Кіріспе

Италия және яһуди тарихының бір саласы Италиядағы яһудилердің тарихы екі мың жылдан астам уақытты қамтиды және қазірге дейін жалғасуда. Италиядағы яһудилердің болуы христиан дінінің пайда болуына дейінгі Рим кезеңіне дейін жетеді және қатаң қудалаулар мен жер аударуларға қарамастан, бүгінге дейін сақталып келеді. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Италиядағы яһуди халқының негізгі саны шамамен 45 000 адамды құрайды.

Христиандыққа дейінгі Рим

Римдегі яһуди қауымы классикалық дәуірден бастап бүгінгі күнге дейін сақталып келген әлемдегі ең көне яһуди қауымдарының бірі болуы мүмкін. Мүмкін, б.з.д. 139 жылы Симон Маккавей Рим республикасымен одағын нығайту мақсатында Римге хасмонейлік елшілік жіберген. Елшілерді Римде қоныстанған дінбауырлары жылы күтіп алды. Рим республикасының соңғы кезеңінде (б.з.д. 150 жыл шамасынан бастап) көптеген яһудилер Римде тұрған. Олардың көпшілігі грек тілінде сөйлейтін, жағдайы нашар адамдар еді. Римнің грек тілінде сөйлейтін Левант аймағымен байланысы күшейгенде, әскери және сауда қатынастары дамығанда, б.з.д. 2 және 1 ғасырларда көптеген гректер мен яһудилер Римге саудагер ретінде келді немесе құл ретінде әкелінді. Римдіктер яһудилерді ерекше, көнешіл діни салттарды ұстанатын халық деп қарады, бірақ христиандық және ислам әлеміндегідей антисемитизм олардың арасында болған жоқ (христиандыққа дейінгі Рим империясындағы антииудаизм туралы қараңыз). Римдіктер яһуди дініне деген құрметін жоғалтпаса да, Иерусалимдегі ғибадатханасының (Иродтың ғибадатханасы) мәртебесін мойындады. Көптеген римдіктер яһуди діні туралы көп білмейтін, тіпті император Август та, биографы Суетонийдің айтуынша, яһудилер сенбі күні ораза ұстайды деп ойлаған. Юлий Цезарь яһудилердің жақын досы ретінде танымал болды, және оның қазасына ең бірінші болып қайғырғандардың қатарында олар болды. Римдегі қауым жақсы ұйымдастырылған, оны άρχοντες (архонттар) немесе γερουσιάρχοι (герусиархой) деп аталатын басшылар басқарды. Римде бірнеше синагогалар болды, олардың рухани жетекшісі αρχισυνάγωγος (архисинагогос) деп аталды. Олардың қабір тастарының көпшілігі грек тілінде, ал кейбіреулері еврей/арамей немесе латын тілінде жазылған, олар салт-дәстүрлі менорамен (жеті тармақты шамданмен) безендірілген. Кейбір ғалымдар бұрын Рим империясының христиандыққа дейінгі кезеңінде яһудилердің римдіктерді яһуди дініне белсенді түрде көндіруге тырысқандарын, нәтижесінде көптеген адамдардың дін аударғанын айтқан. Бірақ қазіргі консенсус мұндай болмағанын көрсетеді. Эрих С. Грюеннің сөзіне сүйенсек, дін аудару орын алғанмен, яһудилердің басқа ұлт өкілдерін яһуди дініне көндіруге тырысқандығына ешқандай дәлел жоқ. Сондай-ақ, кейбір адамдардың яһудилердің кейбір салттарын және яһудилердің Құдайына сенуін қабылдағаны, бірақ шын мәнінде дін аудармағаны да айтылады (олар «Құдайдан қорқатындар» деп аталды). Рим мен Италиядағы яһудилердің тағдыры ауытқып келді, императорлар Тиберий мен Клавдий кезінде олардың бір бөлігі елден қуылды. 66 және 132 жылдардағы яһудилердің көтерілістерінен кейін көптеген яһудилер Римге құл ретінде әкелінді (көне әлемде соғыс тұтқындары мен жеңілген қалалардың тұрғындары құл ретінде сатылуы қалыпты жағдай еді). Бұл көтерілістер Веспасиан билігінен бастап ресми жаулықты күшейтті. Ең маңызды шара – Fiscus Judaicus, яғни Рим империясындағы барлық яһудилер төлейтін салық еді. Бұл жаңа салық бұрын Иерусалимдегі ғибадатханаға жіберілген ондықтың орнын басты (ғибадатхана римдіктер тарапынан 70 жылы қиратылды) және Римдегі Юпитер Оптима Максимустың ғибадатханасында қолданылды. Римнен басқа, осы кезеңде Италияның оңтүстігінде де көптеген яһуди қауымдары болды. Мысалы, Сицилия, Калабрия және Апулия аймақтарында яһудилердің көп саны қоныстанған.

