Руна жазулары бар тік тастар

Кіріспе

Руникалық жазуы бар тік тұрған тас

Руналық тас – әдетте руникалық жазуы бар тік тұрған тас, бірақ бұл термин тас жыныстар мен тастың іргесіне жасалған жазуларға да қолданылады. Руналық тастарды қайтыс болған адамдардың құрметіне орнату дәстүрі 4 ғасырда басталып, 12 ғасырға дейін сақталды, алайда қазірге дейін жеткен руналық тастардың көп бөлігі кейінгі викинг дәуіріне жатады. Олардың көпшілігі Скандинавияда, әсіресе Швецияда орналасқан, сонымен қатар викингтер барып келген жерлерде де шашыраңқы түрде кездеседі. Руналық тастар орнатылған кезде әдемі түсті болған, бірақ қазір түсі өшіп, көрінбейді.

Діннің әсері

Көптеген аудандарда тасқа жазылған жазулардың 50%-ында христиандық іздері байқалады, бірақ әлемдегі рун жазуларының ең көп шоғырланған жері – Уппландта 1196 тасқа жазылған жазудың шамамен 70%-ы нақты христиандық болып табылады, бұл ойылған кресттермен немесе қосылған христиандық дұғалармен көрсетіледі, ал тек бірнеше рун тастары ғана христиандық емес. Сонымен қатар, рун тастары дінге көшу процесінің көбінесе бейбіт болғанын көрсетеді. Тағы бір теория бойынша, бұл белгілі бір рулар арасында танымал болған әлеуметтік үрдіс, бірақ барлық рулар арасында емес. Бірнеше ғалымдар викингтердің ұзақ сапарларын және аймақта қор жинағанын атап өтті. Осы кезеңде Стокгольм маңындағы швед басшылары сауда арқылы және Шығыс пен Батыста тонау арқылы көп байлық жинаған. Олар Данияның Йеллинг тастарын көрген немесе ирландтық биік кресттері мен басқа да ескерткіштерден шабыттанған болуы мүмкін. Рун тастары ескерткіш ретінде қызмет етсе, кейбір отбасылар үшін көп өзгеріс болған жоқ, себебі олар отбасылық зираттың жанына шіркеулер салған.

Жазулар

Руналық тастардың негізгі мақсаты – аумақты белгілеу, мұрагерлік туралы түсіндіру, салынған құрылыстарды мақтау, қайтыс болған туыстардың есімін шығару және маңызды оқиғаларды баяндау болды. Упплендтің кейбір аймақтарында руналық тастар әлеуметтік және экономикалық көрсеткіштер ретінде де қолданылғанға ұқсайды. Лингсберг руналық тасы U 241:

Тас көтергіштер

Руналық тастардың көпшілігін ер адамдар тіктеген, ал тек сегізінің біреуін ғана жалғыз әйел тіктеген, ал кем дегенде 10 пайызын бірнеше ер адаммен бірге әйел тіктеген. Руналық тастарды көбінесе марқұмның ұлдары мен жесірлері тіктеген, бірақ оларды әпкелері мен бауырлары да тіктеуі мүмкін. Әйелдер руналық тастарды еркек туыстарымен бірге көбінесе Уппланд, Сёдерманланд және Оланд аймақтарында тіктеген. Руналық тастарда неліктен көптеген адамдар – әпке-қарындастар, аға-інілер, ата-аналар, үй иелері және серіктестер тіркелгені белгісіз, бірақ бұл олардың мұрагерлердің құрамында болғандығынан болуы мүмкін. Тарихшылар үшін өкініштісі, тастарда адам қайда қаза тапқаны сирек көрсетіледі. Сол аймақтағы тағы бір руна шебері Далум руналық тасына былай жазған: «Токи және оның бауырлары бұл тасты бауырларының есіне тіктеді. Бірі батыста, екіншісі шығыста қаза болды». Руналық тастарда ең көп айтылатын ел – Византия империясы, ол сол кезде Кіші Азияның және Балқанның көп бөлігін, сондай-ақ Оңтүстік Италияның бір бөлігін қамтыған. Егер адам Византия империясында қайтыс болса, қайда және қалай қаза болғанына қарамастан, оқиға «Грекияда қаза болды» деп жазылған. Кейде Оңтүстік Италияға, Ломбардтар жеріне ерекше назар аударылатын, мысалы, Инганың Олейфрі, ол варяг гвардиясының мүшесі болған деп есептеледі және оның туралы Сёдерманландтағы Дюлафорс руналық тасында былай делінген: «Инга Олейфрдің есіне осы тасты тіктеді, ол шығысқа қарай жүзіп, Ломбардтар жерінде соңғы демі тынды». Басқа скандинавтар Гардарикиде (Ресей және Украина) қаза тапқан, мысалы, Еста руналық тасындағы Сигвирд, оның ұлы Ингифастр Новгородқа (Холмгард) қашқанын хабарлаған: «Ол Холмгардта, кеме басшысы теңізшілермен бірге құлаған». Үйден алыс емес жерде қаза тапқандар да болған, және Эстониямен тығыз байланыс болған сияқты, себебі көптеген жеке есімдерде, мысалы, Æistfari («Эстонияға саяхатшы»), Æistulfr («Эстондықтардың қасқыры») және Æistr («Эстондық») сөздері кездеседі. Эстониядағы өлім туралы хабарлайтын руналық тастардың бірі – Ангби руналық тасы, ол Виронияда (Вирланд) Бьёрнның қаза болғанын айтады. Шығысқа жасалған саяхаттар туралы ең танымал руналық тастар – Ингвар руналық тастары, олар Ингвардың Серкландқа, яғни мұсылман әлеміне жасаған алыс саяхаты туралы айтады. Бұл трагедиямен аяқталды, өйткені оның есіне тіктелген 25-тен астам руналық тастың ешқайсысы аман қалғандар туралы хабарламайды.

