Кіріспе

Хорватияның 9-шы премьер-министрі, саясаткер Ядранка Косор (; 1953 жылдың 1 шілдесінде туған) – хорват саясаткері және бұрынғы журналист, 2009 жылдан 2011 жылға дейін Хорватия премьер-министрі қызметін атқарған. Ол өзінен бұрынғы премьер-министр Иво Санадердің кенеттен отставкаға кетуінен кейін тағайындалған. Косор тәуелсіздік алғаннан бері Хорватия премьер-министрі болған алғашқы және жалғыз әйел. Косор Загреб құқық факультетін бітіргеннен кейін журналист болып жұмыс істеуді бастады. Хорватияның тәуелсіздік соғысы кезінде ол босқындар мәселелері мен мүгедек соғыс ардагерлері туралы радио бағдарламасын жүргізді. 1989 жылы оңшыл Хорват демократиялық одағына (HDZ) қосылып, партиялық иерархияда жылдам өрледі. 1995 жылы партия вице-президенті болып сайланды және алғаш рет парламентке сайланды. Президент және HDZ-дің ұзақ жылғы басшысы Франьо Туджманның қайтысынан кейін Косор 2000 жылы Иво Санадердің партия басшылығына үміткерлігін қолдады. Үш жылдан кейін оның партиясы парламенттік сайлауда жеңіске жетті, Косор Сандердің бірінші, кейін екінші кабинетінде Отбасы, ардагерлер істері және ұрпақтар аралық ынтымақтастық министрі болды, сол кезде ол премьер-министрдің орынбасары да болды. 2005 жылғы президенттік сайлауда ол HDZ өкілі ретінде қатысты, бірақ екінші турда биліктегі президент Стьепан Месичтен жеңілді. Санадердің кенеттен отставкаға кетуінен кейін Косор парламенттік көпшілікті құра алды және 2009 жылдың шілдесінде премьер-министр лауазымына бекітілді, сонымен қатар партия басшысы болды. Косор 2011 жылғы жалпы сайлауда партияның премьер-министрлік лауазымына үміткері болды, бірақ HDZ Социал-демократиялық партия басқаратын солшыл «Кукурику» коалициясына қарсы үлкен жеңіліске ұшырады. Косор 2011 жылдың желтоқсанында билікті жаңа премьер-министр Зоран Милановичке тапсырды. Премьер-министр ретінде Косор екі рет бюджетті қайта қарап, ағымдағы экономикалық дағдарысқа жауап ретінде жаңа салықтар енгізу арқылы елдің бюджеттік дағдарысын болдырмауға тырысты, бірақ құрылымдық реформаларға кіріспеді. Ол билікте болған кезінде саяси жемқорлық пен ұйымдасқан қылмысқа қарсы «нөлдік төзімділік» саясатын қатысты қолдады. Бұл келісімсіз ұстаным, оның өкілеттігі басталғанға дейін қабылданған жаңа қылмыстық кодекс, жемқорлыққа қарсы күресте бұрын-соңды болмаған мүмкіндіктер ашты. Нәтижесінде, саяси спектрдің ықпалды бизнесмендері мен саясаткерлері көптеп тұтқындалды, бірақ олардың көпшілігі HDZ мүшелері болды, бұл партияның беделіне ауыр соққы берді. Прокурорлар жасаған жаңа ашылулар кең ауқымды болды, тіпті бұрынғы премьер-министр Иво Санадер мен вице-премьер Дамир Поланчекке де қылмыстық айыптар тағылды, олар кейін қылмыстық әрекеттері мен билікті теріс пайдаланғаны үшін ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды. Сыртқы саясатта Косор мен оның словениялық әріптесі Борут Пахор ұзақ жылдар бойы шешілмей келген шекаралық дауды шешуде табысқа жетті, сондай-ақ Хорватияның Еуропалық Одаққа қосылу келіссөздерін сәтті аяқтады. 2011 жылдың 9 желтоқсанында ол және президент Иво Йосипович Брюссельде Еуропалық Одаққа қосылу шартына қол қойды. Орталық консерватор Косор сайлауда жеңілгеннен кейін партия басшысы лауазымына қайта үміткер болды, бірақ одан да консервативті Томислав Карамаркодан жеңілді. Оның басшылығын және жаңа партиялық платформаны бірнеше ай бойы сынағаннан кейін, партияның беделін түсіргені үшін партияның Жоғарғы соты оны HDZ-ден шығарды. 2021 жылы Косор Хорватия президенті Зоран Милановичтің «Хорватия Республикасының халықаралық беделіне және мәртебесіне ерекше үлес қосқаны» және «Хорватия Республикасы мен хорват халқының және басқа мемлекеттер мен халықтардың арасындағы қарым-қатынастарды дамытуға» атқарған еңбегі үшін «Караша және таңғы жұлдыз» патшайымы Еленаның Ұлы орденімен марапатталды.