Ежелгі дәуір

Константин 313 жылы (Милан жарлығы) христиан дінін Рим империясының заңды діні ретінде жариялағаннан кейін, Италиядағы және бүкіл империядағы яһудилердің жағдайы тез және күрт нашарлады. Константин яһудилерге қатысты қатаң заңдар енгізді, бірақ олар Юлиан Апостаттың кезінде жойылды. Ол яһудилерге деген жақсы қатынасын көрсетіп, Иерусалимдегі ғибадатхананы қайта құру жоспарын жаңартуға рұқсат берді. Бірақ оның мұрагері, қайтадан христиан болғандықтан, бұл рұқсатты кері қайтарды, содан кейін қысым күшейді. Никеялық христиандық 380 жылы Рим империясының мемлекеттік діні ретінде қабылданды, бұл Батыс Рим империясының құлауына аз уақыт қалғанда болды. Теодорих (493–526) билік құрған кезде, Римде, Миланда, Генуяда, Палермода, Мессинада, Агригентте және Сардинияда яһудилердің өркендеген қауымдастықтары болды. Сол кездегі папалар яһудилерге қарсы күреспеді, сондықтан олар Иустиниан әскерлеріне қарсы Остготтар тарапынан қарулы күш көрсетті, әсіресе Неапольде, қаланың қорғанысының көп бөлігін яһудилер қамтамасыз етті. Италияны Византия империясының провинциясына айналдыруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталғаннан кейін, яһудилер Равенна экзархынан қатты қысым көрді. Бірақ көп ұзамай Италияның көп бөлігі Ломбардтардың (568–774) иелігіне өтті, олардың билігінде яһудилер бейбіт өмір сүрді. Ломбардтар яһудилерге қатысты ерекше заңдар шығармады. Ломбардтар католицизмді қабылдағаннан кейін де яһудилердің жағдайы жақсы болып қалды, себебі сол кездегі папалар оларды қудаламай, керісінше, қорғауға тырысты. Папа Григорий I оларға көп құрметпен қарады. Келесі папалардың тұсында да яһудилердің жағдайы нашарламады, Италияның кішігірім мемлекеттерінде де осылай болды. Папалар мен мемлекеттер сыртқы және ішкі дау-дамайларға тым ден қойғандықтан, яһудилер бейбітшілікте қалды. Италияның әрбір мемлекеті олардың коммерциялық қызметтерінен пайда алу үшін оларға белгілі бір деңгейде қорғаныс берді. Осы кезеңнің тарихшылары яһудилер туралы аз айтуы, олардың жағдайының төзімді болғанын көрсетеді.

Орта ғасырлар

Бірнеше қуғын-сүргін болды, оның ішінде 1172 жылы Болониядан қысқа мерзімге қуылды, сондай-ақ мәжбүрлеп дін өзгерту де болды: 1380 жылы Траниде төрт синагога болды, олар Неапольдің Карл III тұсында шіркеулерге айналдырылды, ал 310 жергілікті яһудилер мәжбүрлеп крещениеден өтті. Раввин Натан бен Иехиелдің туысы 1179 жылы Латеран кеңесінде яһудилерге деген жақсы қатынасын көрсеткен Папа Александр III-нің мүлкін басқарды. Ол яһудилерге қарсы заңдарды жақтаған қарсыластардың жоспарларын жоққа шығарды. Норман билігі тұсында Оңтүстік Италия мен Сицилиядағы яһудилер одан да көп еркіндікке ие болды; олар христиандармен тең саналды және кез келген мамандыққа ие болуға рұқсат алды. Олар өз істерін өздері шешуге де құқылы болды. Италияда яһудилерге қарсы канондық заңдар басқа елдер мен аймақтарға қарағанда көбінесе ескерілмеді. Кейінірек, Николай IV (1288–1292) немесе Бонифаций VIII (1294–1303) папаларының еврей дәрігері Исаак бен Мордехай, Маэстро Гажо атымен белгілі болды.

Әдеби жетістіктері

Италиядағы алғашқы жазба қолжазбаларын қалдырған яһудилердің бірі Шаббетай Донноло (982 жылы қайтыс болды) еді. Екі ғасырдан кейін (1150 ж.) римдік ақын Шаббетай бен Мұса, оның ұлы Иехиел Калонимус, бір кезде Италиядан тыс жерлерде Талмуд бойынша сарапшы ретінде есептелген, және Римдегі Манси (Анау) әулетінің раввині Иехиел өзінің еңбектерімен танымал болды. Аталған раввин Иехиелдің ұлы Натан «Арук» атты Талмуд сөздігін жазды, ол Талмудты зерттеудің кілтіне айналды. Салернода тұрған кезінде Соломон бен Авраам ибн Пархон еврей тілінің сөздігін жасады. Бұл итальяндық яһудилерді Киелі кітаптарды түсіндіруді зерттеуге ынталандырды. Дегенмен, еврей әдебиеті жалпы алғанда гүлденбеді. Литургиялық шығармалардың жалғыз авторы Иоав бен Соломон болды, оның кейбір шығармалары сақталған. 13 ғасырдың екінші жартысында еврей мәдениетінің жақсаруы мен Талмудты терең зерттеудің белгілері пайда болды. Исаия ди Трани Ұлы (1232–1279), Талмуд бойынша жоғары санаттағы сарапшы, көптеген маңызды жауаптарды жазды. Оның ұлы Давид және оның жүрегіндегі Исаия ди Трани Кіші оның жолын жалғастырды, олардың ұрпақтары 17 ғасырдың соңына дейін созылды. Мейр бен Мұса Римдегі маңызды Талмуд мектебіне, ал Авраам бен Йосеф Пезаро қаласындағы мектепке жетекшілік етті. Римдегі екі белгілі дәрігер, Натан бен Иехиелдің ұрпақтары Авраам мен Иехиел Талмудты оқытты. Осы дарынды әулеттің әйелдерінің бірі Паола деи Манси де көзге түсті; ол Киелі кітап пен Талмудты жақсы білді және Киелі кітаптарға түсіндірмелерді өте әдемі жазумен көшірді (см. Еврей энциклопедиясы. I. 567, Paola Anaw туралы мақала). Осы кезеңде Хогенштауфен әулетінің соңғы өкілі, Киелі Рим императоры Фридрих II араб философиялық және астрономиялық трактаттарды аудару үшін яһудилерді жалдады. Аудармашылардың арасында Толедолық, кейін Тосканалық Юда бен Соломон ха-Коэн және Прованстың Якоб Анатоли болды. Бұл Маймонидтің еңбектерін зерттеуге, әсіресе «Нәбукимнің нұры» («Море Небуким») еңбегін зерттеуге ықпал етті, ол Вероналық Хиллелдің (1220–1295) сүйікті жазушысы болды. Осы соңғы әдебиетші және философ Римде және басқа итальяндық қалаларда медицинамен айналысты және бірнеше медициналық еңбектерді еврей тіліне аударды. Маймонидтің жазбаларының либералдық рухы Италияда басқа да жақтастарға ие болды, мысалы, Римнің Шаббетай бен Соломон және Барселонаның Зерахия Хен, Римге көшіп келіп, оның еңбектері туралы білімді таратуға үлкен үлес қосты. Бұл итальяндық яһудилерге ой еркіндігіне құштарлықтары мен әдебиетке құрметтері, сондай-ақ Киелі кітаптарды сөздерінше аударуға ұмтылулары және фанатикалық кабалистер мен мистикалық теорияларға қарсылықтарын көрсетті. Осы теориялардың жақтастарының арасында Данте Алигиеридің белгілі досы, римдік Иммануэль бен Соломон да болды. Маймонидтің жақтастары мен қарсыластары арасындағы келіспеушілік яһуди дінінің мүдделеріне ауыр зиян келтірді. Италиядағы поэзияның өркендеуі Данте заманында яһудилерге де әсер етті. Байлар мен беделділер, бір жағынан, шын ниетпен, екінші жағынан, сол заманғы рухта, яһуди жазушыларының демеушілеріне айналды, осылайша олардың белсенділігін арттырды. Бұл белсенділік әсіресе Римде байқалды, онда Лео Романоның Томас Аквиннің жазбаларын аударған және экзегетикалық еңбектердің авторы болған еңбектерінің арқасында жаңа еврей поэзиясы пайда болды, сондай-ақ рифмалы прозада жазған Джуда Сицилиано, әйгілі сатирикалық ақын Калонимус бен Калонимус және әсіресе жоғарыда аталған Иммануэль. Римдік қауымның бастамасымен Маймонидтің араб тіліндегі Мишнаға түсіндірмесінің еврейше аудармасы жасалды. Осы кезде Рим папасы Иоанн XXII Римдегі яһудилерге қарсы тыйым салу туралы жарлық шығаруға дайындалып жатқан. Яһудилер Құдайдан көмек сұрап, ораза ұстап, дұға ететін күн белгіледі. Яһудилерге жақтас болған Сицилия патшасы Роберт Авиньондағы папаға елші жіберді, ол осы үлкен қауіптің алдын алуға көмектесті. Иммануэльдің өзі бұл елшіні жоғары мәртебелі, мәдениетті адам ретінде сипаттады. Бұл Италиядағы еврей әдебиетінің өте жарқын дәуірі еді. Иммануэльден кейін 1388 жылға дейін Мұса да Риетиге дейін маңызды еврей жазушылары болған жоқ.

