Кіріспе

Харбин, Хэйлунцзян, Қытайда өмір сүрген бірнеше буын орыстар. Харбин орыстары немесе орыс харбиниттері (Lang ru, ) термині Қытайдың Хэйлунцзян провинциясының Харбин қаласында өмір сүрген бірнеше буын орыстарды білдіреді. Орыс қоныс аударушылары Харбин қаласын 1898 жылдан 1960 жылдардың ортасына дейін халықтың көп бөлігі орыс этностық тобынан тұратын орыс қаласына айналдырды. Харбин, Қытайдың Шығыс Темір жолының (CER) маңызды түйіскен жері болғандықтан, осы кезеңде Цинь әулетінің, Ресейдің ықпал аймағының, Қытай Республикасының, Жапонның марионеттік Маньчжуко мемлекетінің және Қытай Халық Республикасының басқаруына көшті. Кеңес Одағындағы адамдар Қытай Шығыс Темір жолымен байланысы бар кез келген адамды білдіру үшін "КВЖДист" (КВЖД) және "Харбинец" (Харбинец) терминдерін қолданды.

Елді мекен

Харбиндік орыстардың бірінші буыны негізінен Қытай Шығыс темір жолының құрылысшылары мен жұмыскерлері болды. Олар теміржолда жұмыс істеу үшін Харбинге көшіп келді. Сол кезде Харбин толыққанды қала емес еді. Қаланың көп бөлігі құрылысшылар мен алғашқы қоныс аударушылармен дерлік қырынан салынды. Үйлер салынды, жиһаз бен жеке заттар Ресейден әкелінді. Ресей-Жапон соғысынан кейін көптеген орыстар Харбиннен кетіп қалса да, көптеген тұрғындар қалуға шешім қабылдады. 1913 жылға қарай Харбин Қытай Шығыс темір жолының құрылысы мен күтілуі үшін орныққан орыс колониясына айналды. Тіркелген деректер бойынша Харбиннің жалпы халқы 68 549 адамды құрады, олардың көп бөлігі орыс және қытай текті болды. Барлығы 53 түрлі ұлт өкілдері болды. Орыс және қытай тілдерінен басқа, сол кезде Харбинде 45 тілде сөйлесті. Барлық тұрғындардың 11,5% ғана Харбинде туған. Ресейліктер (Харбиндегі Әйгілі София соборы), украиндер (Харбиндегі Қорғаушылық шіркеуі), поляктар (Харбиндегі Қасиетті Жүрек соборы), немістер (Харбин Наңгаң христиан шіркеуі), даттар (Дат лютеран шіркеуі), орыс молоканелері және тағы да басқалар белсенді діни қызмет атқарды. Харбиннен бірнеше шақырым қашықтықта, Ашенг (Ашихе) теміржол станциясының маңында 1955 жылға дейін жүздеген ақ орыстардың қонысы болды. Бұл үлкен қауымдастықта православие шіркеуі, тәуелсіз колледж, кітапхана және әлеуметтік клуб болды. Басты тіл – орыс тілі, ал кейбіреулері Сібір диалектісінде де сөйледі. "Ескі сенімділердің" арасындағы көптеген патшалық офицерлер орыс мәдениетімен, әдебиетімен және музыкасымен байланысты ұстауға үлкен үлес қосты. Ашенг халқының көбі Австралия мен Бразилияға эмиграциялады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және орыс революциясы

1913-1923 жылдар аралығында Ресей Бірінші дүниежүзілік соғысты, Ресей революциясын және Ресей азамат соғысын бастан өткерді. 1920 жылдары Харбин Ресейден қашып келген 100 000 – 200 000 ақ эмигранттармен толды. Олардың көпшілігі – Ақ қозғалысқа қатысқан офицерлер мен сарбаздар, сондай-ақ Сібір мен Ресейдің Шығыс аймақтарындағы Ақ үкіметтердің мүшелері болды. Олардың арасында зиялы қауым өкілдері де, қарапайым халық та бар еді. Ресей революциясы мен азамат соғысынан қашқан көптеген адам Харбинде қалса, олардың үлкен бөлігі Харбинды Тынық мұхиты арқылы басқа бағыттарға аттану үшін ғана пайдаланды. Харбинде Ресей мемлекетінің шегінен тыс ең көп санды орыс халқы тұрды.