Most runestones were raised by men and only one runestone in eight is raised by a single woman, while at least 10% are raised by a woman together with several men. It is common that the runestones were raised by sons and widows of the deceased, but they could also be raised by sisters and brothers. It is almost only in Uppland, Södermanland, and Öland that women raised runestones together with male relatives. It is not known why many people such as sisters, brothers, uncles, parents, housecarls, and business partners can be enumerated on runestones, but it is possible that it is because they are part of the inheritors. It is unfortunate for historians that the stones rarely reveal where the men died. Another runemaster in the same province laconically states on the Dalum Runestone: "Tóki and his brothers raised this stone in memory of their brothers. One died in the west, another in the east". The country that is mentioned on the most runestones is the Byzantine Empire, which at the time comprised most of Asia Minor and the Balkans, as well as a part of Southern Italy. If a man died in the Byzantine Empire, no matter how he had died or in which province, the event was noted as "he died in Greece". Sometimes an exception could be made for Southern Italy, which was known as the land of the Lombards, such as Inga's Óleifr who, it is presumed, was a member of the Varangian Guard, and about whom the Djulafors Runestone in Södermanland says: "Inga raised this stone in memory of Óleifr, her He ploughed his stern to the east, and met his end in the land of the Lombards." Other Norsemen died in Gardariki (Russia and Ukraine) such as Sigviðr on the Esta Runestone who his son Ingifastr reported had fled in Novgorod (Holmgarðr): "He fell in Holmgarðr, the ship's leader with the seamen." There were others who died not as far from home and it appears that there were close contacts with Estonia due to many personal names such as Æistfari ("traveller to Estonia"), Æistulfr ("Wolf of Estonians") and Æistr ("Estonian"). One of the runestones that report of deaths in Estonia is the Ängby Runestone which tells that a Björn had died in Vironia (Virland). The most famous runestones that tell of eastern voyages are the Ingvar Runestones which tell of Ingvar the Far Travelled's expedition to Serkland, i. e., the Muslim world. It ended in tragedy as none of the more than 25 runestones that were raised in its memory tells of any survivor.