Ерте өмір

Ядранка Косор Липик қаласында Зорица Белан мен Мирко Косор отбасында дүниеге келді. Пакрач қаласында бастауыш білімін аяқтады. Ол екі жасында ата-анасы ажырасып, балалық шағын әжесімен бірге өткізді. Оның балалық шағындағы достары оны әдемі, ақылды және әлеуметтік, өлеңдерді жақсы көріп, әндер жазатын қыз деп сипаттайды. Ол сұлулық сайысына қатысып, "Липик бассейнінің сұлуы" сайысында жүлдегер атанды. Сонымен қатар, ол осы кезеңде BBC тілшісі болып қысқа уақыт жұмыс істеді.

Саясат

1995 жылы Косор Хорватия Демократиялық одағының (HDZ) мүшесі ретінде Хорватия Парламентіне депутат болып сайланды. Ол сонымен қатар Хорватия Парламенті төрағасының орынбасары қызметін атқарды. 1999-2000 жылдары ол HDZ әйелдер қауымдастығының «Катарина Зрински» президенті болды. 2000 жылғы сайлауда HDZ партиясынан түскен әйел кандидаттардың саны екі есеге артты. Косор 1995-1997 жылдары HDZ партиясының вице-президенті, ал 2002 жылдан 2009 жылға дейін партия президенті болды. 2003 жылы ол Иво Санадер үкіметінде Отбасы, Ардагерлер және Ұрпақтар аралық ынтымақтастық министрі болды.

Премьер-министр

2009 жылдың 1 шілдесінде Хорватия премьер-министрі Иво Санадер кенеттен және күтпеген жерден отставкаға кетіп, Косорды келесі премьер-министр ретінде ұсынды. Коалициялық серіктестердің қолдауымен Косор президент Стьепан Мессикке барды, ол оны үкімет құруға шақырды. Нәтижесінде Косор кабинеті құрылды, оның құрамына бұрынғы Санадер үкіметінің көп бөлігі кірді. 6 шілдеде Парламент 153 депутаттың 83-інің дауысымен ұсынылған кабинетті мақұлдады және Косор Хорватия тәуелсіздік алғаннан кейін елдің тұңғыш әйел премьер-министрі болып бекітілді – шындығында, социалистік Хорватия Республикасының премьер-министрлік қызметін атқарған екі әйелден кейінгі үшінші премьер-министр. Оппозиция бұл жағдайға наразылық білдіріп, Санадерді қорқақ, ал Косорды оның құрылығы деп атады, сондай-ақ мерзімінен бұрын жалпы сайлау өткізу қажеттігін мәлімдеді.

