Көне герман руна жазуының тарихы

Кіріспе

Протогерман тіліндегі руналар жүйесі. Ескі Футарк (немесе Футарк), сондай-ақ Ескі Футарк, Көне Футарк немесе Герман Футарк деп те аталады, – руналық жазудың ең ерте түрі. Бұл жазу жүйесі герман халықтары Көшпенділер кезеңінде солтүстік-батыс герман тілдерінде қолданған. Скандинавияда 2-ден 10-ғасырларға дейінгі кезеңде жасалған әшекейлер, амулеттер, ыдыс-аяқ, құралдар мен қару-жарақтарда, сондай-ақ руна тастарында жазулар табылды. Скандинавияда 8-ғасырдың соңынан бастап жазу Жас Футаркқа дейін қарапайымдастырылды, ал англосаксондықтар мен фриздер оны кеңейтіп, англосаксондық футорк тудырды. Англосаксондық футорк және Жас Футарк тиісінше ерте және жоғары орта ғасырларда қолданыста болды, бірақ Ескі Футаркты қалай оқуға болатыны туралы білім 1865 жылға дейін ұмытылды, оны норвегиялық ғалым Софус Бугге түсіндірді.

Италикалық әліпбиден алынған

Көне Футарк руналары Көне итальян жазуынан шыққан деп саналады: Солтүстік итальян нұсқасы (этруск немесе раэтик әліпбилері) немесе латын әліпбиінің өзі. 19 ғасырда грек әліпбиінен готтар арқылы Византиялық грек мәдениетіне тараған деген теория кең таралған, бірақ Вимоз жазуларының 2 ғасырға дейінгі мерзіміне байланысты қабылданбады (ал готтар грек мәдениетімен тек 3 ғасырдың басында ғана байланысқа түсті). Керісінше, 4 ғасырлық гот әліпбиінде руналардан алынған екі әріп бар: (Jer j) және (Uruz u). Руналардың тікбұрышты пішіні, ағашқа немесе металға ойып салуға бейімделуі мүмкін, германдық жаңалық емес, бірақ басқа ерте әліпбилермен, соның ішінде Көне итальян әліпбилерімен ортақ қасиет (мысалы, Дуэнос жазуын қараңыз). Б.з.д. 4 ғасырлық Негау шлеміндегі жазуда Солтүстік этрус әліпбиінде жазылған германдық Harigastiz есімі кездеседі, бұл герман тілінде сөйлейтіндердің әліпбилік жазумен алғашқы байланысының куәсі болуы мүмкін. Сол сияқты, 50 жылдық Мелдорф жазуы герман тілінде сөйлейтіндердің латын әліпбиін «проторуникалық» қолдануы болуы мүмкін. Әсіресе, «Болцано әліпбиі» әріп пішіндеріне жақсы сәйкес келеді. 200 жылға дейінгі Ковель найзаұшы, кейде руналық әліпбиінің ерекше готтық түрінің дәлелі ретінде ұсынылады, онда tilarids деген жазу бар, ол шын мәнінде руналық емес, Көне итальян әліпбиінде жазылған болуы мүмкін, оңнан солға қарай, латын немесе этрус әліпбиіне, Болцано немесе руналық әліпбиіне қарағанда жақын T және D әріптерімен. Руналардың шығу тегін түсіндіру үшін «эклектикалық» тәсіл ең жақсы нәтижелер беруі мүмкін: әріптердің көптеген пішіндерін бірнеше түрлі Солтүстік итальян жазу жүйелерінен шығуын қарастыруға болады. p рунасы Камуник әліпбиіндегі әріпке ұқсас, ал d әрпі лепонт тіліндегі san (= ś) әрпінің пішінінен шыққан деген болжам бар, онда ол /d/ дыбысын көрсетеді. g, a, f, i, t, m және l руналары өзгеріссіз және Көне итальян немесе латын әріптері X, A, F, I, T, M және L-мен бірдей деп қабылданады. Сондай-ақ, u, r, k, h, s, b және o руналары V, R, C, H, S, B және O әріптерімен тікелей сәйкес келеді деген келісім бар. Шығу тегі белгісіз руналар түпнұсқалық жаңалықтар немесе қажетсіз латын әріптерінің бейімделуі болуы мүмкін. Классикалық латын әліпбиінің барлық 22 әрпінің (1 ғасыр, маргиналданған K-ны ескермей) бейімделгені (D-дан, Y-дан, Q-дан, P-дан, G-дан, Z-дан), ал екі руна (және ) түпнұсқа германдық жаңалықтар ретінде қалғаны айтылады. Ғалымдардың пікірлері келесі әріптерге қатысты келіспеушілік тудырады: (E ? ), (N ? ), (D ? немесе Раэтик Θ ? ), (Q немесе P ? ), және (Z немесе латын Y-дан шыққан ? ), (Q ? ), және руналары. 400 жылға (Килвер тасы) дейінгі классикалық футарк қатарындағы 24 рунаның ішінде ï, p және ŋ 175-400 жылдар аралығындағы ең ерте жазуларда кездеспейді, ал e әрпі бұл кезеңде көбінесе Π пішінін алады, ал M пішіні тек 5 ғасырдан бастап кеңінен таралды. Сол сияқты, s рунасында үш немесе төрт сызық болуы мүмкін (ал сирек бес немесе одан да көп), тек 5 ғасырдан бастап үш сызықты нұсқа басым болды. 6-8 ғасырлардағы «жетілген» руналарда тек үш бағыттағы сызықтар болады: тік және екі диагональдық бағыттар. Ерте жазуларда көлденең сызықтар да кездеседі: олар e (жоғарыда аталған) әрпінде, сондай-ақ t, l, ŋ және h әріптерінде кездеседі.