Қытайдың бақылауында

1920 жылы 8 қыркүйекте Қытай Республикасы Қытайдағы Ресей консулдықтарын мойындамайтынын жариялады. 23 қыркүйекте Қытай Ресей империясының өкілдерімен қарым-қатынасын үзіп, ресейліктерді экстратерриториялық құқықтардан айырды. Сол түні Қытайдағы ресейліктер өзін мемлекетсіз деп сезінді. Көп ұзамай Қытай үкіметі Харбин қаласындағы соттарды, полицияны, түрмені, поштаны, сондай-ақ бірқатар ғылыми-зерттеу және білім беру мекемелерін өзіне бағындырды. 1924 жылы Пекинде Қытай-Шығыс темір жолына қатысты келісімге қол қойылды. Келісімде бұл темір жолда тек Кеңес және Қытай азаматтары жұмыс істей алатыны белгіленді. Осының салдарынан Харбин орыстары өз ұлтымен қатар саяси ұстанымын да анықтауға мәжбүр болды. Харбин орыстарының көпшілігі патриоттық сезімдерге немесе коммунизмді шын жүректен қолдағандықтан Кеңес Одағының азаматтығын қабылдады. Дегенмен, азаматтығы жоқ қалған Харбин орыстары да болды, олар кейіннен Қытай-Шығыс темір жолынан босатылды. Бірте-бірте Харбин орыстарының ұлттық және саяси таңдауы оларды қарама-қарсы лагерьлерге жіктеді. Бұл Харбинде кеңесшілдік көңіл-күйдің күшеюіне әкелді. 1929 жылы Мариандық әкелер қауымы Киелі тұжырымдама Лицейін – Санкт-Николай ашып, 1949 жылға дейін христиан дініндегі элиталық жігіттерді тәрбиеледі.

Жапондықтар басып алған жер

1930 жылдары жапондықтар Маньчжурияны басып алып, оны Маньчжуко қуыршақ мемлекетіне айналдырды. 1935 жылы Кеңес Одағы Қытай Шығыс темір жолындағы үлесін Маньчжуко арқылы Жапонияға сатты. 1935 жылдың көктемі мен жазында мыңдаған Харбин орыстары өздерінің паспорттары мен мүліктерін алып, пойызға мініп Кеңес Одағына кетті. 1932 жылдан 1945 жылға дейін Харбин орыстары Маньчжуко режимі мен жапондық оккупация астында қиын жағдайларға тап болды. Кейбір Харбин орыстары бастапқыда оккупацияны жақсы деп ойлады, жапондықтардың советке қарсы күресте көмектеседі және Харбинге тәуелсіздігін қайтаруға тырысып жатқан қытайлықтардан қорғайды деп үміттенді. 1935 жылдан кейін көптеген Харбин орыстары Кеңес Одағына оралды. Оралғаннан кейін көпшілігі тұтқындалып, кеңеске қарсы қызметтер жасады деген айып тағылып, көптегені атқыланды. Кейбір Харбин орыстары Шанхай, Бейжің, Тяньцзинь және Циндао сияқты басқа қалаларға көшіп, соңында Қытайдан кетіп қалды. 1930 жылдары Шанхайдың орыс қауымы 25 мың адамға жетті. Коммунизмге қарсы Харбин орыстары Ресей фашистік партиясын (РФП) құрды. РФП антисемит болды және Харбин еврейлерін, соның ішінде ұрлау арқылы мазалады, сондықтан көптеген орыс еврейлері Харбиннен кетіп қалды. 1934 жылы жапондықтар РФП бақылауындағы (BREM) құрды; BREM Маньчжукода өмір сүруге, жұмыс істеуге және саяхаттауға қажетті куәліктерді ұсынды. Ақ генерал Владимир Кислицин 1938-1942 жылдары BREM төрағасы болды. Ол 1943-1945 жылдары жапондықтардың жақсы қарым-қатынасында болған атаман Григорий Семеновпен алмастырылды. Харбин орыстары кеңес азаматтығын алу немесе BREM қолдауымен азаматтығы жоқ болуды таңдауға мәжбүр болды. Режим азаматтығы жоқ орыстарды ресми түрде жақсы көретін, бірақ шындығында оларға сенімсіздікпен қарады және оларды Кеңес Одағының тыңшысы ретінде тұтқындау қаупі төнді. Олар сондай-ақ жиі әскерге шақырылып, Кеңес Одағымен шекарада жұмыс істеуге жіберілді. 1941 жылы нацистер Кеңес Одағына басып кіргеннен кейін олардың жағдайы одан да қиын болды. Советке қарсы орыстарды совет орыстарынан ажырату үшін, бұрынғыларына патшаның түстері бар белгі тағуға бұйрық берілді, кейін алюминийден жасалған ақ нөмірлі дискілер. Совет орыстары орыс мектептерінен шығарылып, мүлкі жиі тәркіленді, бірақ олар Кеңес елшілігінің қорғауында болды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

1945 жылы Кеңес Армиясы Харбин қаласын басып алғаннан кейін, кеңестік билік Харбиндегі орыстардың арасынан ақ гвардияшылар деп санайтындарын және жапондық билікпен ынтымақтасқандарын анықтап, олардың үстінен бірнеше сот ісі жүргізді; көптеген адам еңбек лагерлеріне жіберілді. 1952 жылдан бастап Кеңес Одағы Харбин орыстарын қайта оралудың екінші толқынына қатыстырды. 1960 жылдардың ортасына таман Харбин қаласындағы барлық орыстар Харбиннен кетіп, көбі КСРО-ға қоныс аударды. Харбиннен қашқан босқындардың нәтижесінде Австралияда бірнеше орыс байланыстары пайда болды. Орыс ескі нанымдыларының көп бөлігі Оңтүстік Америкаға көшті.