Ханс Каросса: Неміс жазушысы мен ақынының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Неміс романы және ақыны (1878–1956)

Ханс Каросса (15 желтоқсан 1878 жылы Бавария Корольдігіндегі Бад-Тольц қаласында дүниеге келген, 12 қыркүйек 1956 жылы Пасау қаласының жанындағы Риттштейгте қайтыс болған) – неміс романы және ақыны, көбінесе автобиографиялық романдарымен және нацистік кезеңдегі ішкі эмиграциясымен белгілі. Ол медицинаны оқып, 1916 жылдан 1918 жылға дейін майдандық хирург болып жұмыс істеді. 1931 жылы Швейцарияның Готфрид Келлер сыйлығымен, ал 1938 жылы Гёте сыйлығымен марапатталды.

Каросса туысы

Кароссалар бастапқыда Солтүстік Италиядан шыққан, бірақ 1878 жылы Ханс дүниеге келген кезде олар енді итальян тілінде сөйлемейтін және тек Жоғарғы Бавариялықтар деп есептелді. Ханстың әкесі Карл Каросса – өкпе ауруларының танымал маманы болды, ол өз саласында маңызды зерттеулер жариялаған. Оның тыныш, гуманистік көзқарасы, шіркеумен салқын қарым-қатынасына қарамастан, жергілікті католиктерге ұнады. Каросса өзінің «Балалық шақ» атты автобиографиясының бірінші томында былай деп түсіндіреді:

Ал Кароссаның анасы, керісінше, терең діншіл католик және өте сезімтал адам болған. Ханс дүниеге келген кезде жас жұбайлар Баварияның оңтүстігіндегі Бад-Төлц курорт қаласына қоныстанған, содан кейін Баварияның бірнеше шағын ауылдарында тұрды. Бұл көші-қондар олардың сезімтал және ойшыл ұлының санасында қауіпсіздіксіздік сезімін қалдырды. Ханстың кіші қарындасы Стефани болғанымен, олардың арасындағы жақын қарым-қатынас байқалмайды. Ол Пилстингтегі халық мектебінде, содан кейін Ландшуттегі гимназияда оқыды. 1897 жылы Abitur емтиханын тапсырғаннан кейін, ол үш университетте медицинаны оқыды: Мюнхеннің Людвиг Максимилиан университеті, Вюрцбург университеті және, ақырында, Лейпциг университеті, оны 1903 жылы бітірді. Ханстың поэзияға деген қызығушылығы ерте жасынан басталып кеткен, бірақ оны отбасылық дәстүр – медицина тез арада басып озды. Ақынның нақты емес, әлемнен тыс әлемі мен дәрігердің өте тұрмыстық өмірі арасындағы қарама-қайшылық оның өмірінің көп бөлігінде мазалады; университетте оқып жүрген кезіндегі бос уақытының барлығын әдеби үйірмелерде өткізді. Ғасырдың басында 24 жастағы Каросса Баварияның оңтүстік-шығысындағы Пассау шекаралық қаласында дәрігерлік практикасын бастады. 1907 жылы сәтті дәрігер Валери Эндлишер атты науқасқа үйленіп, елге көшіп кетті.