Батыс елдеріне экспедициялар

Басқа викингтер батысқа қарай сапар шекті. Ағылшын-саксон билеушілері, көбінесе Даниядан келген және 990-шы жылдар мен 11-ші ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Англия жағалауларына келген викингтерге үлкен сомада – Данегельд төледі. Швецияның Сёдерманланд аймағындағы Содра-Бетби шағын өзенінен Данегельдтің бір бөлігі табылған. Сол жерде мәтіні бар рун тасы да бар: "[ ] Батыста Хаконның ұлы Ульфпен бірге болған ұлы Йорундрдың есіне тас қойыңыз". Бұл батысқа жасалған сапардың Англиядағы күміс қазынамен байланысты болуы мүмкін. Тости, мүмкін, швед әміршісі Скоглар Тости болған, ол Heimskringla-да Снорри Стурлусоннан басқа еш жерде есімдерінде көрсетілмеген. Снорри оны «ұзақ уақыт бойы соғыс жорықтарында болған» «үлкен жауынгер» деп хабарлайды. Торкетилл – Торкелл Биік болған, ол ең танымал викинг әміршілерінің бірі және көбінесе Англияда тұратын. Кнутр – 1016 жылы Англия королі болған Ұлы Кнуттан басқа ешкім емес. Ландерйд рун тасында «Кнутрмен бірге болған» Тьяльфи туралы айтылған. Кейбір швед викингтері Торкелл мен Ұлы Канут сияқты даниялықтармен бірге саяхаттауды қалады, бірақ олар өз мақсаттарына жете алмады. Свейн, Хусби-Сюхундрадан (Уппланд) келген, Англияға жарты жолда қайтыс болды, оның есіне қойылған рун тасында былай деп жазылған: «Ол Ютландта қайтыс болды. Ол Англияға саяхаттауға ниеттенген». Гудвер сияқты басқа викингтер Англияға ғана емес, Саксонияға да шабуыл жасады, бұл туралы Сёдерманландтағы Гринда рун тасында айтылған. Барлығы шамамен 30 рун тасы Англияға барған адамдар туралы айтады, ал екі рун тасы Данияда крещение рәсімінен өткен адамдар туралы хабарлайды, мысалы, Амнёдегі рун тасында: «Ол Данияда крещение киімдерінде қайтыс болды». Стокгольмге жақын Валлентунадағы тағы бір рун тасында да осындай хабар бар: «Олар өлім төсегінде жатып, дінге өтті». Крещение киімдері (hvitavaðir) – бұрынғы скандинавтарға крещение рәсімі кезінде берілетін киімдер. Уппландта кем дегенде жеті тас крещение рәсімінен өткен адамдардың осындай киімдерде қайтыс болғаны туралы айтады. Миссионерлер қолданған тіл бірнеше рун тасында жазылған, және олар миссионерлердің уағыздағанда біркелкі тіл қолданғанын көрсетеді. Борнхольм рун тасында да Әулие Михаилға дұға етілген: «Мәсіх және Әулие Михаил Аудбьорн мен Гуннильдердің жандарын жарыққа және жұмаққа жеткізсін». Христиан терминологиясы бұрынғы пұтқа табынушылыққа қабаттастырылды, сондықтан жұмақ Вальгалламен алмастырылды, Торға сиынған және сиқырлы дұғалар Әулие Михаилмен, Мәсіхпен, Құдаймен және Құдайдың Анасымен алмастырылды. Уппландтағы бір рун тасында, Готландтағы бір тасында, Борнхольмдегі үш тасында және Лолландегі бір тасында Әулие Михаилға дұғалар жазылған.

Other Vikings travelled westwards. The Anglo Saxon rulers paid large sums, Danegelds, to Vikings, who mostly came from Denmark and who arrived to the English shores during the 990s and the first decades of the 11th century. What may be part of a Danegeld has been found submerged in a creek in Södra Betby in Södermanland, Sweden. At the location, there is also a runestone with the text: "[ ] raise the stone in memory of Jôrundr, his son, who was in the west with Ulfr, Hákon's son." It is not unlikely that the voyage westwards is connected with the English silver treasure. Tosti may have been the Swedish chieftain Skoglar Tosti who is otherwise only mentioned by Snorri Sturluson in Heimskringla and who Snorri reports to have been a "great warrior" who "was out for long periods of time on war expeditions". Þorketill was Thorkell the Tall, one of the most famous Viking chieftains, and who often stayed in England. Knútr is no one else but Canute the Great, who became king of England in 1016. and the Landeryd Runestone mentions Þjalfi, "who was with Knútr". Some Swedish Vikings wanted nothing else but to travel with Danes such as Thorkell and Canute the Great, but they did not make it to their destinations. Sveinn, who came from Husby Sjuhundra in Uppland, died when he was half way to England, as explained on the runestone that was raised in his memory: "He died in Jútland. He meant to travel to England". Other Vikings, such as Guðvér did not only attack England, but also Saxony, as reported by the Grinda Runestone in Södermanland:
There are in total about 30 runestones that tell of people who went to England, and two runestones tell of men baptized in Denmark, such as the runestone in Amnö, which says "He died in christening robes in Denmark." A similar message is given on another runestone in Vallentuna near Stockholm that tells that two sons waited until they were on their death beds before they converted: "They died in (their) christening robes." Christening robes or baptismal clothes, hvitavaðir, were given to pagan Scandinavians when they were baptized, and in Uppland there are at least seven stones that tell of convertees having died in such robes. The language used by the missionaries appears on several runestones, and they suggest that the missionaries used a rather uniform language when they preached. and the Bornholm runestone also appeals to Saint Michael: "May Christ and Saint Michael help the souls of Auðbjôrn and Gunnhildr into light and paradise." Christian terminology was superimposed on the earlier pagan, and so Paradise substituted Valhalla, invocations to Thor and magic charms were replaced with Saint Michael, Christ, God, and the Mother of God. There are invocations to Saint Michael on one runestone in Uppland, one on Gotland, on three on Bornholm and on one on Lolland.