Иннокентий III кезінде жағдайдың нашарлауы

Италиядағы яһудилердің жағдайы Папа Иннокентий III (1198–1216) тұсында едәуір нашарлады. Бұл папа яһудилерді мемлекеттік қызметке тағайындаған немесе олардың қызметте болуына рұқсат бергендерді анафемаға салумен қорқытты және әрбір яһудидің лауазымынан босатылуын талап етті. Ең ауыр қорлау – әрбір яһудидің әрдайым көзге түсетіндей етіп, ерекше сары белгі тағуы керек деген бұйрық болды. 1235 жылы Папа Григорий IX ритуалдық кісі өлтіру айыптауына қарсы алғашқы бұйрығын шығарды. Басқа папалар да оның үлгісін ұстанды, әсіресе 1247 жылы Иннокентий IV, 1272 жылы Григорий X, 1348 жылы Климент VI, 1371 жылы Григорий XI, 1422 жылы Мартин V, 1447 жылы Николай V, 1475 жылы Сикст V, 1540 жылы Павел III, сондай-ақ кейін Александр VII, Климент XIII және Климент XIV.

Бенедикт XIII антипапа

Яһудилер Авиньондағы папа Бенедикт XIII-нің аяусыз қуғынынан қатты зардап шекті. Олар оның ізбасары Мартин V-ті қуанышпен қарсы алды. Болоньяда яһудилер шақырған, ал Форлиде жалғасқан синод жаңа папаға құнды сыйлықтармен бірге делегация жіберіп, Бенедикт шығарған қатал заңдарды жоюды және бұрынғы папалар кезінде яһудилерге берілген жеңілдіктерді қайтаруды сұрады. Делегация өз міндетін орындады, бірақ бұл кезең қысқа болды, өйткені Мартиннің ізбасары Евгений IV, бастапқыда яһудилерге жақсы қарайтын, ақырында Бенедикт шығарған барлық шектеуші заңдарды қайта қолданысқа енгізді. Алайда, Италияда оның бұйрығына көбінесе мән берілмеді. Венеция, Флоренция, Генуя және Пиза сияқты ірі орталықтар өздерінің коммерциялық мүдделерінің шіркеудің рухани басшыларының істерінен гөрі маңыздырақ екенін түсінді; сондықтан көптеген банкирлер мен жетекші саудагерлер болған яһудилердің жағдайы бұрынғыдан да жақсы болды. Осылайша, яһуди банкирлері үшін банктер ашуға және ақша операцияларымен айналысуға рұқсат алу оңай болды. Бір жағдайда тіпті Мантуя епископы Рим папасының атынан яһудилерге ақшаны пайызбен қарызға беруге рұқсат берді. Тосканадағы барлық банк операциялары Пизалық Иехиел атты яһудидің қолында болды. Бұл сәтті қаржыгердің беделді орны Испаниядан қуылған кезде оның дінтастары үшін үлкен артықшылық болды. Яһудилер шебер медицина қызметкерлері ретінде де табысқа жетті. Неаполь королі Фердинанд I-нің және Сфорца мен Гонзага үйлерінің дәрігері Порталеондық Вильгельм сол кездегі ең қабілетті дәрігерлердің бірі болды. Ол отбасындағы атақты дәрігерлердің алғашқысы болды.

Ерте заманауи кезең

1492 жылы еврейлер Сицилия халқының 3%-дан 6%-ға дейін құраған деп есептеледі. Көптеген сицилиялық еврейлер алғаш рет Калабрияға қоныстанды, онда 4-ғасырдан бері еврей қауымы болған. 1524 жылы еврейлер Калабриядан, ал 1540 жылы Неаполь патшалығының барлық аймақтарынан қуылды, себебі бұл аймақтар испан билігіне өткендіктен және испан инквизициясының қуғын-сүргін бұйрығына бағынды. 16-ғасыр бойы еврейлер Италияның оңтүстігінен солтүстікке қарай біртіндеп көшіп кетті, Римде 1556 жылдан кейін және 1580 жылдары Венеция Республикасында еврейлердің жағдайы нашарлады. Осы кезеңде Венеция мен төңірегіндегі көптеген еврейлер Польша-Литва одағына көшіп келді.