The Elder Futhark runes are commonly believed to originate in the Old Italic scripts: either a North Italic variant (Etruscan or Raetic alphabets), or the Latin alphabet itself. Derivation from the Greek alphabet via Gothic contact to Byzantine Greek culture was a popular theory in the 19th century, but has been ruled out since the dating of the Vimose inscriptions to the 2nd century (whereas the Goths were in contact with Greek culture only from the early 3rd century). Conversely, the Greek derived 4th century Gothic alphabet does have two letters derived from runes, (from Jer j) and (from Uruz u). The angular shapes of the runes, presumably an adaptation to the incision in wood or metal, are not a Germanic innovation, but a property that is shared with other early alphabets, including the Old Italic ones (compare, for example, the Duenos inscription). The 4th century BC Negau helmet inscription features a Germanic name, Harigastiz, in a North Etruscan alphabet, and may be a testimony of the earliest contact of Germanic speakers with alphabetic writing. Similarly, the Meldorf inscription of 50 may qualify as "proto runic" use of the Latin alphabet by Germanic speakers. The Raetic "alphabet of Bolzano" in particular seems to fit the letter shapes well. The spearhead of Kovel, dated to 200 AD, sometimes advanced as evidence of a peculiar Gothic variant of the runic alphabet, bears an inscription tilarids that may in fact be in an Old Italic rather than a runic alphabet, running right to left with a T and a D closer to the Latin or Etruscan than to the Bolzano or runic alphabets. Perhaps an "eclectic" approach can yield the best results for the explanation of the origin of the runes: most shapes of the letters can be accounted for when deriving them from several distinct North Italic writing systems: The p rune has a parallel in the Camunic alphabet, while it has been argued that d derives from the shape of the letter san (= ś) in Lepontic where it seems to represent the sound /d/. The g, a, f, i, t, m and l runes show no variation, and are generally accepted as identical to the Old Italic or Latin letters X, A, F, I, T, M and L, respectively. There is also wide agreement that the u, r, k, h, s, b and o runes respectively correspond directly to V, R, C, H, S, B and O. The runes of uncertain derivation may either be original innovations, or adaptions of otherwise unneeded Latin letters. suggests that all 22 Latin letters of the classical Latin alphabet (1st Century, ignoring marginalized K) were adapted (ᚦ from D, ᛉ from Y, ᛜ from Q, Ƿ from P, ᛃ from G, ᛇ from Z), with two runes (ᛈ and ᛞ) left over as original Germanic innovations. There are conflicting scholarly opinions regarding the ᛖ (from E ? ), ᚾ (from N ? ), ᚦ (D ? or Raetic Θ ? ), Ƿ (Q or P ? ), ᛇ and ᛉ (both from either Z or Latin Y ? ), ᛜ (Q ? ), and ᛞ runes. Of the 24 runes in the classical futhark row attested from 400 (Kylver stone), ï, p and ŋ are unattested in the earliest inscriptions of c. 175 to 400, while e in this early period mostly takes a Π shape, its M shape gaining prevalence only from the 5th century. Similarly, the s rune may have either three or four strokes (and more rarely five or more), and only from the 5th century does the variant with three strokes become prevalent. The "mature" runes of the 6th to 8th centuries tend to have only three directions of strokes, the vertical and two diagonal directions. Early inscriptions also show horizontal strokes: these appear in the case of e (mentioned above), but also in t, l, ŋ and h.