Ерте мансап

Ханс Кароссаның алғашқы жарияланған туындысы – «Стелла Мистика» поэмасы 1907 жылы жарық көрді. Он үшінші ғасырдың Тагелид өлеңдерін еске салатын поэмада Кароссаның барлық шығармаларында жалғасатын классикалық тақырып бар: қараңғылыққа қарсы жарық күштерінің толық жеңісіне деген сенім. Бірақ, бірінші жарияланымға сәйкес, поэмада ақынның кейінгі туындыларына тән тегіс өңделу мен толыққандылық жоқ. 1907 жыл жазушы болуға құштар, жас католик үшін, әсіресе Рихард Демель және Франк Ведекинд сияқты ақындарды құдай санаған адам үшін шешуші жыл болды, себебі 1907 жылы Папа Пий X «Pascendi dominici gregis» энцикликасын шығарды, ол өнердегі модернизмді қатты айыптады. Бірақ, бұрынғыдай, өзінің сөз бостандығына қауіп төнген кезде де, Каросса шіркеуінен келген бұл бұйрыққа терең қозғалмады. Басқа әдеби және саяси тұлғалар энцикликаға қарсы күресті, ал Каросса мойынсұрған жоқ, шағымдануға да бармады. Каросса мен Хьюго фон Хофмансталь арасындағы хат алмасудан, 1908 жылы Каросса медицинаны тастап, жазуға көшкені анық көрінеді. Жас дәрігер Кароссаның әдеби мансабы үш жылдан кейін 48 беттен тұратын «Gedichte» («Өлеңдер») деп аталатын өлеңдер жинағымен басталды. Бұл кітаптың жарық көргенімен Кароссаның «Insel» баспасымен өмір бойы байланысы да басталды. Дәрігер мен науқастың, әсіресе, өлім төсегінде жатқан науқастың қарым-қатынасы жас дәрігердің жанын жегізді. Сондықтан Кароссаның әдеби құдайы Гете «Жас Вертердің қайғысы» романында істегендей, өзінің ең қиын мәселелерін жазу арқылы шешуге тырысқаны табиғи болды. Шындығында, Кароссаның 1913 жылғы «Доктор Бюргерс Энде» туындысы Вертермен мотивациясы ғана емес, сонымен қатар формасы мен сюжеті жағынан да тым көп ортақ нәрсеге ие болды, сондықтан ол түпнұсқалық көркемдік туынды бола алмады. Ол, автордың қазіргі заманғы модернистерді еліктеуден басталып, уақытқа кері қарай жұмыс істеген, Гетеден көшіру арқылы өзін таныған еліктеу кезеңінің нәтижесі еді. Кароссаның науқасқа қатысты қарым-қатынасын көрсететін басшылық ой немесе Leitwort, әкесінен алған идеяларында жатты: Ja, meinem Herzen am nächsten sind jetzt die Verlorenen, die, von denen ich weiss, dass ich sie nicht retten werde. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары жас дәрігердің өміріндегі басты қызығушылық әдебиет болды. Ол жазбалар жасады, туындыларын жоспарлады және Райнер Мария Рилке және Хофмансталь сияқты әдеби тұлғалардың достығы мен сын-пікірін іздеді.

Hans Carossa's first published work, the poem Stella Mystica, appeared in 1907. The poem, which is faintly reminiscent of a thirteenth century Tagelied, contains a classic theme which continues throughout the rest of Carossa's writings: unshakable faith in the ultimate victory of the powers of light over darkness. As might be expected of a first publication, however, the poem lacks the polish and maturity so typical of the poet's later work. The year 1907 was a crucial one for a young Roman Catholic who longed to become a writer, especially one whose idols had been poets such as Richard Dehmel and Frank Wedekind; for it was in 1907 that Pope Pius X issued the encyclical Pascendi dominici gregis, bitterly condemning modernism in the arts. As with later more serious threats to his freedom of expression, Carossa was not deeply moved by this order from his church. Other literary and political figures fought the encyclical vigorously; Carossa neither complied nor complained. It is evident from the correspondence between Carossa and Hugo von Hofmannsthal of the period that in the following year, 1908, Carossa all but quit medicine in favor of writing. The literary career of young doctor Carossa began three years later with a little 48 page collection of poems, simply titled Gedichte ("Poems"). The publication of this book also marked the inauguration of Carossa's lifelong association with the Insel publishing house. The problem of the relationship between the doctor and his patient, especially the moribund patient, tore at the soul of the youthful physician. It was natural that Carossa should attempt, as his literary idol Goethe had done in The Sorrows of Young Werther, to write his way out of his most perplexing problems. In fact, Carossa's Doktor Bürgers Ende of 1913 had too much in common with Werther, not only in its motivation, but also in form and plot, to be an original artistic creation. It represents, rather the culmination of the author's period of imitation which had started with the apery of contemporary modernists, and worked backwards in time, until, in copying Goethe, Carossa discovered himself. A guiding thought or Leitwort for Carossa splendidly epitomized his patient doctor relationship, in ideas borrowed from his father: Ja, meinem Herzen am nächsten sind jetzt die Verlorenen, die, von denen ich weiss, dass ich sie nicht retten werde. In the years just before World War I, literary interests were the chief concern in the young doctor's life. He took notes, planned works, and sought companionship and criticism of such literary figures as Rainer Maria Rilke and Hofmannstahl.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы Каросса әскерге шақыруға сәл қарт болғандықтан, өз еркімен әскери дәрігер болып қызметке түсті. Әскери қызметтегілердің бәріне тән болатын күту кезеңінде Каросса балалық шақтағы естеліктерін жинап, кейін "Eine Kindheit" деп аталған туындысын жасады, соғыс тәжірибесін "Rumänisches Tagebuch" атты кітабында жариялады, сондай-ақ "Führung und Geleit" атты Lebensgedankenbuch-тың үлкен бөлігіне негіз болған жазбалар да дайындады. Каросса екі майданда батальондық дәрігер болып қызмет етті: алдымен Францияда қысқа мерзім, содан кейін оңтүстік-шығыс майданында (Rumänisches Tagebuch) ұзақ уақыт болды, онда оның бөлімшесі Екінші Ойтуз шайқасына қатысты. 1918 жылы Кароссаның бөлімшесі Солтүстік Францияға қайта жіберілді, онда ол иығына жарақат алып, әскери қызметін аяқтады.