Испаниядан келген босқындар

1492 жылы яһудилер Испаниядан қуылғанда, олардың көптегені Италияға қашып келді, онда Неаполь патшасы Фердинанд I оларға қорғаныш берді. Босқындардың бірі, дон Исаак Абраванел, тіпті Неаполь сарайында қызметке орналасты, және ол кейіннен Альфонсо II патша тұсында да осы лауазымын сақтап қалды. Испан яһудилері Феррарада герцог Эрколь I д’Эсте тарапынан да жақсы қабылдады, ал Тосканада Пизалық Иехиел мен оның ұлдарының көмегімен қабылданды. Бірақ Рим мен Генуяда олар аштық, оба және кедейлікпен байланысты барлық қиындықтар мен азаптарды бастан кешірді, содан аштықтан құтылу үшін крещение қабылдауға мәжбүр болды. Кейбір жағдайларда босқындардың саны жергілікті яһудилерден асып, қоғамдық мәселелерде және білім беру бағытында шешуші дауыс беруге мүмкіндік берді. Александр VI-дан Клемент VII-ге дейінгі папалар яһудилерге мейірімділікпен қарады, себебі оларды маңыздырақ мәселелер мазалады. 1492 жылы Испаниядан яһудилер қуылғаннан кейін, шамамен 9000 кедей испан яһуди Папа мемлекеттерінің шекарасына жетті. Александр VI оларды Римге құшақ жайып қабылдап, оларға "христиандардың араласуынсыз өмір сүруге, өз салтын сақтауға, байлыққа ие болуға және көптеген басқа да жеңілдіктерден пайдалануға рұқсат етілгенін" жариялады. Ол 1497 жылы Португалиядан және 1498 жылы Прованстан қуылған яһудилердің де көшіп келуіне рұқсат берді. Папалар және көптеген ықпалды кардиналдар Базель соборының ең қатаң қаулыларының бірін, яғни христиандардың яһуди дәрігерлерді жұмысқа алуын тыйым салған қаулыны ашық бұзды; тіпті оларға папалық сарайда лауазымдар берді. Неаполь мен Римдегі яһуди қауымдары ең көп мүшелерді қабылдады; бірақ көптеген яһудилер осы қалалардан Анконаға, Венецияға, Калабрияға, содан кейін Флоренция мен Падуаға көшіп кетті. Венеция неміс қалаларының жағымсыз шараларын үлгі етіп, яһудилерге арнайы аудан (гетто) белгіледі.

Неапольден қуу

Католиктік партия барлық мүмкіндіктерін қолданып, Испания билігіндегі Неаполь патшалығына инквизицияны енгізуге тырысты. Африкадағы жеңістерінен оралған Карл V яһудилерді Неапольден қуғынға салуға азда қалғанда, Самуил Абраванелдің әйелі Бенвенида оны бұл әрекеттен бас тартуға көндірді. Бірнеше жыл өткен соң, 1533 жылы, ұқсас жарлық жарияланды, бірақ осы жолы да Самуэль Абраванел және басқалары өз ықпалдары арқылы жарлықтың орындалуын бірнеше жылға кейінге шегерді. Көптеген яһудилер Осман империясына, ал кейбіреулері Анконаға, тағы басқалары Феррараға бет бұрды, онда оларды герцог Эрколь II құрметпен қарсы алды. Яһудилерге көмек көрсеткен папа Павел III (1534–1549) қайтыс болғаннан кейін, қақтығыстар, қуғын-сүргін мен көңілсіздік кезеңі басталды. Бірнеше жылдан соң яһудилер Генуядан қуылды, олардың арасында дог Андреа Дорианың жеке дәрігері және көрнекті тарихшы Джозеф Хакохен де болды. Герцог Эрколь Испания мен Португалиядан қуылған мараньолықтарға өз иелігіне кіруге және яһуди дінін ашық түрде ұстануға рұқсат берді. Португал инквизициясынан қашқан тарихшы Самуэль Ускке Феррараға қоныстанды, ал оның інісі Абрахам Ускке үлкен баспахана ашты. Үшінші Ускке, Соломон, Венеция мен Анкона саудагері және белгілі ақын, Петрарканың сонеттерін керемет испан тіліне аударды, бұл туынды замандастарының қызығушылығын тудырды. Мараньолық Усккелердің яһуди дініне қайта оралуы итальяндық яһудилердің қуанышын болса да, Ильяс Левитаның екі немересі Леоне Романо мен Витторио Элианоның христиан дініне өтуі оларға ауыр қайғы әкелді. Бірі шіркеудің каноны, екіншісі иезуит болды. Олар Рим папасы Юлий III-ке және инквизицияға Талмудты сынады, нәтижесінде папа осы еңбекке қарсы жойғыш үкім шығарды, оның басылуына бұрынғы папа Лев X рұқсат берген еді. 1553 жылғы 9 қыркүйекте, еврейлердің Жаңа жылы күні, Италияның ірі қалаларындағы, Венеция баспаханаларындағы және тіпті алыс Кандия (Крета) аралындағы Талмудтың барлық көшірмелері өртелді. Кардинал Александр Фарнезе оның орындалуын тоқтатып, нағыз кінәліні анықтады.