Ішкі саясат

Өзінің алғашқы айларында Косор үлкен тапшылық пен жоғары жұмыссыздыққа тап болып, шығындарды және мемлекеттік қарызды азайтуға бағытталған төтенше бюджетті енгізді. Бюджетті қабылдаумен бірге қолданылған ең таныс емес қатаң шаралардың бірі – «дағдарыс салығы» (krizni porez) деп аталған жаңа табыс салығы болды. Сонымен қатар, қосылған құн салығының ставкасы 22%-дан 23%-қа дейін көтерілді. Кәсіпкерлер салықтардың өсуін, сондай-ақ қаржы жылының ортасында салық кодексін өзгерту туралы идеяны негіссіз жүк деп сынады, ал тәуелсіз экономистер көбінесе жаңа салықтар тұтынушылық шығындарды қысқартатынын және экономиканы одан әрі баяулататынын атап өтті. Оппозиция жаңа шараларды қатты сынап, дағдарыс салығын «харач» деп атады – бұл орта ғасырдың соңында Осман империясы кезінде енгізілген салықты білдіретін тарихи түрік сөзі. Шындығында, үкіметтің қаржыны басқаруы жұртшылық арасында танымал болмады, нәтижесінде премьер-министрдің алғашқы айының соңында мақұлдау рейтингі 32%-ға төмендеді. 2009 жылдың соңғы тоқсанында көптеген мемлекеттік қызметкерлер, сондай-ақ түрлі мемлекеттік органдардың кеңес мүшелері сыбайлас жемқорлыққа қатысқан деген күдік туды. Осы айыптаулар бойынша рекордтық саны лауазымды тұлғалар ұсталды және қамауға алынды, бұл Косор үкіметін мақтау мен сынауға әкелді. Мақтау көбінесе үкімет саяси жемқорлыққа қарсы күшті ұстаным алғанын сенгендерден келді, ал басқалары күдікпенің көп бөлігі Косордың өзінің Хорват демократиялық одағының мүшелеріне қатысты екенін сынады. Оппозиция үкіметті, әсіресе премьер-министрді саяси жауапкершілікке тартты, Косор премьер-министр болғанға дейін жеті жыл бойы үкімет вице-президенті болған кезде айналасында не болып жатқанын білмеуі мүмкін емес деп мәлімдеді. Бұрынғы премьер-министр Иво Санадер де осымен байланысты тағы да көп қылмыстық істер ашылды. 2009 жылдың 30 қазанында HDZ президентігінің мүшесі Дамир Поланчец сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулардан кейін вице-премьер және экономика министрі лауазымынан кетті. 2010 жылдың 3 қаңтарында Иво Санадер белсенді саясатқа оралатынын жариялады, бұл оның кеткені қателік болғанын айтты. Ол Косорды және HDZ президентігінің мүшелерін сәтсіз басшылық еткені үшін айыптады, Андрия Хебрангтың бір апта бұрын өткен президент сайлауының бірінші турындағы нашар нәтижесін атап өтті. Хебранг елдегі ең ірі партия ретінде HDZ үшін үшінші орынды иеленіп, 12% дауыс жинады, бұл HDZ президенттікке кандидат үшін ең төменгі нәтиже болды. 