Кіріспе

Яки (немесе Хиаки) тілі, жергілікті тұрғындарда Йоеме немесе Йом Ноки деп аталады, Уто-ацтек тілдер отбасына жататын американдық тіл. Оны Мексиканың Сонора штатында және АҚШ-тың Аризона штатында шамамен 20 000 яки халқы қолданады. Бұл тіл де Сонорада сөйленетін майо тілімен ішінара түсіністік, және олар екеуі бірге Кахитан тілдері деп аталады.

Фоналогия

Төмендегі ескертулер Америка Құрама Штаттарындағы Паскуа Яки тайпасы қолданатын жазу жүйесін пайдаланады. Мексикада да бірнеше жазу жүйесі бар, олар сәл өзгеше, негізінен кейбір дауыстарды беруде және испан тілінің жазу ережелерін қолдануда айырмашылықтар бар: "rohikte" сөзі "rojicte" деп жазылады. Мексикалық және американдық диалектілердің дыбысталуында шағын айырмашылықтар бар, соңғысында дауыстылар арасындағы "r" және соңғы "k" дауыстары көбінесе жоқ болады.

Глотальді тоқтатулар

Кем дегенде бір глотталық тоқтау бар, ол дыбыстық маңызы бар. Сондай-ақ, дауыстылардың арасында кейде қолданылатын, бірақ болжамдылығы төмен "әлсіз" глотталық тоқтау да бар сияқты. Оның дыбыстық маңызы бар-жоғы әлі анық емес.

Дыбыс символикасы

Яки тілінде дыбыстық символизм кездеседі. Мысалы, /l/ фонемасы бар сөзді сөйлеуші мақұлдағандығын білдіру үшін қалыпты айтуға болады, ал /l/ орнына /r/ қойылса, сөйлеушінің мақұлдамауы немесе жақтырмауы білдіріледі. Екі түр де дұрыс.

Құрбандық жасау

Девоизация сөйлемдердің соңында болады. Бұл әсіресе /m/ фонемасы мен дауысты дыбыстарда байқалады. Яки тіліндегі сөйлеу ағылшын тілінде сөйлейтіндерге көбінесе "тынысты" сияқты естіледі.

Жүру белгілері

Лауте деген сөз ағылшын тіліне аударғанда екі қайшы мағынаға ие: "жылдам" және "баяу". (Айта кетейік, ағылшын тілінде де қарама-қарсы мағыналары бар сөздер кездеседі: мысалы, mercurial сөзі "шешімді" немесе "саспаған" мағыналарын білдіре алады, ал quite сөзі "өте" немесе "біршама" дегенді білдіруі мүмкін.) Лауте сөзі көбінесе мағынасын нақтылау үшін жылдам немесе баяу ашық қолмен жасалатын қозғалыспен қолданылады, немесе оны "басқа жылдамдықпен" деп аударуға болады, сонда қажет болған жағдайда айырмашылықтың мәнін көрсету үшін қол қимылы қажет болады.

Синтаксисі

Яки тілінде сөздердің реті көбінесе бастауыш-толықтауыш-жалғаулы етіс болып келеді. Сөйлемдегі толықтауышқа "та" жұрнағы қосылады.

Нысанның мәні

Келесі сөйлемдер тілдің құрылымының әртүрлілігін және қолданылатын формаларын көрсетеді. Келесі мысалда S және O белгілерін көреміз. Бұл SO құрылымы тілдердегі жалпы ерекшелік – «болу» етістігі/байланыс сөзінің болуына байланысты рұқсат етіледі. Бұл мысалда «ол» – бастауыш, ал «ол» сөйлемде орны өзгермейтіндіктен, оны қосымша түсіндірудің қажеті жоқ. Бұл мысалдағы «бала» нысанының алдында «оның» меншік есімдігі тұр, бірақ «оның» меншік есімдігі балаға қатысты. Сондықтан, «бала» сөйлемдегі нысана ретінде жұмсалу үшін номинализаторға және меншік белгісіне ие. «Бала» сөзіндегі номинализатордың болуы бастауыш «олға» «баланың» жай-күйін білдіруге мүмкіндік береді. Бұл SO құрылымы «болу» етістігі/байланыс сөзін қолданады, егер x – y екені туралы ақпарат берілгенде.

Зат етістік нысан

Келесі мысалда біз негізгі сөз тіртібі SOV-тен SVO-ға қалай өзгеретінін көреміз. "I" есімдігінің ешқандай жалғауы жоқ екенін және ол есімдік түрінде қолданылғанын назарға алыңыз (Есімдіктердегі жалғаулар бөлімін қараңыз). Бірінші немесе басты етістік "able" етістігінің түріне қатысты ешқандай нақты белгі жоқ. Басты етістіктен кейін келетін екінші етістік, көбінесе, жіксіз етістікке айналады. Сөйлемдегі "балта" деген объектіде бірнеше жалғау қолданылған: айқындамалық жалғау (етістіктің тікелей объектісі), көптік жалғау және құралдық жалғау (бір нәрсе қалай немесе немен жасалғанын көрсетеді).

Нысанды зат етістігі

Келесі мысал бұрынғыдан өзгеше сөздер тізбегін көрсетеді – Объект-Субъект-Визуал (ОСВ). Бұл құрылымда екі бөлік байланысқан екенін көрсету үшін "байланыс" деп аталатын жұрнақ қолданылады; қарапайым тілмен айқанда, олар ғана қосымша сөздердің қызметін атқарады. Бұл қарапайым қызмет болғанымен, Яки тілінің жүйе ретінде қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін оны атап өту қажет. Субъект дұрыс жағдайлық жалғаулы зат есімнен кейін келеді. Содан кейін "есінде сақтау" етістігі келеді, ол сөздер тізбегін іске қосуға себеп болуы мүмкін. Бәлкім, бұл сөздер тізбегі тақырыптың кім не есінде сақталу керектігін көрсетеді.