Пауыл IV

Марцелдің орнын басқан Пауыл IV осы уақытқа дейін яһудилерге қарсы шығарылған барлық бұйрықтарды бекітіп, оларға тағы да ауыр шаралар қосты, оның ішінде яһудилерді толық бейбасқа жағдайға түсіруге, күнкөріс құралынан айыруға және кез келген кәсіппен айналысудан тыюға бағытталған түрлі тыйымдарды енгізді. 1555 жылғы Cum nimis absurdum паптық бұйрығы Рим геттосын құрып, сары белгілер тағуды міндеттеді. Яһудилер Рим қабырғаларын қалпына келтіру жұмысына ешқандай төлемақысыз жұмыс істеуге мәжбүр болды. Cum nimis absurdum Папа мемлекеттеріндегі әр геттода бір ғибадатханаға ғана рұқсат берді. 16 ғасырдың басында Римде кем дегенде жеті ғибадатхана болды, олардың әрқайсысы нақты демографиялық топтарға: Римдік яһудилер (Бене Роми), Сицилиялық яһудилер, итальяндық яһудилер (Бене Роми де, Сицилиялық та емес), неміс Ашкеназдары, француз Провансальдықтары, Кастилиялық Сефардтар және Каталондық Сефардтар үшін құлшылық үйі ретінде қызмет етті. Көптеген яһудилер Рим мен Анконаны тастап Феррара мен Пезароға кетті. Бұл жерде Урбино герцогы оларды жылы қарсы алып, Леванттың кең саудасын жаңа Пезаро портына бағыттап, сол кезде тек Анкона яһудилерінің ғана қолында болған осы сауданы пайдалануды үмітті. Римді тастауға мәжбүр болғандардың арасында Папа Юлий III-ге жиі барып тұратын көрнекті дәрігер Марано Амато Лузитано болды. Оған тіпті Польша патшасының жеке дәрігері болу ұсынысы жасалған, бірақ ол Италияда қалу үшін осы ұсыныстан бас тартты.

Папалық мемлекетінен қуу

Пауыл IV-тен кейін толерантты папа Пий IV келді, оның орнын өзінен бұрынғылардың барлық анти-иудейлік бұйрықтарын қайта жаңартқан Пий V иеленді, бұл тек оның тікелей биліктерінде ғана емес, бүкіл христиан әлемінде орындалды. Ломбардияда яһудилерді қуғынмен қорқытты, және бұл шара орындалмаса да, олар көптеген жағдайларда зұлымдыққа ұшырады. Кремона мен Лодиде олардың кітаптары тәркіленді. Яһудилер қуылған Генуяда Жозеф Хакохенге ерекше рұхсат берілді. Ол өзінің "Емек Хабаха" еңбегінде осы қудалаулардың тарихын баяндады. Бірақ ол бұл рұхсатты пайдаланғысы келмеді, сондықтан Касале Монферратоға барды, онда оны христиандар да ыстық ниетпен қарсы алды. Осы жылы папа Болоньядағы яһудилерге қарсы қудалауды бастады. Көптеген ең бай яһудилер түрмеге қамалып, жалған мойындауға мәжбүрлеу үшін азапталды. Раввин Исмаил Ханинаны азаптап жатқанда, ол егер азаптың нәтижесінде одан яһуди дінін қаралайтын сөздер шықса, олардың жалған және күшін жойған болады деп мәлімдеді. Яһудилерге қаладан кетуге тыйым салынды, бірақ көптеген адамдар гетто мен қала қақпаларындағы күзетшілерге пара беріп қашып құтылды. Қашқандар әйелдері мен балаларымен бірге көршілес Феррара қаласына бет бұрды. Содан кейін Пий V яһудилерді өзінің барлық иеліктерінен қууға шешім қабылдады, және осы шараның салдарынан болатын зор шығынға және ықпалды, ізгі ниетті кардиналдардың қарсылығына қарамастан, яһудилер (барлығы шамамен 1000 отбасы) Рим мен Анконадан басқа барлық Папалық мемлекеттерден қуылды. Аз ғана бөлігі христиан дініне кірді. Көпшілігі Италияның басқа аймақтарында, мысалы, Легорн мен Питильянода пана тапты.

Венеция Республикасындағы рұқсат беру

Италияда 1574 жылдың шілдесінде Венециядағы түрік елшісі ретінде көрнекті еврей Сүлеймен Удине таңдалуы үлкен сенсация тудырды. Италиядағы бірнеше мемлекеттердің басшылары яһудилерді қуғынға салу туралы қаулы қабылдағандықтан, Венеция Сенаты Сүлеймен Удинемен ынтымақтастық жасауда қиындықтар туындаса ма деп алаңдады. Алайда, Венеция дипломаттарының, әсіресе, асыл Барбаро әулетінің патрицийі Маркантонио Барбароның ықпалы арқасында, ол Удинеге жоғары баға бергендіктен, Сүлеймен Дож сарайында зор құрметпен қарсы алынды. Осының нәтижесінде Удине Венеция Республикасында жоғары мәртебеге ие болып, өз дінтастастарына зор қызмет көрсетуге мүмкіндік алды. Оның ықпалымен Константинопольдегі Венеция Республикасының өкілі Якоб Соранцо Венецияға келді. Сүлеймен Италия мемлекеттеріндегі қуғын-сүргін қаулысын жоюға ықпал етті, сондай-ақ Венеция патрицийлерінен яһудилердің Венеция Республикасында қауіпсіз өмір сүретініне уәде алды. Удине өз қызметі үшін марапатталды және Константинопольге оралды, ал ұлы Натан білім алу үшін Венецияда қалды. Натан Маркантонио Барбаро қалыптасқан ашық қабылдау саясаты бойынша Падуа университетінде оқыған алғашқы еврей студенттерінің бірі болды. Удиненің жетістігі Осман империясындағы көптеген яһудилерге, әсіресе Константинопольде, зор өркендеуге қол жеткізуге шабыт берді.