Веймар Республикасы

Соғыстан бұрын Каросса есіне алған қуанышты және тіршілікке толы Мюнхенде сауығып келе жатқан ардагерді қараңғы, қара жамылғысы бар әйелдер, ақсап жүрген ерлер және бос дүкен терезелері қарсы алды. Бұл Каросса өзін шебер деп санаған ақындарға арналған уақыт емес еді. Ол кезде ол: "Сынау мен қорлау жылдарында, егер халық жер бетін қарап қайғыра берсе, оған ақын әрдайым жақын болады" деп қатты ойлады. Бірақ оның тағдыры ең алдымен дәрігер болу еді. Мен тағы да аурухана төсегінде отырамын, басқалардың аурулары туралы жазамын, диагноздар мен болжамдар қоямын, дәрі-дәрмектер тағайындаймын, куәліктер жазамын, кейде түнде шақырамын, уақыт өткен сайын демалыс сапарларына шығамын және күніне бірнеше өлең немесе бір бет проза жазамын. Мен дәрігерлікпен байланыста болғым келеді, егер бірдеңе жазсам, тілді дәрі-дәрмектер сияқты, олардың дәл дозасын білгендей пайдаланамын. Ол Мюнхенде сауығып жатқанда жаңа медициналық құралдар сатып алғанда Рилькемен кездескенін жақсы белгі деп санады, ол кейін оның жаңа практикасының алғашқы пациенті болып шықты. Өзі сауығып, Пасау кеңсесіне оралды. Өз білімін жақсарту үшін медициналық журналдарды оқыды және клиникадағы дәрістерге қатысты. Пасаудағы практика өсіп, оны өте көп жұмыспен қамтыды. Дегенмен, ол өлгеннен кейін жарық көрген өмірбаянына кейінгі қосымшада, Мюнхенге көшіп келгенде, Пасаудағы практикасын қайтадан орнатқаннан кейін көп ұзамай, "еркін жазушы" өмірі үшін медицинадан бас тартуды толықтай ойлағанын мойындайды: бұл тілек сол кезде орындалмады. Алайда доктор Каросса әдебиеттің "емдік дәрілеріне" аз уақыт тапты. 1922 жылы Гётенің "Вертер" шығармасына қатты сүйеніп жазылған "Доктор Бюргер" атты кітабының авторы "Ейн Киндхайт" атты автобиографиясының бірінші томын жариялады. Кароссаның төрт бөлімді автобиографиясы (Eine Kindheit, Verwandlung einer Jugend, Das Jahr der schönen Täuschungen және Der Tag des jungen Arztes) мен Гётенің "Шиғарма және шындық" арасындағы байланыс Вертер мен Доктор Бюргер арасындағы қарым-қатынастан әлдеқайда нәзік. Доктор Каросса осы уақытқа дейін тағы үш шығарма жариялаған: Stella Mystica, Gedichte және он бес беттік лирикалық памфлет Ostern. "Ейн Киндхайт" кітабының табысы доктор Кароссаның құлшынысын қайтадан оятты. 1908 жылы болғандай, оның алдында толыққанды әдеби мансап та қызықты болып тұрды. Оның жазбалары әлі күнге дейін аз табыс әкелді, бірақ достары мен сыншыларының әр жаңа мақтау сөзі дәрігер-ақын мансабынан ақын-дәрігер мансабына ауысуды сәл мүмкін етті. 1923 жылы ол "Гедикте" кітабының үшінші басылымын шығарды, ол 1910 жылғы басылымнан екі есе үлкен болды. Жаңа өлеңдеріне деген қызығушылықты одан әрі көтеріп, Каросса сол жылы үшінші прозалық шығармасын - Rumänisches Tagebuch шығарды. Бұл кітап өте жақсы қабылданды және өте жақсы табыс тапты, сондықтан жиырманың ортасында Каросса өзінің медициналық практикасына қаржылық тәуелділіктен босатылды. Кароссаның қаржылық табысының және әдебиетке деген көзқарасының ең айқын белгісі - оның классикалық Италияға Гётелік паломнистік сапарға бару құмарлығын орындай алуы. Мұндай қажылық Гётенің классикалық дамуы үшін көп нәрсеге септігін тигізді және, мүмкін, Каросса үшін де солай болар еді, бірақ Кароссаға "Итальяндық саяхат" үшін тым ұзақ күтуге тура келді. 