Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Белгілі бір дыбыстарды немесе басқа да сезімдерді ойға салатын сөздер
Words evoking ideas of specific sounds or other sensations
Идеофон – белгілі бір сөз класындағы кез келген сөз, ол іс-әрекетті, мінезді немесе қасиетті білдіру үшін дыбысты еліктеу (ономапоэя) арқылы идеяларды тудырады. Идеофондар класы тілдік тұрғыдан ең сирек кездесетін синтаксистік категория; ол көбінесе африкалық, австралиялық және америкалық тілдерде, ал кейде басқа жерлерде де кездеседі. Бұл – ағылшын тіліне жат, бірегей сөз класы. Идеофондар интеръекцияларға ұқсас, бірақ олардың ерекше фонетикалық немесе туындылық ерекшеліктері, сондай-ақ сөйлемдегі синтаксистік функциясы оларды осыған жатқызуға мүмкіндік бермейді. Олар тілдің фонологиялық жүйесінен тыс дыбыстарды, қозғалыс дыбыстарын, жануарлардың дауыстарын, дене дыбыстарын, құралдар мен машиналардың шығаратын дыбыстарын және тағы басқаларын еліктейді. Ағылшын тілінде идеофоникалық немесе ономатопоэтикалық тіркестер болғанымен, онда идеофондардың толыққанды класы жоқ, себебі кез келген ағылшын ономатопоэялық сөзін классикалық категориялардың біріне жатқызуға болады. Мысалы, "la di da" сөзі сын сияқты жұмыс істейді, ал "zigzag" сияқты басқалары сөйлемнің контексіне байланысты етістік, үстеу немесе сын сияқты рөлдерді атқара алады. "Қоян шалғынды алаңды зигзаг жолмен кесіп өтті" деген сөйлемде "zigzag" етістігіне өткен шаққа (-ed) жұрнағы қосылған. Керісінше, *"Қоян зигзагтап зигзагтап шалғынды алаңды кесіп өтті"* деген қайта құрылған мысал идеофонды еліктеуге тырысады, бірақ ағылшын тілінде идиомалық емес. Жапон, корей, хоса, йоруба және зулу тілдерінің сөздіктерінде мыңдаған идеофондар тіркелген. Кейде идеофондарды фоносемантикалық деп атайды, бұл олардың дәстүрлі мағынада (етістік немесе есім сияқты) грамматикалық сөз класы емес, идеофондардың формасы мен мағынасы арасындағы ерекше байланысқа негізделген лексикалық класс екенін көрсетеді. Лингвистика ғылымында идеофондар кейде назардан тыс қалған немесе интеръекциялардың кіші тобы ретінде қарастырылған.
An ideophone is any word in a certain word class evoking ideas in sound imitation (onomatopoeia) to express an action, manner, or property. The class of ideophones is the least common syntactic category cross linguistically; it occurs mostly in African, Australian, and Amerindian languages, and sporadically elsewhere. It is globally the only known word class exotic to English. Ideophones resemble interjections but are unclassifiable as such owing to their special phonetic or derivational characteristics, and based on their syntactic function within the sentence. They may include sounds that deviate from the language's phonological system, imitating—often in a repetitive manner—sounds of movement, animal noises, bodily sounds, noises made by tools or machines, and the like. While English does have ideophonic or onomatopoetic expressions, it does not contain a proper class of ideophones because any English onomatopoeic word can be included in one of the classical categories. For example, la di da functions as an adjective while others, such as zigzag, may function as a verb, adverb or adjective, depending on the clausal context. In the sentence 'The rabbit zigzagged across the meadow", the verb zigzag takes the past –ed verb ending. In contrast, the reconstructed example *"The rabbit zigzag zigzag across the meadow" emulates an ideophone but is not idiomatic to English. Dictionaries of languages like Japanese, Korean, Xhosa, Yoruba, and Zulu list thousands of ideophones. Sometimes ideophones are called phonosemantic to indicate that it is not a grammatical word class in the traditional sense of the word (like verb or noun), but rather a lexical class based on the special relationship between form and meaning exhibited by ideophones. In the discipline of linguistics, ideophones have sometimes been overlooked or treated as a subgroup of interjections.
Сипаттамалары
Идеофон сөзін 1935 жылы Клемент Мартин Док енгізді, ол оны өз банту тіл білімі терминологиясында былай анықтады. Идеофондар сезімдік құбылыстарды шақырады. Идеофондардың кең таралған мысалы – дыбысқұбылыстық сөздер, яғни олар сілтеме жасайтын құбылыстың дыбысын имитациялайтын сөздер. Кейбір идеофондар дыбысқұбылыстық ұғымдардан туындауы мүмкін. Дегенмен, көптеген тілдерде идеофондар тек дыбысты ғана бейнелемейді. Идеофондарда қайталау жиі кездеседі, көбінесе оқиғадағы қайталану немесе көптік сезімін көрсетеді. Идеофондардың бейнелілігі адамдардың түрлі тілдердегі идеофондардың мағынасын кездейсоқ деңгейден асып түсетін дәрежеде дұрыс болжауынан көрінеді. Алайда, идеофонның формасы оның мағынасына толық сәйкес келмейді; қалыпты сөздер ретінде, олар лексиканың басқа бөліктері сияқты, тілге тән, кездейсоқ фонемаларды қамтиды.
