Кіріспе

Ежелгі норвегиялық руналар жүйесі. Жас Футарк, сондай-ақ скандинавиялық руналар деп аталады, – рундық әліпби және Ескі Футарктан қысқартылған нұсқасы, онда бар болғаны 16 таңба бар. Шамамен 9 ғасырдан бастап, 7 және 8 ғасырлардағы «өткінші кезеңнен» кейін қолданысқа түсті. Бұл қысқарту, парадоксальды түрде, сөйлеу тілінде әртүрлі дыбыстардың көбеюіне әкелген фонетикалық өзгерістермен бір уақытта болды, осы кезде прото-норвег тілі ежелгі норвег тіліне айналды. Сонымен қатар, жазу салты бір дыбыс үшін бір рунаны қатарынан кесуден аулақ болды, сондықтан ұзын және қысқа дауыстылардың айырмашылығы жазуда жоғалды. Осылайша, тілде ерекше дыбыстар мен бірдей жазылатын минималды жұптар пайда болды. Жас Футарк ұзын тармақты (даниялық) және қысқа тармақты (швед және норвегиялық) руналарға бөлінеді. 10 ғасырда ол «Хельсинг руналары» немесе таяқсыз руналармен толықтырылды. Жас Футарк өмірі шамамен викинг дәуірімен сәйкес келеді. Скандинавияның христиандығына өтуінен кейін олардың қолданылуы азайды. 12 ғасырдан бастап Скандинавиядағы жазудың көп бөлігі латын әліпбиінде болды, бірақ рундық жазу ортағасырлық руналар түрінде (шамамен 1100–1500 жылдары) және латын әліпбиіне айналған Далекарлия руналары (шамамен 1500–1910 жылдары) түрінде маргиналды қолданыста сақталды.

Тарих

Жас Футарк Скандинавияда және викингтер дәуіріндегі шетелдік елді мекендерде қолданылған, бұл 9 ғасырдан бастап пайдалануға түскен болуы мүмкін. Көшпенділер дәуірінде Ескі Футарк тек сауатты элитаға ғана белгілі болған нақты «құпия» саналған, оның тек 350-ге жуық жазуы сақталған. Жас Футаркпен сауаттылық Скандинавияда кеңінен тарады, мұны 3000-ға жуық рун тастары куәландырады, олар кейде кездейсоқ жазбалармен жазылған. 650-800 жылдар аралығындағы кейбір жазуларда Ескі және Жас Футарк рундарының қосымша қолданылуы байқалды. Осы кезеңге жататын жазулардың мысалдары: Снольделевтен DR 248, Стентофтеннен DR 357, Гуммарптан DR 358, Истабиден DR 359 және Бьёркеторптан DR 360, сондай-ақ Сетре тарағы (N KJ40) сияқты заттар. Рёк жеріндегі Ög 136, мәтіннің бір бөлігін шифрлеу үшін Ескі Футарк руналарын пайдаланады, ал Ингельстадтағы Ög 43, бір ғана Ескі Футарк рунасын идеограмма ретінде қолданады, бұл жазулар кейде өтпелі жазулар ретінде қарастырылады. Ортағасырлық руналар 15 ғасырға дейін қолданылып келді. Бүгінде сақталған норвегиялық рун жазуларының көп бөлігі ортағасырлық руналар болып табылады. Атап айтқанда, 1950 жылдан бері Бергенде осы руналарды қолданатын 600-дан астам жазулар табылды, олардың көпшілігі ағаш таяқшаларда (соқталған Бригген жазулары деп аталады) жазылған. Бұл руналар бірнеше ғасыр бойы латын әліпбиімен қатар қолданылғанын көрсетеді. Шындығында, ортағасырлық рун жазуларының кейбіреулері латын тілінде жазылған. 15 ғасырдан кейін Исландияда руналар тарихына және оларды сиқырлы процестерде қолдануға қызығушылық артты, содан кейін «Málfræðinnar grundvǫllr» үшінші грамматикалық исланд трактатымен басталған түрлі зерттеулер жүргізілді. 1600 жылдары латын және дат тілдерінде жарық көрген басылымдарға Арнгримур Йонссон, Рунольфур Йонссон және Олаус Вормиус еңбектері енді. Олардан алынған мазмұн исланд және норвегия руналық өлеңдерімен бірге Исландияда жазылған кейінгі қолжазбаларда жиі кездеседі.

Ерте заманауи

Карл Густав Вернердің айтуынша, "Швецияның Даларна провинциясында руналар мен латын әріптерінің қосындысы пайда болды". Дейлекарлиан руналары 16 ғасырдың басында қолданысқа енді және 20 ғасырға дейін белгілі бір дәрежеде қолданылып келді. Олардың қолданылуы осы кезеңде үздірілмеген дәстүр болған-болмағаны, немесе 19 және 20 ғасырлардағы адамдар руналарды осы тақырыптағы кітаптардан үйренген-үйренбегені туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Символдар жиынтығы қазіргі швед тілі мен жергілікті далекарлиан тілін жазуға қолайлы.