікті халықтарды жоқтан айыруды және геноцидті ақтау үшін қолданылған идеология деп айыптайды. Сыншылар бұл салдарынан жергілікті американдықтар күштеп отаршылдықпен қоныс аударылып, отаршылдық кеңеюді жүзеге асыру үшін пайда болды деп мәлімдейді.