Қудалаулар мен тәркілеулер

Бұл кезде Италиядағы яһудилердің жағдайы өте қиын болды; папалар Павел IV және Пий V оларды ең төменгі деңгейге түсірді және олардың санын едәуір азайтты. Италияның оңтүстігінде олардың саны дерлік қалмады; Рим, Венеция және Мантуяның әр маңызды қауымдастығында шамамен 2000 яһуди болды; ал Ломбардияда 1000-ға жуық яһуди болды. Григорий XIII өзінің алдыңғыларынан кем фанатик емес еді; ол папалық тыйымға қарамастан, христиандардың яһуди дәрігерлерін пайдаланғанын байқады; сондықтан ол яһудилерге христиан науқастарын қабылдауды қатаң тыйым салды және еврей дәрігерлеріне жүгінуші христиандарды да, христиандардың шақыруларына жауап беруші яһуди дәрігерлерін де ең қатыгез жазамен қорқытты. Сонымен қатар, Португалия мен Испанияның мараньоларына көрсетілген ең аз көмек те, канондық заңдарды бұзу арқылы, кінәліні инквизицияның қолына тапсыруға жеткілікті болды, ол айыпталушыны өлімге кесуден тартынбады. Григорий инквизицияны Талмуд пен басқа да еврей кітаптарының көптеген даналарын отқа жегізуге итермеледі. Яһудилерді дінге көшіру мақсатында арнайы уағыздар ұйымдастырылды; оларға яһуди қауымдастығының кемінде үштен бірі, ерлер, әйелдер және он екі жастан асқан жастар қатысуға мәжбүр болды. Уағыздарды әдетте бауырлар немесе дін қызметкерлері болып бауырысқан яһудилер жүргізді; және жиі яһудилер, наразылық білдіру мүмкіндігі болмай, өздерінің синагогтарында осындай уағыздарды тыңдауға мәжбүр болды. Осы қатыгездіктер көптеген яһудилерді Римді тастап кетуге мәжбүр етті, осылайша олардың саны одан да азайды.

Түрлі байлық

Келесі папа, Сикст V (1585–1590), тұсында яһудилердің жағдайы біршама жақсарды. Ол өзінен бұрынғы папалардың орнатқан көптеген ережелерін жойды, яһудилерге өзінің мемлекетінің барлық аймақтарында тұруға рұқсат берді және яһуди дәрігерлеріне өз кәсібін еркін жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Бұл мүмкіндікті пайдаланған көрнекті дәрігер Давид де Помис, латын тілінде "De Medico Hebraeo" атты еңбек жариялады, оны Урбино герцогі Францискке арнады. Онда ол яһудилердің христиандарды өз бауырлары деп есептеуге, оларға көмектесуге және оларға қамқорлық жасауға міндетті екенін дәлелдеді. Мантуя, Милан және Феррара яһудилері папаның жақсы қатынасынан пайдаланып, оған 2000 скудилік сыйлықпен және елші Безалель Массараномен бірге, Талмудты және басқа да яһуди кітаптарын қайта басып шығаруға рұқсат беруді сұрады. Олардың талабы қабылданды, оның ішінде папаның қаржысын басқаратын және папаның үлкен құрметіне ие болған марано Лопестің қолдауы да болды. Бірақ Талмудты қайта басып шығаруды бастағанда және комиссия басылым шарттарын бекіткен кезде, Сикст қайтыс болды. Оның орнына келген Григорий XIV, Сикст сияқты яһудилерге жақсы қатысты, бірақ өзінің қысқа понтификатында ол көбінесе аурумен күресті. Одан кейін таққа отырған Климент VIII (1592–1605), Пауыл IV және Пий V-тің яһудилерге қарсы бұйрықтарын жаңартты және Рим, Анкона және Авиньоннан басқа барлық аймақтарынан яһудилерді қуды. Бірақ Шығыспен сауданы жоғалтпау үшін ол түрік яһудилеріне белгілі бір жеңілдіктер берді. Қуылған яһудилер Тосканаға барып, герцог Фердинанд де Медичиден жақсы қабылдау алды, ол оларға Пиза қаласын тұруға берді, сондай-ақ герцог Винченцо Гонзагадан да қолдау алды, оның сарайында Иосиф да Фано, яһуди, үлкен құрметке ие болды. Оларға Сикст V бекіткен цензура ережелеріне сәйкес басылған жағдайда Талмудты және басқа да еврей кітаптарын оқуға рұқсат берілді. Бұл цензурадан өткен кітаптар Италиядан мыңдаған данамен басқа елдердегі яһудилерге жіберілді. 1640 жылы Рим папасы Урбан VIII, сол заманғы көрнекті еврей тілі маманы және Римдегі Сент-Томас колледжінің теология және философия профессоры Джузеппе Чианте (1670 жылы қайтыс болды) оны Рим яһудилеріне уағыз айтуға (Predicatore degli Ebrei) және олардың дінін өзгертуге ынталандыруға тағайындады. 1650 жылдардың ортасында Чианте Томас Аквиннің "Сумма против язычников" еңбегінің алғашқы үш бөлімінің екі тілдегі монументалды басылымын жазды, оған латын мәтіні және Чианте жасаған, еврей диссиденттерінің көмегімен дайындалған еврейше аударма кірді: Summa divi Thomae Aquinatis ordinis praedicatorum Contra Gentiles quam Hebraicè eloquitur. Бүгінгі күнге дейін бұл қазіргі еврей тіліне аударылған маңызды латын оқулықтарының жалғыз аудармасы болып табылады.