Өнертабыстың күні мен мақсаты

Жалпы келісім бойынша, алғашқы рундық әліпбидің құрылуы шамамен бірінші ғасырда болған. Алғашқы бағалаулар бірінші ғасырды, ал кейінгі бағалаулар күндізгі екінші ғасырға жатқызады. Бұл мәселе – жазудың құрылуы мен шамамен 160 жылға жатқан Вимозе табылыстары арасындағы ізсіз кезеңді анықтауға байланысты. Егер ï немесе z әріптері Оденштедттың ұсынғандай, латынның Y немесе Z әріптерінен шыққан болса, онда біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасыр мүлдем жоққа шығарылады, себебі бұл әріптер латын әліпбиіне Августтың билік кезінде ғана енгізілген. Басқа ғалымдар бірнеше онжылдықтарды қамтитын ізсіз кезеңді қабылдап, мерзімді екінші ғасырдың басына қарай жылжытады. Педерсен (және Оденштедтпен бірге) латынның D және G әріптерінен þ және j пішіндерінің шығуын түсіндіру үшін шамамен бір ғасырлық даму кезеңін ұсынады.

Жазбаның пайда болуы бір адамға немесе римдік мәдениетімен байланысқа түскен адамдар тобына, мысалы, рим әскеріндегі жалдамалы әскерлерге немесе саудагерлерге байланыстырылған. Бұл жазу эпиграфикалық мақсаттар үшін жасалған, бірақ магизм, практикалық пайда немесе жай ғана ойын (граффити) сияқты аспектілерге басымдық беруде пікірлер әртүрлі. Рундық жазудың алғашқы кезеңінде «жасанды, ойыншық, рим жазуының шынайы қажеттілігі жоқ еліктеуі» болғанына қорытынды жасайды, германдық брактиаттары римдік валютаның тікелей әсеріне ұшыраған сияқты. Бұл көзқарас ең ерте (екінші-төртінші ғасырлар) жазу үлгілерінің өте қарапайым сипатымен байланысты қабылданады.

Жазбалар корпусы

Ежелгі Футарк жазулары Карпаттар мен Лапландия арасында шашырап жатқан артефакттарда табылды, олардың ең көп шоғырланған жері Дания. Бұл әдетте зергерлік бұйымдарда (брактеаттар, фибулалар, белбеу түймелері), тұрмыстық заттарда (тарақтар, кебіс тастары) немесе қару-жарақтарда (найза ұштары, сеакстар) жазылған қысқа жазулар және көбінесе қабірлер мен батпақтардан табылған.

Скандинавия жазулары

Брактеаттарға жазылған жазуларда жиі кездесетін, мүмкін сиқырлы мағынасы бар сөздер – алю, лаþу және лауказ. Олардың мағынасы нақты белгісіз болғанымен, алю «алкогольдік, маскүнем ететін сусынмен» байланысты, ол ритуалдық ішу контекстінде қолданылған, ал лауказ «пияз, сарымсақ» дегенмен байланысты, ол өнімділік пен өсу контекстінде маңызды. Ерте жазудың бір мысалы – 4 ғасырдағы Нидам (Ютландия) жерінен табылған балтаның сабындағы жазу: wagagastiz / alu:? ?hgusikijaz:aiþalataz (wagagastiz «толқын қонағы» жеке есім болуы мүмкін, ал қалғаны alu:wihgu sikijaz:aiþalataz деп оқылған, бұл «толқын/от қонағы, батпақтан, алю, мен, ант беруші, қасиеттеуші/күресуші» деген мағына береді. Тіпті түзетілген жазулардың да түсініксіздігі, қарапайым жеке есімдерден асып түсетін руналық жазуларға тән ерекшелік). Ертедегі жазуларда жиі кездесетін термин – Эрилаз, ол руналарды білетін адамды сипаттайды. Ең көне руналық жазу 160 жылға дейін соққанда, Фюн аралындағы Вимозе батпағынан табылған Вимозе тарағында кездеседі. Жазуда «harja» деп жазылған, бұл жеке есім немесе есімдік болуы мүмкін, яғни протогерман *harjaz (индоеуропа тілінен) «жауынгер» немесе жай ғана «тарақ» (*hārijaz) сөзі. Тағы бір ерте жазу Торсберг қапшығында (200 ж.) табылды, онда Улль құдайының аты болуы мүмкін. Скандинавиялық рун тастар 6 ғасырдан бастап Жаңа Футаркқа өтуді көрсетеді, мысалы, Бьёркеторп немесе Стентофтен тастары. 9 ғасырдың басында ескі және жаңа Футарк екеуі де белгілі және қолданылды, бұл Rök рун тасында көрсетілген, онда рун шебері екеуін де пайдаланған. Ең көне рун тасы – Свингеруд рун тасы – Рим темір дәуіріне, шамамен 1–250 жылдарға дейін соққанда, 2021 жылдың күзінде Норвегиядағы Рингерикеде табылған. Жазуда бірнеше бөлім бар, атап айтқанда idiberug (мүмкін idiberun) деген есім, оны Idibera, Idibergu немесе Idiberung фамилиясы сияқты бірнеше есімнің бірі ретінде түсіндіруге болады. Таста Ескі Футарктың алғашқы үш әрпі – ᚠ (f), ᚢ (u) және ᚦ (th) де кездеседі. Ескі Футарк жазулары сирек кездесетін, халықтың жалпы санына қарағанда, белсенді жазушылардың саны өте аз болғандықтан, руналар туралы білім көші-қон кезеңінде нақты «құпия» болған. Илеруптан қазба жұмыстары кезінде табылған 366 найзаның тек 2-сінде ғана жазулар бар. Alemannia үшін де осыған ұқсас қатынас болды деп есептеледі, әрбір табылған жазуға 170 қазбаланған қабір шаққанда. Жазулардың жалпы саны 40 000-ға жуық (төрт ғасыр бойы жылына он жазу жасаған он адам) «минималды рунологиялық бағалауға» негізделген. Бірақ шын мәнінде олардың саны одан да көп болған. Оңтүстік аймақтағы 80 жазу 100 000-ға жуық қабірден алынған. Халық тығыздығының бағалауы бойынша, жалпы саны 50 000 000 қабір болғандықтан, шамамен 80 000 жазу тек Меровингтердің оңтүстігінде ғана жасалған (немесе мүмкін барлығы 400 000-ға жуық, сондықтан корпустың 0,1% бізге жеткен), және бүкіл кезең бойы бірнеше жүз белсенді жазушы болған, ал 6 ғасырдың аламандық «руналық гүлдстемесі» кезінде 1600-ға жуық болған.