10 қаңтарда өткен сайлауда ең үлкен оппозициялық партия – Социал-демократиялық партияның кандидаты Иво Йосипович үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. Саяси сарапшылардың көпшілігі Санадердің күтпеген оралуының нақты себебі – оның биліктен кеткеннен бері пайда болған көптеген жемқорлық оқиғаларына қатысы бар деген қорқыныш деп санайды. 4 қаңтарда, прессада «Санадердің төңкерісі» деп аталғаннан кейін, HDZ президентігі Санадерді партиядан шығаруға шешім қабылдады. Хорватиялық жұртшылық тез арада Косорды қолдап, бұрынғы премьер-министрге қарсы шықты, нәтижесінде премьер-министрге қолдау көрсету рекордтық деңгейге жетіп, ақпан айының соңында 77%-ға жетті. 2010 жыл бойы экономика жемқорлықтан гөрі үкімет үшін басты мәселе болды, ал Косор мен оның үкіметіне деген құлшыныс тез арада жоғалды. Өнеркәсіп ондаған мың жұмыс орнын жойды, жұмыссыздық өсті. Тұтынушылық шығындар 2007 жылғы рекордтық деңгейге қарағанда күрт төмендеді, бұл сауда және көлік салаларында кең таралған қиындықтарға әкелді. Импорт-экспорт балансы импорттың едәуір төмендеуінен және экспорттың сәл төмендеуінен пайда тапты. Тұрмыстың жалғасқан төмендеуі премьер-министрдің де, үкіметтің де қолдауының тез төмендеуіне әкелді. Маусым айында Косор еңбек заңын жеңілдетуді және оны бизнес үшін қолайлы етуді ұсынды. Бұл ұсынысқа кәсіподақтар қатты қарсы шығып, ұсынылып отырған өзгерістерге қарсы петиция ұйымдастырды, оның ішінде мәселе бойынша референдум өткізуді талап етті. Бұл петицияны 700 мыңнан астам азамат қол қойды, бұл Хорватияда бұрын-соңды болмаған жағдай. 2010 жылғы Хорватия еңбек заңнамасы бойынша референдумға дайындық жүріп жатқан кезде үкімет ұсынылған өзгерістерден бас тартуға шешім қабылдады. Конституциялық сот ақырында референдум мәселесін қарастырылмайтынын жариялады, бірақ үкіметті келесі жылы еңбек заңнамасына ешқандай өзгеріс енгізбеуге бұйырды. Бұл көптеген адамдардың болжағандай, еңбек заңнамасы емес, үкіметке қатысты референдумнан қашудың заңды жолы деп қарастырылды. Кәсіподақтар бұл қадамды демократиялық емес деп сынап, наразылық акцияларын жариялады. 2011 жылдың тамыз айында Жеңіс күнінің ресми салтанатында Косор Хорватия генералдары Анте Готовина мен Младен Маркачқа қоғамдық сәлем жолдады, олар сол жылдың сәуір айында Халықаралық трибунал (ICTY) тарапынан соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін бірінші инстанцияда кінәлі деп табылған. 2012 жылы олар екеуі де ICTY апелляциялық кеңесімен ақталды және қамаудан босатылды. Косордың мәлімдемесін Сербия президенті Борис Тадич, Тәуелсіз демократиялық серб партиясы (SDSS) жетекшісі Милорад Пуповац, вице-премьер-министр Слободан Узелац (SDSS), сондай-ақ оппозициялық Социал-демократиялық партия мен Хорват халық партиясының басшылары сынады. Amnesty International алаңдаушылық білдірді.