Іс

Яки тілі – "зат есімге негізделген" агглютинативті тіл. Мысалы, бірінші тұлғалық жекеше сөйлемдік шылау "in" немесе "ne" (бұл диалектіге байланысты), көбінесе "inepo" түрінде қолданылады, оны "менің ішімде" деп аударуға болады. " (e)po" жұрнағы өте жиі кездеседі және қарапайым физикалық кірігуден гөрі көбірек мағынаны білдіреді. Зат есімдердегі жағдайлар жұрнақтармен белгіленеді. Тілде белгіленген барлық жағдайлардың тізімі төменде келтірілген.

Жағдай Функциясы
Ablative – зат есімнен алыстау/шығу қозғалысын білдіреді, оған қосылған.
Absolutive – сөйлемдегі етістіктің негізгі аргументі; етіссіз етістіктерде ол етістіктің жолдасы болып табылады, ететін етістіктерде ол етістіктің толықтырылысы болып табылады.
Dative – бірдеңе берілген зат есім, екі толықтырылысты етістіктермен етістіктің жанама толықтырылысы ретінде қолданылады.
Instrumental – етістікпен білдірілген әрекеттің орындалу құралын көрсетеді.
Locative – сөз тіркесінің орнын көрсету үшін зат есімге қосылады.
Nominative – сөйлемдердегі жолдастар үшін қолданылады, немесе сөйлемде бір ғана зат есім болған кезде қолданылады. Абсолютив жағдайымен белгіленген толықтырылысы бар сөйлемдерде ол жолдаста белгіленеді.
Possessor (Genitive функциясының бөлігі) – зат есімдерде иеленуді көрсету үшін қолданылады.

Іс-әрекеттер

Әдетте, етістікке "к" жұрнағын қосу өткен шақты білдіреді, бірақ көптеген ерекшеліктері бар. Егер етістік екі дауыстыдан тұратын дыбыс тіркесімен аяқталса, "қан" қосылады. Егер етістік "і" әрпімен аяқталса, "ақан" қосылады. Егер етістік "о" немесе "у" әрпімен аяқталса, "екен" қосылады, ал егер етістік "а" әрпімен аяқталса, "ікен" қосылады. Егер етістік "к" әрпімен аяқталса, "ан" қосылады. Ал "не" жұрнағы болашақ шақты білдіреді.

Жағдай және аспект

Яки тілінде "бұрынғы күй" немесе "бұрын болған, қазір жоқ" жұрнағы бар. Ол – "ту каꞋу". Бұл ерекше жұрнақ бұрынғы күйді білдіру үшін есімге қосылады, бірақ адам есімінің күйін көрсету үшін етістік ретінде де қолданылуы мүмкін (тек тірі емес). Мысалы, (етістік жалғауы ретінде) оң жақта. Төменде аспектілік мәндер мен эпистемиялық күйлер ретінде танылатын түрлі уақыт белгілерінің тізімі келтірілген. Уақыт/Аспект Жұрнақ Мағынасы/Қолданылуы Болашақ уақыт белгісі nee Әрекеттің болашақтағы салдары, ықтималдығы немесе мүмкіндігін білдіру үшін. Болашақ пассив naa Сөйлеу кезінде болашақтағы уақытша мүмкіндікті білдіру. Кемелдік аспект k; –ka белгілі бір сөздер тобымен алломорф ретінде. Іс-әрекет белгілі бір уақытта орын алады, бірақ жалғаспайды немесе дамымайды (белгісіз форма). Нақты емес бөлшек ka Ұзаққа созылған және дамып жатқан әрекетті баса көрсету, сондай-ақ бас сөйлемдегі басқа әрекеттің фонында қолдану. Алыс статив i; ka + i Күрделі сөйлемде басқа етістікпен бірге қолданылғанда, бұрынғы әрекетті баса көрсету. Нақты емес бөлшек ka-мен жұптасуы мүмкін. Өткендегі жалғау n; ka + n Жалпы өткендегі жалғау, ka-мен қолданылады. Бастамалық аспект taite (Жекше); hapte (Көпше) Бір нәрсені істеуді бастау немесе қолға алу. Тоқтату аспекті yaáte Жеке етістік ретінде "тоқтату" немесе "аяқтау" мағынасын білдіреді, бірақ "Етістік + Етістік" тіркесінде аяқталған әрекетті көрсетеді.

Сифаттар

Яки тілінде сын есімдер көбінесе етістіктер сияқты жұмыс істейді (африкалық-азиялық тіл білімінде оларды стативтік етістіктер деп атайды). Мысалы, "vemela" немесе "жаңа" сөзі көбінесе "жаңа болады" мағынасында қолданылады. Сын есімдердің де етістіктер сияқты шақтары болады.

Тілдерді жаңғырту және оқыту

2009 жылы Паскуа Яки тайпасының кеңесі мен Аризона университеті бірлесіп, тайпа ақсақалдарының Яки тілін отбасыларға үйрету бағдарламасын іске қосты. 2010 жылы университетте тайпа мүшесі Мария Лейва жазған 30 жылдық аудиожазбаларды пайдаланып, тілді жаңғырту жобасы жүргізілді. 2012 жылдан бастап Паскуа Яки тайпасының веб-сайтындағы оқу материалдары, құралдар, сабақтар, аудио сабақтар және басқа да материалдар тек "тайпаға тіркелген мүшелерге" ғана қолжетімді болды.