The word ideophone was coined in 1935 by Clement Martyn Doke, who defined it in his Bantu Linguistic Terminology as follows. Ideophones evoke sensory events. A well known instance of ideophones are onomatopoeic words—words that imitate the sound (of the event) they refer to. Some ideophones may be derived from onomatopoeic notions. In many languages, however, ideophones do not solely represent sound. Reduplication figures quite prominently in ideophones, often conveying a sense of repetition or plurality present in the evoked event. The iconicity of ideophones is shown by the fact that people can guess the meanings of ideophones from various languages at a level above chance. However, the form of ideophones does not completely relate to their meaning; as conventionalized words, they contain arbitrary, language specific phonemes just like other parts of the vocabulary.
Грамматика
Идеофондардың грамматикалық функциясы тілдерге қарай әртүрлі болады. Кейбір тілдерде (мысалы, Велайта, Йир Йиронт, Семай, Корей) олар жеке сөз класын құрайды, ал басқаларында олар бірнеше түрлі сөз кластарында кездеседі (мысалы, Мунданг, Эве, Сото, Хауса). Осы әртүрлілікке қарамастан, идеофондар тілдер арасында бірқатар тұрақты заңдылықтарды көрсетеді. Бірі – олар көбінесе тіке сөздер мен көрсетулер сияқты белгіленеді. Кейде идеофондар өздігінен толық сөйлемді құрауы мүмкін, мысалы, ағылшын тілінде "та да!" немесе жапон тілінде (ジャーン). Дегенмен, мұндай жағдайларда идеофон сөзі интеръекцияның синонимі ретінде қолданылады. Нақты идеофондар сөйлем ішінде кездесіп, сөйлемнің басқа элементтерімен сипатталған жағдайды бейнелей алады, мысалы, жапон тілінде Таро ва сутасута то хая аруки о шита "Таро асығып жүрді" (сөзбе-сөз "Таро сутасутамен жылдам басуды жасады"). Идеофондар оқиғаларға жауап беруден гөрі оқиғалардың иллюстрациясы сияқты болады. Мысалы, Gbaya тіліндегі kiláŋ kiláŋ идеофоны 'қисық-сызық қозғалыспен' оқиғаға белгілі бір ұқсастық көрсетеді (мысалы, оның ретсіз дауыстылары мен тондылығы қозғалыстың ретсіздігін көрсетеді).
The grammatical function of ideophones varies by language. In some languages (e. g. Welayta, Yir Yiront, Semai, Korean), they form a separate word class, while in others, they occur across a number of different word classes (e. g. Mundang, Ewe, Sotho, Hausa). Despite this diversity, ideophones show a number of robust regularities across languages. One is that they are often marked in the same way as quoted speech and demonstrations. Sometimes ideophones can form a complete utterance on their own, as in English "ta da!" or Japanese (ジャーン). However, in such cases the word ideophone is used as a synonym to interjection. Proper ideophones may occur within utterances, depicting a scene described by other elements of the utterance, as in Japanese Taro wa sutasuta to haya aruki o shita "Taro walked hurriedly' (literally 'Taro did haste walk sutasuta'). Ideophones are more like illustrations of events than responses to events. An ideophone like Gbaya kiláŋ kiláŋ 'in a zigzagging motion' displays a certain resemblance to the event (for instance, its irregular vowels and tones depicting the irregularity of the motion).
Тіркелімдер
Тілдер идеофондар қолданылатын жағдайлар бойынша өзгеше болуы мүмкін. Кейбір тілдерде идеофондар көбінесе ауызша тілде қолданылады (мысалы, әңгімелеу контекстінде) және жазба тілде сирек ұшырасады. Ал басқа тілдерде (мысалы, эве және жапон тілдерінде) идеофондарды барлық стильдерде еркін қолдануға болады. Дегенмен, идеофондар өзінің көркемдік немесе сахналық қызметіне байланысты ауызша тілде жиірек кездеседі.
Languages may differ in the context in which ideophones are used. In some languages, ideophones are primarily used in spoken language (e. g. narrative contexts) and are rarely encountered in written language. In other languages (e. g. Ewe, Japanese), ideophones can be freely used in all registers. In general, however, ideophones tend to occur more extensively in spoken language because of their expressive or dramaturgic function.