Сыртқы қатынастар

2009 жылдың қарашасында Ядранка Косор Словенияның премьер-министрі Борут Пахормен келісімге қол қойды, ол Словенияның Хорватияның Еуроодаққа қосылуына бөгет қоюын тоқтатты және Хорватияның Еуроодаққа кіру бойынша келіссөздерінің жалғасуына жағдай жасады. 2011 жылдың 9 желтоқсанында премьер-министр Косор және президент Иво Йосипович Брюссельде Еуроодаққа қосылу шартына қол қойды.

Премьер-министр болғаннан кейінгі кезең

HDZ-дің 2011 жылғы парламенттік сайлаудағы жеңілісінен кейін Косор билікті жаңадан сайланған премьер-министр, социал-демократ Зоран Милановичке тапсырды. 2011 жылдың 23 желтоқсанында Косор Хорватия парламенті спикерінің орынбасары болып сайланды және сонымен қатар HDZ депутаттар клубының төрағасы және оппозиция басшысы болды. Косор 2012 жылы HDZ басшылығына сайлауға қатысып, бес үміткердің ішінен үшінші орынды иеленді. Орташа консервативті Косор Томислав Карамарконың басшылығын және жаңа, консервативті партия платформасын үнемі ашық сынға алды. 2012 жылы ол Иво Санадерге қарсы "Фими Медиа" сыбайлас жемқорлық ісі бойынша сот процесінде куәлік берді. 2012 жылдың 12 маусымында Косор мен Владимир Шекс спикердің орынбасарлары лауазымынан босатылды. 2013 жылы "партияның беделіне нұқсан келтіргені" үшін HDZ-ден шығарылды. Косор тәуелсіз, әлдеқайда либералды саясаткер ретінде жалғастырды және ақырында екі хорват азаматтық партиясының депутаттарымен депутаттық клуб құрды. Косор 2013 жылғы бір жынысты некеге тыйым салу туралы референдум мәселесін Конституциялық сотқа ұсынуға дауыс берді және ұсынылған Конституциялық өзгеріске қарсы дауыс берді, бұл оның гомосексуализм мен бір жынысты некеге қатысты бұрынғы ұстанымынан айырмашылығы бар еді, себебі ол ЛГБТ құқықтарының кеңеюіне қарсы болған. Сонымен қатар, ол Хорватиядағы бір жынысты жұптарға гетеросексуалдық некелік жұптарға тең құқықтарды беретін Өмірлік серіктестік туралы заңға дауыс берді. 2015 жылы өлім қаупі төнгеннен кейін Косор полиция қорғауында болды. Ол SDP кандидаты болуы мүмкін деген болжамдардан кейін, Косор ақырында 2015 жылғы парламент сайлауына 5-ші сайлау округінде либералды "Сәтті Хорватия" коалициясының кандидаты ретінде қатысуға шешім қабылдады. Ол парламентке сайланбады. Ол Томислав Карамарко мен Колинда Грабар Китаровичті, сондай-ақ Тәуелсіз тізімдер көпірін олардың шешімсіздігі үшін сынға алуды жалғастырды. 2016 жылдың ақпан айында ол премьер-министр Тихомир Орешковичті Златко Хасанбеговичті мәдениет министрі лауазымынан алып тастауға шақырды, өйткені ол Усташе белгісі бар бас киімде суреті жарияланды. 2016 жылдың тамызында Косор "За дом spremni" деп айқайлау "соғыс ардагерлері мен олардың достарына, демократиялық, тәуелсіз және еркін Хорватия үшін өмірлерін бергендерге құрметсіздік" екенін мәлімдеді. Косор Twitter-де өте белсенді, ол күнделікті оқиғалар мен саясаткерлердің мәлімдемелерін жазады. Сондай-ақ, ол "Кешеден кейін – Саясаттың екі жағы" деген жеке блогын ұстайды. 2017 жылы ол өзінің блогында жазған мәтіндерді және 2015-2017 жылдар аралығында Словенияның солшыл "Дневник" газетінде жазған мақалаларын қамтитын кітап шығарды, онда ол Хорватияның ішкі және сыртқы саясатына қатысты пікір білдірді. 2023 жылы ол Хорватияның "Маскалы әнші" байқауының жартылай финалына жетті.

Жеке өмір

Ядранка Косор екі рет тұрмысқа шыққан; 1971 және 1981 жылдар аралығында ХТВ ойын-сауық бағдарламасының редакторы Хрвое Маркулға, ал 1984 және 1993 жылдар аралығында радио жүргізушісі Иво Шкоплянякке үйленген. Оның ұлы Ловро Шкоплянац (1984 ж.т.) Загреб гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар факультетінің салыстырмалы әдебиет кафедрасында аға ассистент болып жұмыс істейді. Ол бес кітап жариялаған – екеуі поэзия, екеуі Хорватия Тәуелсіздік соғысы туралы, ал біреуі хорват саясаты бойынша оның ой-пікірлерін қамтиды. Косор Хорватия журналистер қауымдастығының "Алтын қалам" сыйлығын, Еуропалық Одақтың гуманитарлық сыйлығын, Хорватия Еуропалық үйінің Еуропалық шеңбер сыйлығын және HRT-нің "Иван Шилл" өмірлік жетістіктері сыйлығын алды. Ол қаза тапқан ардагерлердің ата-аналары қауымдастығының құрметті мүшесі, "Додыр" саңырау-соқырлар қауымдастығының құрметті вице-президенті, Отан қорғау соғысы ардагерлері қауымдастығының құрметті президенті – HVIDRA, Шбеник-Книн округінің ПТСР-мен емделген Хорватия Отан қорғау соғысы ардагерлері қауымдастығының құрметті президенті – "Тврдява Книн" және Балалар мен отбасыларды зорлық-зомбылықтан қорғау жөніндегі Халықаралық гуманистер комитетінің құрметті президенті.