Кіріспе

Диауэхи (грузин тілінде დიაოხი, урат тілінде Диауэхи, грек тілінде Таохой, армян тілінде Тайк, болжам бойынша ассириялық Даяени) – темір дәуірінде ассириялық және урат деректерінде тіркелген, Анатолияның солтүстік-шығысында орналасқан тайпалар конфедерациясы. Ассирия патшасы Тиглат-Пилезер I-нің билігінің үшінші жылындағы (б.з.д. 1118 ж.) Йонжалу жазуында және кейінірек III Шалманесердің (б.з.д. 845 ж.) жазбаларында кездеседі. Олардың қандай тілдерде сөйлегені белгісіз, бірақ олар картвель, армян немесе хурит тілдерінің бірінде сөйлеген болуы мүмкін.

Орналасқан жері

Диауэхидің нақты географиялық аумағы әлі анық емес, бірақ көптеген ғалымдар оны бүгінгі Түркияның солтүстік-шығысындағы Пасинлер жазығында деп санайды, ал басқалары оны Кура өзені бойындағы Армян-Грузин шекаралық аймақтарында орналастырады. Диауэхи жерлерінің ядросы Эвфрат өзенінің бастауынан Чорух және Ольту өзендерінің аңғарларына дейін созылған болуы мүмкін. Урарту деректері Диауэхидің үш маңызды қаласы – Зуа, Уту және Сасилу туралы айтады; Зуа көбінесе Зивин Калемен теңестіріледі, ал Уту, әдетте, қазіргі Олту, ал Сасилу кейде ерте ортағасырлық грузин топонимі Сасиреге байланыстырылады, ол Тортомиге (қазіргі Тортум, Түркия) жақын орналасқан. Диаевтің Шешетина қаласы Түркияның Шавшат қаласына (грузинше Шавшети) сәйкес келген болуы мүмкін. Диауэхи аймағы бұрынғы Хаяса-Аззи аумағымен шамамен сәйкес келген немесе оған шектес болған сияқты.

Тарих

8 ғасырдың басында Диауэхи жаңадан пайда болған Урарту аймақтық державасының мақсатына айналды. Менуа (б.з.д. 810–785 ж.) Диауэхидің бір бөлігін жаулап алып, оның ең маңызды қалаларын – Зуа, Уту және Шашилуді басып алды, сондай-ақ Диауэхи патшасы Утупурсини алтын мен күміс түрінде салық төлеуге мәжбүр етті. Менуаның ұлы Аргишти I (б.з.д. 785–763 ж.) 783 жылы Диауэхи патшалығына қарсы жорық ұйымдастырды. Аргишти I патша Утупурсиді жеңіп, оның иеліктерін басып алды. Өмірі үшін, Утупурси түрлі металдар мен малдан тұратын салық төлеуге мәжбүр болды. Өкімет етуінің соңында Аргишти I ураттарға қарсы көтеріліс көтерген Утуспурсиге қарсы тағы бір жорық жүргізді. Роберт Хьюсеннің пікірінше, олар Кавказ аймағындағы басқа тілдерден мүлдем өзгеше тілде сөйлеген болуы мүмкін. Алайда, Диодор Сицилийский оларды Xaoi деп атаған, ал Хьюсен бұл атауды армян этнонимі Hayk' тілінің грекше нұсқасы деп қарастырады. Массимо Форланини Диауэхи тайпасының аты – Балту мен Хаясан құдайы Балтайк есімдері арасындағы байланысты ұсынды. Ол сондай-ақ, оларды Хаясан жалдамалы әскері Валтахи есімімен де салыстырды.

Даяени (Даяени) қаласына байланыс

Кейбір ғалымдар Диаэухині қола дәуіріндегі Дайаени (Дайаени) тайпасымен байланыстырады. Бұл байланыс негізінен Дайаени және Диаэухи аттарының фонетикалық ұқсастығына байланысты. Дайаенилер ассириялықтардың жорықтарына қарсы тұруға жеткілікті күшті болды, бірақ б.з.д. 1112 жылы олардың патшасы Сиен Тиглат-Пилесер I тарапынан жеңіліске ұшырады. Сиен тұтқынға алынып, кейін вассалдық шарттарымен босатылды. Дайаенилер үш ғасырға жуық уақыттан кейін ассириялық мәтіндерде қайта пайда болды, онда Дайаени патшасы Асия (б.з.д. 850–825 жж.) 845 жылы Шалманесер III ассириялық патшасына бағынуға мәжбүр болды, одан кейін ол Урартуды басып алып, Дайаени жеріне жорық жасаған еді. Ассириялық жазбалардағы Дайаенилер Урарту жазбаларындағы Диаэухиге қарағанда оңтүстікке қарай орналасқандықтан, Роберт Хьюсен мен Николас Адонц Дайаенилер бастапқыда Палу мен Муш провинциясы немесе Ван көлі арасындағы аймақты мекендегенін ұсынды.