Words frequently appearing in inscriptions on bracteates with possibly magical significance are alu, laþu and laukaz. While their meaning is unclear, alu has been associated with "ale, intoxicating drink", in a context of ritual drinking, and laukaz with "leek, garlic", in a context of fertility and growth. An example of a longer early inscription is on a 4th century axe handle found in Nydam, Jutland: wagagastiz / alu:? ?hgusikijaz:aiþalataz (wagagastiz "wave guest" could be a personal name, the rest has been read as alu:wihgu sikijaz:aiþalataz with a putative meaning "wave/flame guest, from a bog, alu, I, oath sayer consecrate/fight". The obscurity even of emended readings is typical for runic inscriptions that go beyond simple personal names). A term frequently found in early inscriptions is Erilaz, apparently describing a person with knowledge of runes. The oldest known runic inscription dates to 160 and is found on the Vimose Comb discovered in the bog of Vimose, Funen. The inscription reads harja, either a personal name or an epithet, viz. Proto Germanic *harjaz (PIE ) "warrior", or simply the word for "comb" (*hārijaz). Another early inscription is found on the Thorsberg chape (200), probably containing the theonym Ullr. The typically Scandinavian runestones begin to show the transition to Younger Futhark from the 6th century, with transitional examples like the Björketorp or Stentoften stones. In the early 9th century, both the older and the younger futhark were known and used, which is shown on the Rök runestone where the runemaster used both. The oldest known runestone, the Svingerud Runestone, dates to the Roman Iron Age, c. 1–250 CE, and was found in Ringerike, Norway, in autumn 2021. The inscription has several sections, notably a name idiberug (possibly idiberun), which could be interpreted as one of several names, including Idibera, Idibergu, or the family name Idiberung. The first three letters of the Elder Futhark, ᚠ (f), ᚢ (u) and ᚦ (th), are also found on the stone. Elder Futhark inscriptions were rare, with very few active literati, in relation to the total population, at any time, so that knowledge of the runes was probably an actual "secret" throughout the Migration period. Of 366 lances excavated at Illerup, only 2 bore inscriptions. A similar ratio is estimated for Alemannia, with an estimated 170 excavated graves to every inscription found. Estimates of the total number of inscriptions produced are based on the "minimal runological estimate" of 40,000 (ten individuals making ten inscriptions per year for four centuries). The actual number was probably considerably higher. The 80 known Southern inscriptions are from some 100,000 known graves. With an estimated total of 50,000,000 graves (based on population density estimates), some 80,000 inscriptions would have been produced in total in the Merovingian South alone (and maybe close to 400,000 in total, so that of the order of 0.1% of the corpus has come down to us), and estimates a population of several hundred active literati throughout the period, with as many as 1,600 during the Alamannic "runic boom" of the 6th century.