Ақпарат көздері

1050 жылға дейінгі кезеңге жататын жалғыз скандинавиялық мәтіндер осылар ғана. Сонымен қатар, рун тастары көбінесе бастапқы түрінде және бастапқы орналасқан жерлерінде сақталады, сондықтан олардың тарихи дереккөз ретіндегі маңызын бағалау қиын емес. Бұл тастар скандинавия тарихшыларына ерте скандинавиялық қоғам туралы негізгі ақпарат көзін ұсынады, бірақ жеке тастарды зерттеу арқылы көп мәлімет алуға болмайды. Тастардың мол ақпарат беруі әр аймақтағы тастарды орнату себептері мен қозғалыстарына байланысты. Белгілі рун тастарының шамамен он пайызы шетелдегі саяхаттар мен өлім туралы хабарлайды. Бұл рун жазулары Санкт-Бертиннің жылнамалары және Кремоналық Людопрандтың еңбектері сияқты латын тіліндегі дереккөздермен сәйкес келеді, оларда Византияға келген скандинавиялықтар/рус туралы құнды мәліметтер бар.

Суреттер

Жазу әдетте жылан, айдаһар немесе төрт аяқты аң пішіндес жолақтың ішінде орналастырылады. Ол бірнеше рун тастарында бейнеленген, бірақ олардың ең танымал – Рамсунд жазуы. Жазудың өзі көпір салу туралы баяндайтын, кең таралған түрдегі жазу, алайда безендіруінде Сигурдтың шұңқырда отырғаны, Регин жасаған қылышын айдаһардың денесіне шаншуы көрсетілген, ал айдаһардың денесі руналар ойылған рундық жолақты құрайды. Жазудың сол жағында Регин жатыр, оның басы барлық ұста құралдарымен бірге кесілген. Региннің оң жағында Сигурд отыр, ол айдаһардың жүрегін қуырып жатып, саусағын күйдіріп алған. Ол саусағын аузына салып, ағашқа қонған батпақ құстардың тілін түсіне бастайды. Олар оны Региннің қастандықтарынан ескертеді. Сигурдтың аты Грани де ағашқа байланған. Нибелунгтар жырларынан тағы бір маңызды кейіпкер – Гуннар. Вестерлунг рун тасында үш жағы бар, олардың бірінде қол-аяқтары жыландармен оралып тұрған адам бейнеленген. Ол қолдарын созып, арфа болуы мүмкін бір нәрсені ұстап тұр, бірақ қақпақтанғандықтан бұл бөлігі зақымдалған.

Скандинавтық аңыздар

Ең танымал скандинав құдайы Тор болды, ал Упплендтегі Алтуна рун тасында Тордың Мидгард жыланына жем салуға тырысқан кездегі балық аулау экспедициясы бейнеленген. Екі ғасырдан кейін исландиялық Снорри Стурлусон былай деп жазады: "Мидгарт жыланы өгіздің басын шағып, ілгек аузының төбесіне ілінді. Ол осыны сезгенде, қатты қимылдады, Тордың екі қолы да қайықтың жиегіне тиді. Содан кейін Тор ашуланып, құдайлық күшін жинап, табандарын қатты қазып, қайықтың түбінен тесіп, оларды теңіз түбіне тіреп қойды". (Жансонның аудармасы). Алтун рун тасына аяғы тақтайшалардан өткені де бейнеленген. Рагнарёк Австриядағы Ледберг тасында бейнеленген сияқты. Оның бір жағында қалпақ киген үлкен жауынгер бейнеленген, оның аяғына жыртқыш аң шабады. Бұл аң, болжам бойынша, Фенрир, Мидгард жыланының інісі, Одинге шабуыл жасап жатқан. Суреттің төменгі жағында аяқтары жоқ, екі қолын созып тұрған адам бейнеленген. Мэн аралындағы Кирк Андреас жеріндегі суретпен ұқсастық бар. Манкс суретінде Один найзамен және иығында бір қарғасымен бейнеленген, ал Одинге Ледберг тасындағыдай шабуыл жасалады. Тастың рухани мазмұнына, барлық жәзий скандинавтарға таныс болған сиқырлы формула да қосылған. Гудрун II кітабында Гудрун былай дейді: "Күмізде әр түрлі рундар жазылған / және қызыл түсті, мен оларды оқи алмадым". Бірнеше рун тастарында олардың бастапқыда боялғаны айтылған. Сёдерманландтағы рун тасында "Бұл тастар рундармен қызылданған күйде тұр" деп жазылған, сол провинциядағы екінші рун тасында "Асбьёрн кесіп, Ульфр бояды" деп жазылған, ал Сёдерманландтағы үшінші рун тасында "Асбьёрн тасты кесіп, белгі ретінде бояды, рундармен байлады" деп жазылған. Кейде бастапқы түстер ерекше жақсы сақталған, әсіресе рун тастар шіркеулерде құрылыс материалы ретінде пайдаланғанда, олар жасалғаннан кейін көп ұзамай. Олландтағы Кёпинг шіркеуіндегі бір рун тасының бүкіл беті боялғаны анықталды, ал сөздердің түсі қара және қызыл түстермен кезектесіп отырды. Тіпті рундар қанмен қызарған оқиғалар да бар, мысалы Греттис сагасында, онда Вёльва Тюридр ағаш тамырына рундар кесіп, оларды Греттерді өлтіру үшін өз қанымен бояды, ал Эгилл сагасында Эгилл Скаллагримссон ішуге арналған мүйізге рундар кесіп, сусынның уланған-уламағанын білу үшін өз қанымен бояды.