Герцогтік иеліктерде

Филипп II кезінде Испанияның барлық аймақтарынан қуылған яһудилердің Испания билігіндегі Милан герцогтығында тоқтатылуы таңғажайып еді. Мұндай саясаттағы қайшылық яһудилердің мүддесіне зиян келтіру үшін жасалған. Осы қайғылы жағдайды болдырмау үшін Александриядағы патшаға шешендікпен сөйлей білетін Самуэль Коэн елшілікпен жіберілді, бірақ ол миссиясында сәтсіз болды. 1597 жылы патша, өз діни кеңесшісінің ықпалымен, яһудилерді Миландық жерлерден қуды. Шығарылғандардың саны шамамен 1000-ға жуық болды. Эсте үйінің билеушілері яһудилерге әрдайым жақсылық жасап, оларды қорғаған, оларға деген құрметі зор болған. Осы үйдің ханшайымы Элеонора екі яһуди ақынына шабыт берген, ал ол ауырған кезде синагогтарда оның жазылуы үшін дұғалар оқылған. Бірақ Феррара яһудилері де бақытсыздыққа ұшырады; өйткені Эсте әулетінің соңғы өкілі Альфонсо II қайтыс болғаннан кейін, Феррара княздығы Папаның билігіне қосылды. Папаның туысы Алдобрадини, Папаның атынан Феррараны иеленді. Ол барлық сауда-саттықтың яһудилердің қолында екенін байқап, олардың бес жылдық жеңілдік беру туралы өтінішін қабылдады, бірақ бұл Папаның қалауына қарсы болды. Мантуя яһудилері Отыз жылдық соғыс кезінде ауыр қасірет көрді. Папалық аймақтардан қуылған яһудилер бірнеше рет Мантуяға паналап келді, онда Гонзага герцогтары оларға қорғаныш берді, сондай-ақ онда тұратын яһудилерге де солай істеді. Соңғы герцогтың екіншісі, кардинал болғанымен, геттода тәртіп сақтау үшін заң шығаруға жеткілікті ықпалға ие болды. Осы әулеттің соңғы өкілі қайтыс болғаннан кейін, Отыз жылдық соғыс кезінде мұрагерлік құқығына талас туды, ал қала Валенштейннің неміс әскерлерімен қоршалды. Яһудилер қаланы батырлықпен қорғады, демалыс күніне дейін қамал қабырғаларын жөндеуге тырысты, бірақ қала қоршаушылардың қолына түсті және үш күн бойы от пен қан төгілді. Бас қолбасшы Альтрингер солдаттарға геттоны тонауға тыйым салды, өйткені ол олжаны өзіне алуды көздеді. Яһудилерге қаладан кетуге бұйырылды, олармен бірге жеке киімдері мен әрқайсысына үш алтын дукат алып кетуге рұқсат берілді. Олардың дінге сенген достарының қазыналарын жасырған жерлерін көрсету үшін жеткілікті яһудилер қалды. Осы жағдай туралы үш яһуди фанатик императорға хабарлады, ол губернатор Коллальтоға яһудилердің елдеріне оралуына рұқсат беретін жарлық шығаруды және олардың мүлкін қайтаруға уәде беруді бұйырды. Бірақ олардың арасында тек 800-і ғана қайтып келді, ал қалғандары қайтыс болды. 1683 жылы Вена қабырғаларына дейін әскерлерін жеткізген түріктердің Еуропадағы жеңістері тіпті Италияда да Осман империясына адал яһудилерге қарсы христиан халқын қоздырды. 1683 жылы Падуада мата тоқушылар яһудилерге қарсы агитация жасады. Содан кейін зор дүрбелең болды, яһудилердің өміріне қауіп төнді, және қала әкімі тек Венециядан келген қатаң бұйрыққа бағынып, оларды құтқаруға батылдық танытты. Содан кейін бірнеше күн бойы геттоны ерекше күзетуге тура келді.

Наполеоннан кейінгі реакция

Хартвиг Весслидің реформалық жобаларын қабылдаған алғашқы мектептердің арасында Триест, Венеция және Феррара мектептері болды. Наполеон I-нің либералды діни саясатының ықпалымен Италиядағы яһудилер, Франциядағылар сияқты, эмансипацияланды. Рим папаларының жоғары билігі күйреп, олар енді яһудилерге қарсы жарлықтар шығаруға уақыт таба алмады және яһудилерге қарсы канондық заңдар қабылдауды тоқтатты. Наполеонның Парижде (1807 ж.) өткізген Синедрионына Италия төрт өкіл жіберді: Абрахам Вита да Колонна; Исаак Бенцион Сегре, Верчелли раввині; Грациадио Неппи, дәрігер және Центо раввині; және Якоб Израиль Карми, Реджио раввині. Ассамблеяның қойған он екі сұраққа жауап дайындау үшін тағайындалған төрт раввиннің екеуі – Колонна мен Сегре – итальяндықтар еді және олар тиісінше Синедрионың бірінші және екінші вице-президенттері болып сайланды. Бірақ Наполеон тұсында яһудилердің алған бостандығы ұзаққа соқпады, ол оның құлауымен бірге жоғалып кетті. Рим папасы VII Пий өз иеліктерін қайта алып, инквизицияны қайта орнатты; ол яһудилерді барлық бостандықтарынан айырып, оларды тағы да геттоларға қамады. Италия сол кезде бөлінген барлық мемлекеттерде олардың жағдайы осылай болды, Римде олар қайтадан дін өзгертуге шақыратын уағыздарды тыңдауға мәжбүр болды. 1829 жылы император Франциск I-нің жарлығымен Падуада, Венеция, Верона және Мантуяның қатысуымен Италияның алғашқы раввиндік колледжі ашылды, онда Лелио делла Торе мен Самуэль Давид Луццатто сабақ берді. Луццатто зор интеллектуалдық қабілетке ие адам болды; ол философия, тарих, әдебиет, сын және грамматика туралы таза иврит тілінде жазды. Падуа раввиндік колледжінен көптеген белгілі раввиндер шықты. Зельман, Мозес Тедески және Кастильони Триестте Луццатто мектебінің мақсаттары мен қағидаларын ұстанды. Сонымен қатар, көптеген еңбектердің авторы, зор білім иесі Илья Бенамозег Легхорн қаласындағы ескі раввиндік мектепте өзгелерден ерекше көзге түсті.

XIX ғасыр

Италияның қайта жаңғыруынан кейін ортағасырлық тәуелділікке оралу ұзаққа созылмады; және 1848 жылғы революция, бүкіл Еуропаны қозғап, яһудилерге зор мүмкіндіктер әкелді. Бұл оқиғадан кейін, 1849 жылдың басында, Рим Папасы мемлекеті қайта құрылса да, бұрынғы қуғын-сүргін мен зорлық-зомбылықтың көп бөлігі жойылды. Италиялық яһудилерге қарсы соңғы озбырлық 1858 жылы Болоньяда болған Эдгардо Мортара ісімен байланысты болды. 1859 жылы Папа мемлекеттерінің көп бөлігі король Виктор Эммануил II басқарған біріккен Италия Корольдығына қосылды. Римде және оның айналасындағы аймақтарда паптық үстемдік аяқталғанға дейін (20 қыркүйек 1870 ж.) ғана қанаушылық жалғасты, ал қалған яһудилер толық азаттыққа ие болды. Яһудилер 1859, 1866 және 1870 жылдардағы есімдері қалыптасқан науқандарда өздерінің өмірін және мүлкін елдері үшін ынтамен құрбан етті. Осы орайда атауға лайық көптеген адамдардың ішінде Исаак Песаро Маурогонато ерекше көзге түседі. Ол 1848 жылы Австрияға қарсы соғыс кезінде Сан-Марконың өзін жариялаған Венеция Республикасының (президенті Даниэле Манин 1759 жылы христиан дініне өткен еврей отбасынан шыққан) қаржы министрі болды, және оның алғыс айтқан халқы оған қоладан ескерткіш орнатты. Дождар сарайында Венецияның танымал еврей тарихшысы Самуэле Романиннің мрамордан жасалған бюсті де орнатылды. Флоренция да заманауи еврей ақыны Соломон Фиорентиноны оның туған үйіне мраморлы тақта орнату арқылы еске алды. Граф Кавурдың хатшысы және адал досы – Пьемонттық Исаак Артом болды; ал кейіннен Турин раввині болған, сондай-ақ Маццинидің досы және кеңесшісі Л’Ольпер – Италияның тәуелсіздігінің ең батыл жақтаушыларының бірі еді. Италия азаттығы үшін қаза тапқан еврей сарбаздарының есімдері олардың құрметіне орнатылған ескерткіштерге христиан сарбаздарының есімдерімен бірге жазылды.