1925 жылғы әлемді саяси оқиғалар сілкіндірді, бұл көп ұзамай Кароссаның Гётеге тән классикалық тәуелсіздік деңгейін жүзеге асыру мүмкіндігін болдырмады. 1922 жылы, Кароссаның Италияға сапарынан үш жыл бұрын Италия Еуропадағы екінші тоталитарлық мемлекетке айналды. Ол өзін фашист деп атады, ал біріншісі өзін коммунист деп атады; бірақ жеке азаматтың сөз бостандығы тұрғысынан алғанда, коммунизм мен фашизм синонимдер болды. Ол кезде Германия әлі де демократиялық республика болатын, бірақ 1924 жылы Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясы деген атпен аз танымал партия Рейхстаг сайлауында 6,5% дауыс жинаған болатын. Классикалық бағытты Каросса бұл оқиғаларға мүлдем таң қалған жоқ. Мюнхендегі практикасын Италияға тастап, ол медицина мамандығымен үлкен үзіліс жасады; ол оралған кезде оның кеңсесіне тек ескі достары, емдегісі келетіндер ғана келетін, ал ол күндерінің көп бөлігін әдеби шығармашылықпен өткізе алатын. Классикалық елден оралғаннан кейін көп ұзамай ол өзінің екінші автобиографиялық сериясын жариялады, Verwandlung einer Jugend (1926). Осы жылы 29 желтоқсанда оның жақын досы Рилке қайтыс болған кезде Кароссаның өміріне қайғы кірді. Кароссаның 1920 жылдардың ортасынан 1930 жылдардың басына дейінгі кезеңі туралы автобиографиялық материалдары аз; және, Кароссаның өзінің жазбалары оның өмірі туралы ақпараттың басты көзі болғандықтан, сол жылдар туралы көп нәрсе белгісіз. Әйелінің туыстарына жазған хаттары оның әйелінің ауруына, оның морфинге тәуелді болуына қатты алаңдағанын көрсетеді. 1920 жылдары ол кейіннен екінші әйелі болған Хедвиг Кербермен қарым-қатынас жасады, 1930 жылы бала дүниеге келді. Әдеби шығармашылықтың азаюы Германия экономикасының мәселелері, ең алдымен апатты инфляция, Кароссаны практикаға оралуға мәжбүр еткенін көрсетеді. Ол "Доктор Бюргер" кітабын қайта жазды және 1929 жылы оны Schicksal Doktor Bürgers деп қайта басылымдады, ал бір жыл бұрын оның туған қаласы Мюнхен оған Dichterpreis сыйлығын берді. Бұл салыстырмалы үнсіздік жылдары жақын арада пайда болатын екі керемет шығармаға дайындықпен толған болуы мүмкін, ал біріншісі 1931 жылы жарық көрді. 25 мамыр 1931 жылы Томас Манның ұлы Клаус Ман саяси жағдайға байланысты туған жерінен эмиграциялауды ойлады. Екі жылдан кейін ол, Ман отбасының қалған бөлігі және Германияның ең жақсы ойшылдарының көптеген өкілдері эмиграцияға кетті. 1931 жылы Каросса, кемінде сырттай, "дауыл жинала бастағанда" алаңдамай, Der Arzt Gion шығармасын жариялады. Бұл шығарма әлі де күшті автобиографиялық сипатқа ие болғанымен, оның бірінші және жалғыз үлкен шығармасы үшінші тұлғада жазылған. (Басқасы - оның 1947 жылғы қысқа әңгімесі Ein Tag im Spätsommer.) Der Arzt Gion Кароссаның шығармаларында күшейіп келе жатқан ересек және оптимистік көзқарасын көрсетеді, бірақ 1931 жылғы депрессиямен шарланған, диктаторлық қауіп төнген Еуропада бұл көзқарас қызықсыз көрінеді. Содан бастап, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейінгі қысқа мерзімді кезеңді қоспағанда, дәрігер-ақын Каросса медициналық практикадан толыққанды бас тартты. Кароссаның нацистік режим басталғанға дейінгі соңғы кітабы Führung und Geleit (1932) болды, бұл өмірбаяны емес, жас кезінен 1920 жылдарға дейінгі өміріне қатысты ішкі сараптама.

