Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі норвег тілінің жазу жүйелері
Systems for transcribing the Old Norse language
Ежелгі норвег тілінің орфографиясы әртүрлі болды, рун және латын әліпбилерінде жазылған, көптеген орфографиялық ережелер, әртүрлі әріп формалары және бірегей әріптер мен белгілер болды. Қазіргі уақытта ғалымдар тіл үшін стандартталған жазуды белгіледі. Ежелгі норвег есімдері басқа тілдердегі мәтіндерде қолданылғанда, олардың жазылуында өзгерістер жиі жасалады. Әсіресе, ежелгі норвег мифологиялық кейіпкерлерінің аттары әртүрлі нұсқаларда кездеседі. Ежелгі норвег тілінің алғашқы, рундық түрі б.з. 200-300 жылдары пайда болды (дәстүрлі түрде Øvre Stabu сөңгісі 2-ші ғасырдың соңына жатқызылады), ол кезде тілдің архаикалық түрі (реконструкцияланған протогерман тіліне ұқсас) протонорвег деп аталды. Нағыз ежелгі норвег тілі б.з. 800 жылдары пайда болды. Викинг дәуірінен қалған рун тастары бар, бірақ олар бүгінде сирек кездеседі және жасалған уақытына байланысты жазу ережелері бойынша әртүрлі болады. Викинг дәуірінің соңында жасалған рун тастары ескі ағылшын рундарының ықпалында көбірек болған. Ежелгі норвег тілінің жазу жүйесін түсіну, тілді толыққанды түсіну үшін маңызды. Викинг дәуірінен қалған рун тастарын зерттеу, тілдің ауызша нұсқасы туралы көптеген мәліметтерді ашады, мысалы, аллитерацияның үнемі қолданылуын. Осы кезеңдегі түрлі тастарды Снорри Стурлусонның еңбектерімен салыстырғанда, аллитерация көптеген ежелгі норвег жазбаларында кең таралғаны және тек скальдиялық шығармаларда ғана емес, кездесетіні анықталды. Бұл викингтер тілдерін есту қабілетімен тығыз байланыстырғанын көрсетеді, бұл олардың мәдени жадының үнемі берілуіне көмектесті, ал мәдени жад тілдерімен тығыз байланысты болды.
The orthography of the Old Norse language was diverse, being written in both Runic and Latin alphabets, with many spelling conventions, variant letterforms, and unique letters and signs. In modern times, scholars established a standardized spelling for the language. When Old Norse names are used in texts in other languages, modifications to this spelling are often made. In particular, the names of Old Norse mythological figures often have several different spellings. The first appearance of an ancestral stage of Old Norse in a written runic form dates back to c. AD 200–300 (with the Øvre Stabu spearhead traditionally dated to the late 2nd century), at this time still showing an archaic language form (similar to reconstructed Proto Germanic) termed Proto Norse. Old Norse proper appears by c. AD 800 – c. no. While there are remains of Viking runestones from the Viking Age, today they are rare, and vary in use of orthography depending on when they were created. Rune stones created near the end of the Viking Age tend to have a greater influence from Old English runes. An understanding of the writing system of Old Norse is crucial for fully understanding the Old Norse language. Studies of remaining rune stones from the Viking Age reveal many nuances about the spoken language, such as the constant use of alliteration. A comparison of various whetstones from this time period with the works of Snorri Sturluson reveals that alliteration was common in many Old Norse writings, and were not only present in skaldic works. This would then suggest that the Vikings closely tied their language to their auditory sense, which in turn would have helped with the continual transfer of their cultural memory, which was also closely tied to their language.
Қолжазбаның жазылуы
Исландияның түпнұсқа қолжазбалары, — норвегия мифологиясы туралы білімнің негізгі көзі, — бірыңғай орфографиялық жүйені қолданбады. Викингтер дәуірінде көне скандинав тілінің көптеген диалектілері қолданылған. Олар өзара түсіністікке ие болған сияқты, бірақ шағын айырмашылықтар әртүрлі жазу тәсілдеріне әкелді. Осылайша, бір есімнің әртүрлі нұсқалары тіпті түпнұсқа қолжазбаларда да кездесуі мүмкін. Тілге тән әріптер болды, мысалы, Wynn әріпінің Vend деп аталатын өңделген түрі, қысқаша дыбыстарды белгілеу үшін қолданылды, және әсіресе, дауыстылардың ұзындығы көптеген қолжазбаларда жиі көрсетілмейтін, ал әртүрлі дауыстылардың айырмашылығы көбінесе сақталмайтын еді. Тағы бір қиындық – жиі қолданылатын сөздердің, буынның және грамматикалық жұрнақтардың көптеген қысқартылған формаларының пайда болуы. Мысалы, maðr сөзін белгілеу үшін [[man (сөз) (адам)] деп аталатын руна қолданылды. Сонымен қатар, көне скандинав тілінде жиі кездесетін әртүрлі r жұрнақтары үшін арнайы глифтер пайдаланылды. Бұл жазушылардың қысқартулары келесідей жіктеледі:
The original Icelandic manuscripts, which are the main source of knowledge of Norse mythology, did not employ a unified system of spelling. During the Viking Age, many dialects of Old Norse were spoken. While they appear to have been mutually intelligible, the slight variances resulted in various spelling. Thus the same name might be spelled several different ways even in the original manuscripts. Letters unique to the language existed, such as a modified version of the letter Wynn called Vend that was used briefly for the sounds , , and In particular, the length of vowels was only sporadically marked in many manuscripts and various umlauted vowels were often not distinguished from others. Another complication is that several shortcut forms for common words, syllables, and grammatical endings developed. One example is the use of the rune named [[man (word) (man) for the word maðr. Another is the use of a special glyph for the various r endings so common in Old Norse. These scribal abbreviations are categorized as follows:
Тоқтату, қысқарту немесе кемсіту: Сөздің әріптерінің кейбіреуі жіберіліп, қысқарту жоғарғы индекстегі сызықпен (әсіресе, мұрындық дыбысын қысқартқанда), әріптің жанындағы нүкте(лермен) немесе сирек жағдайда қос нүктемен көрсетілген. Мысалдар: Ꝥ – þat (т.б.), ū – um, hō – hón, þan̅ – þann; kgr. – konungr, s. – sonr. Қысылу: Сөздің бірінші және соңғы әріптері жазылып, қысқарту нүктемен немесе жоғарғы индекстегі сызықпен көрсетілген. Арнайы белгілер немесе аббревиатуралар: Сөздерді немесе буындарды алмастыратын символдар. Мысалдар: Tironian et (⁊) – ok, ᛘ – maðr, буындық et (Ꝫꝫ) – mꝫ (með) үшін. Жоғарғы индекстегі әріптер: Сөздің құрамындағы немесе қысқарту мақсатындағы әріптер. Көбінесе буындық мазмұны бар. Мысалдар: sᵏ (sik), er және ir үшін, негізінен ua (vera) қолданылатын зигзаг тәрізді символ. Бұл қысқартулар мен белгілердің көпшілігі латын тілінен мұраға алынған және басқа тілдердегі латын әліпбиіне тән. Дегенмен, er зигзагы сияқты, кейбір белгілер мен конвенциялар ерекше скандинавтыққа тән.
Suspension, truncation, or curtailment: Certain letters of the word are omitted, with the abbreviation indicated by a superscript stroke (esp. dropping a nasal), dot(s) beside the letter, or occasionally a colon. Examples: Ꝥ for þat (etc. ), ū for um, hō for hón, þan̅ for þann; kgr. for konungr, s. for sonr. Contraction: The first and last letters are written, and the abbreviation is indicated by a dot or superscript stroke. Special signs or brevigraphs: Symbols replacing words or syllables. Examples: Tironian et (⁊) for ok, ᛘ for maðr, syllabic et (Ꝫꝫ) in mꝫ (með) for Superscript letters: Regular letters contained in the word or letters specifically for abbreviation purposes. Often with syllabic content. Examples: sᵏ (sik), a zig zag shaped symbol mainly for er and ir in u͛a (vera). These abbreviation conventions and a majority of the signs are inherited from the Latin language itself, and were common to the Latin alphabet in other languages. However, other signs or conventions are specifically Norse, such as the er zig zag.
Қалыптастырылған жазу
"Нормаланған орфография" жалпы нормалауға немесе нақты стандартты нормалауға сіңіруі мүмкін. Нормаланған орфографияда қолжазбаның орфографиясы қатаң және тұрақты болу үшін өзгертіледі. Бұл қайта жазылулар қолжазбаларды бейнелемейді, олар фонемалық тұрғыдан нақты болу үшін жасалған. Нормалау дәрежесі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ әдетте мәтін жүйеленген жүйеден шектеулі ауытқуға дейін қысқартылады, мүмкін кейбір диалектілік ерекшеліктерінен айырылып. Әртүрлі себептермен 19 ғасыр ғалымдары Ескі Норд тілінің стандартталған нормасын жасады, ол бүгінге дейін қолданылуда. Ол негізінен "Бірінші грамматикалық трактат" деп аталатын еңбекке негізделген. Дауыстылардың ұзындығы белгіленеді және умляутталған дауыстылар нақты көрсетіледі. Стандартталған орфографияда ерте электрондық таңбалар жиынтығында болмаған бірнеше таңбалар қолданылады, сондықтан жиі алмастырулар қолданылды. Ең маңыздысы – ö таңбасын ǫ орнына қолдану болды; соңғысы Unicode v1.0 (1991) U+01EA ретінде енгізілген.
"Normalized spelling" can be used to refer to normalization in general or the standard normalization in particular. With normalized spelling, the manuscript spelling is altered to adhere to be more strict and regular. These respellings are designed to be phonemically precise rather than representative of the manuscripts. The degree of normalization may vary, but in general the text is at the end reduced to limited deviation from a regularized system, perhaps at the expense of some dialectal character. For various reasons 19th century scholars came up with a standardized normalization of Old Norse which remains in use. It is primarily based on the so called First Grammatical Treatise. Vowel length is marked and umlauted vowels are unambiguously represented. The standardized spelling employs a few characters that were not available in early electronic character sets, so replacements were often used. The most consequential was the use of ö instead of ǫ; the latter being present in Unicode v1.0 (1991) as U+01EA.
Атаулар тізімі
Көбінесе кездесетін ежелгі норвег тіліндегі есімдердің тізімі. * - ағылшын тіліне бейімделулерді көрсетеді.
A list of some commonly encountered Old Norse names with variant spellings. * marks anglicizations.