ХХ ғасырдың басында

Италияның 1910 жылы билікке келген премьер-министрі Луиджи Луццатти, христиан дініне кірмеген әлемдегі алғашқы яһуди үкімет басшыларының бірі болды. Тағы бір яһуди, Эрнесто Натан 1907 жылдан 1913 жылға дейін Рим мэрі қызметін атқарды. 1902 жылы 350 сенатордың арасында алтысы яһуди болды. 1920 жылы сенаторлардың саны он тоғызға жетті. Папа Иоанн Павел II ғалымдарға бұрын құпия сақталған Ватикан мұрағаттарына қол жеткізуге рұқсат берді, соның ішінде Дэвид Кертцер «Папалар яһудилерге қарсы» атты кітабында осы ақпаратты пайдаланды. Кітапта XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында папалардың және көптеген католик епископтарының, католик басылымдарының «жақсы антисемитизм» мен «жаман антисемитизм» арасында тұрақты түрде айырма жасағаны айтылады. «Жаман» түр тек яһуди тегінен болғандықтан оларға деген жеккөрінішті білдірді. Бұл христиандық нанымға қайшы келеді, өйткені шіркеудің үгіті барлық адамдарға тең екенін, кез келген тектен шыққан адам христиан бола алатынын уағыздады. «Жақсы» түр газеттерді, банктерді, мектептерді және т.б. бақылау арқылы әлемді бақылауға тырысатын яһудилердің жоспарларын айыптады немесе түрлі жамандықтарды яһудилерге таңды. Кертцердің кітабында католик басылымдарының мұндай жоспарларды айыптаған көптеген мысалдары келтірілген, ал кейіннен яһудилерге жеккөрініш тудырды деген сындарға жауап ретінде, католик шіркеуі антисемитизмнің «жаман» түрін айыптайтынын еске салады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде шамамен 5000 итальяндық яһуди Корольдік итальян армиясына шақырылды, олардың шамамен жартысы офицерлер болып қызмет етті (бұл итальяндық яһудилердің білім деңгейінің жоғары болуына байланысты). 420-ге жуық адам қаза тапты немесе жоғалып кетті, ал 700-ге жуық адам әскери наградалармен марапатталды.

Соғыстан кейінгі еврейлер

Шамамен 10 000 итальяндық еврей концлагерьлерге және өлім лагерьлеріне депортацияланды, олардың 7 700-і Холокост кезінде қаза тапты, соғысқа дейінгі еврей халқының саны 58 500 адамды құрады (46 500-і еврей дінінде және 12 000-ы дін өзгертушілер немесе аралас некелерден туған еврей емес балалар). Тірі қалған қауым келесі онжылдықтарда өзінің ерекшелігін сақтап, саясат, әдебиет, ғылым және өнеркәсіп салаларында маңызды рөл атқара берді. Джорджо Бассани, Наталия Гинцбург және Примо Леви сияқты жазушылар соғыстан кейінгі жылдары итальян мәдениетінің жетекші тұлғаларының қатарында болды. Италиялық еврей қауымы үшін маңызды оқиға – Римнің бас раввині Израил Золлидің 1945 жылы католик дініне өтуі болды. Соғыстан кейінгі онжылдықтарда итальяндық еврей қауымының саны аздаған, бірақ үздіксіз төмендеуге ұшырады, бұл Израильге немесе АҚШ-қа көшіп кетуге, төмен туу деңгейіне, ассимиляцияға және аралас некелерге, әсіресе Солтүстіктегі шағын қауымдарда байланысты болды. 1970 жылдары шахтың құлатылуынан кейін Иран еврейлерінің және Солтүстік Африка еврейлерінің (негізінен Ливиядан Каддафи билікті басып алғаннан кейін) келуіне байланысты маңызды өсім болды.

21 ғасыр

2007 жылы Италиядағы еврей халқының саны шамамен 45–46 000 адамды құрады, 2015 жылы 42 850-ге (36 150-сі итальяндық азаматтығымен) және 2017 жылы 41 200-ге дейін (36 600-сі итальяндық азаматтығымен және 25–28 000-ы Италиялық еврей қауымдастықтары одағымен байланысты) азайды, бұл негізінен төмен туу көрсеткіштерімен және қаржы дағдарысынан туындаған эмиграциямен байланысты. Соңғы онжылдықтарда эпизодтық антисемиттік оқиғалар болған. 2017 жылдың 13 желтоқсанында Феррара қаласында Италиялық яһудилік және Шоа мұражайы (MEIS) ашылды. Мұражай Италиядағы еврей халқының тарихын Рим империясынан бастап, 20 ғасырдағы Холокостқа дейін көрсетеді.

Демография

2007 жылы Италияда 60 миллиондық жалпы итальяндық халықтың шамамен 45 000 еврей болды (яғни, барлық халықтың 0,05-0,1% құрады), Шығыс Еуропадан жақында келген көші-қонды ескермегенде. Көптеп шоғырланғандар Римде (20 000 адам) және Миланда (12 000 адам) болды.