The gay and lively Munich which Carossa had remembered from before the war greeted the convalescent veteran with somber, black veiled women, limping men, and empty store windows. This was no time for poets of limited ability, as Carossa considered himself. At the time he felt earnestly: In den Jahren der Prüfung und Erniedrigung, wenn das Volk trauernd zur Erde schaut, wird ihm der Dichter stets am allernächsten sein. But his own destiny was to be primarily that of a doctor. Ich werde wieder an Krankenbetten sitzen, über fremde Leiden Buch führen, Diagnosen und Prognosen stellen, Heilmittel verordnen, Zeugnisse verfassen, öfters Nachts gerufen werden, und von Zeit zu Zeit eine Urlaubsreise antreten und hie und da einmal ein paar Verse oder eine Seite Prosa schreiben Dem ärztlichen Wesen wollte ich verbunden bleiben und falls ich etwas schriebe, mit der Sprache kaum anders umgehen als mit den Heilgiften, auf deren genaue Dosierung ich eingeübt war. He considered it a good omen that while purchasing new medical instruments during his convalescence in Munich, he met Rilke who then turned out to be the first patient of his renewed practice. Upon his own recovery he returned to his Passau office. With renewed dedication, he read medical journals and went to lectures at the clinic to improve his abilities. The Passau practice grew and kept him quite busy. Nevertheless, in a later addition to his autobiographies, published posthumously, he concedes that when he moved to Munich, not long after reestablishing his Passau practice he fully intended to give up medicine for the life of a 'freier Schriftsteller': a wish which could not then become reality. Doctor Carossa did however, find a little time for the "Heilgifte" of literature. In 1922, the author of Doktor Bürger, which had been so glaringly modelled on Goethe's Werther, published the first volume of his autobiography, Eine Kindheit. The relationship between Carossa's four part autobiography (Eine Kindheit, Verwandlung einer Jugend, Das Jahr der schönen Täuschungen, and Der Tag des jungen Arztes) and Goethe's Dichtung und Wahrheit is much more subtle than that between Werther and Doktor Bürger. Doctor Carossa had already by this time published three other works: Stella Mystica, Gedichte, and a fifteen page lyrical pamphlet titled Ostern. The success of Eine Kindheit rekindled Doctor Carossa's enthusiasm. Again, as in 1908, a completely literary career hung temptingly before his eyes. His writings were as yet producing only a meager income, but each new word of praise by friends and critics made the switch in emphasis from a career as doctor poet to one of poet doctor a little more feasible. In 1923 he published a third edition of Gedichte, now twice as large as the original 1910 edition. Further heartened by the response to his newer poems, Carossa released later in the same year his third prose work, Rumänisches Tagebuch. This book was very well received and was remunerative enough that in the mid twenties Carossa was relieved of financial dependence on his medical practice. The most obvious sign of Carossa's financial success and definite turn toward literature was his ability to fulfill his desire for a Goethean pilgrimage to classic Italy. Such a pilgrimage had meant much to Goethe' s classical development and could have perhaps done the same for Carossa, but Carossa had had to wait too long for his "Italienische Reise". The world of 1925 was being shaken by ominous political happenings which were soon to bar any possibility of Carossa's accomplishing the degree of classic detachment that Goethe had been able to enjoy. In 1922, three years before Carossa's Italian trip, Italy had become the second totalitarian state of Europe. It called itself Fascist, while the first had designated itself Communist; but in terms of freedom of expression for an individual citizen, Communism and Fascism were synonymous. Germany, at the time, was still a democratic republic, but already in 1924, a little known party with