The Norse god who was most popular was Thor, and the Altuna Runestone in Uppland shows Thor's fishing expedition when he tried to capture the Midgard Serpent. Two centuries later, the Icelander Snorri Sturluson would write: "The Midgarth Serpent bit at the ox head and the hook caught in the roof of its mouth. When it felt that, it started so violently that both Thor's fists went smack against the gunwale. Then Thor got angry, assumed all his godly strength, and dug his heels so sturdily that his feet went right through the bottom of the boat and he braced them on the sea bed." (Jansson's translation). The Altuna Runestone has also included the foot that went through the planks. It appears that Ragnarök is depicted on the Ledberg stone in Östergötland. On one of its sides it shows a large warrior with a helmet, and who is bitten at his feet by a beast. This beast is, it is presumed, Fenrir, the brother of the Midgard Serpent, and who is attacking Odin. On the bottom of the illustration, there is a prostrate man who is holding out his hands and who has no legs. There is a close parallel from an illustration at Kirk Andreas on the Isle of Man. The Manx illustration shows Odin with a spear and with one of his ravens on his shoulders, and Odin is attacked in the same way as he is on the Ledberg stone. Adding to the stone's spiritual content is a magic formula that was known all across the world of the pagan Norsemen. and in Guðrúnarkviða II, Gudrun says "In the cup were runes of every kind / Written and reddened, I could not read them". There are several runestones where it is declared that they were originally painted. A runestone in Södermanland says "Here shall these stones stand, reddened with runes", a second runestone in the same province says "Ásbjörn carved and Ulfr painted" and a third runestone in Södermanland says "Ásbjôrn cut the stone, painted as a marker, bound with runes". Sometimes, the original colours have been preserved unusually well, and especially if the runestones were used as construction material in churches not very long after they had been made. One runestone in the church of Köping on Öland was discovered to be painted all over, and the colour of the words was alternating between black and red. There are even accounts where runes were reddened with blood as in Grettis saga, where the Völva Þuríðr cut runes on a tree root and coloured them with her own blood to kill Grettir, and in Egils saga where Egill Skallagrímsson cut ale runes on a drinking horn and painted them with his own blood to see if the drink was poisoned.

Сақтау және күтім

Ашық рундік тастар жазулы тас бетіне бірнеше қауіп төндіреді. Швецияда лишайлар жылына шамамен өседі. Көбінесе қолайлы жағдайда олар әлдеқайда жылдам өседі. Көптеген рун тастары жол жиегіне орналасқан, ал жол шаңы лишайдың жылдам өсуіне себеп болады, осылайша лишай үлкен мәселеге айналады. Лишайдың ұсақ тамырлары тасқа еніп, кішкентай бөліктерді сындырып шығарады, бұл тасты кезекті етеді және уақыт өте келе жазуларды тозуға ұшыратады. Алға мен мүк те тастың кезекті болуына және құлауына себеп болады. Тастың жарықтары мен тесіктеріне енген су қатып немесе кір, органикалық заттар мен ылғалдың әсерінен тастың бөліктерінің түсуіне әкелуі мүмкін, бұл тас бетінің астында қуыс пайда болуына себепті болады. Тиісті сақтау шаралары тозу қарқынын баяулатады. Лишай, алға және мүк мәселесімен күресудің бір жолы – бүкіл тасты ұсақ дәнді, ылғалды саз балшықпен жағу. Содан кейін оны бірнеше аптаға солай қалдырады, бұл органикалық затты тұншықтырып, өлтіреді.