the catch all name of National Socialist German Workers' Party had won 6.5% of the votes in the Reichstag election. Classically oriented Carossa did not seem to be at all impressed by these events. By leaving his Munich practice for Italy, he made a major break with the medical profession; when he returned only old friends, those he wanted to treat, would visit his office, and he could spend most of his days at literary composition. Soon after coming back from the classic land, he published the second of his autobiographical series, Verwandlung einer Jugend (1926). This same year also brought sadness into Carossa's life when on 29 December his dear friend Rilke died. Autobiographical material from Carossa dealing with the period from the mid twenties to the early thirties is scant; and, since Carossa's own writings are to an excessive degree the only source of information about the man, very little is known about those years. Letters to his wife's family indicate that he was very concerned with his wife's illness, which resulted in her dependency on morphine. During the 1920s he began a relationship with his later second wife, Hedwig Kerber, with a child born in 1930. The lack of literary production may indicate that problems of the German economy, primarily the disastrous inflation, had made it necessary for Carossa to return to practice. He did rework Doktor Bürger and republished it in 1929 as Schicksal Doktor Bürgers, and one year earlier his home city of Munich had honored him with its Dichterpreis. Perhaps these years of relative silence were filled with preparation for the two fine works in the offing, the first of which was to appear in 1931. On 25 May 1931 Thomas Mann's son Klaus Mann first considered emigrating from his native land because of the political situation. Two years later, he, the rest of the Mann family, and many others of Germany's finest minds did go into exile. In 1931 Carossa, outwardly at least, undisturbed by the "gathering storm" published Der Arzt Gion. Although still strongly autobiographical, this work was his first and only major work written in the third person. (The only other one was his short story Ein Tag im Spätsommer 1947.) Der Arzt Gion reflects a maturity and optimism which had been becoming increasingly evident in Carossa's works, but which seems strangely out of place in the depression scarred, dictator threatened Europe of 1931. From now on, except for a short period toward the end of World War II, the poet doctor Carossa gave up medical practice completely. Carossa's last book before the Nazi Regime began was Führung und Geleit (1932), an inner survey rather than a true autobiography of his life from early youth to the 1920.

1945 жылдан кейін

Соғыстан кейін Каросса нацистік кезеңдегі рөлін талдады. Алайда, оның 1951 жылғы «Тең емес әлемдер» кітабы сынап-қаталдады, ол ақынды саяси тұрғыдан бейтарап, ал ұлттық-социалистерді қарсы тұру мүмкін емес тағдыр күші ретінде көрсетті. Батыс Германияда ол 1920-1930 жылдардағы танымаллығына қайта қол жеткізді. Германия Федеративтік Президенті Теодор Хейсс 1954 жылы оның үйіне келді. Ханс Кароссаның атымен Ландсхуттағы Ханс Каросса гимназиясы, Берлин Шпандаудағы Ханс Каросса гимназиясы, Пилстингтегі (Төменгі Бавария) бастауыш мектеп, Пасау Хейнингтегі бастауыш мектеп, оның соңғы тұрғын үйі мен қабірі орналасқан жер, Штуллингендегі Ханс Каросса ауруханасы, сондай-ақ Германияның көптеген көшелері аталады, оның ішінде Пасау, Мюнстер, Нюрнберг және Берлин қалаларында.