Кіріспе
Руникалық тас
Рөк руникалық тасы (Rökstenen; Ög 136) – ең танымал руникалық тастардың бірі, оның үстінде тасқа қашалған ең ұзын рундық жазу кездеседі. Қазір оны Швецияның Эстергётланд аймағындағы Рөк шіркеуінің қасында көруге болады. Бұл швед әдебиетінің алғашқы ескерткіші саналады және швед әдебиеті тарихының бастауын белгілейді.
Тас туралы
2 метрлік тас, қолданылған негізгі рундық әліпби ("қысқа бұтақ" рундар) және тілдің түріне қарағанда, биіктігі 8 фут (2 метр) шамасында. Негізі жерге көмілуі тиіс болғандықтан, қалған бес жағы рундармен жабылыпты. Жазудың бірнеше бөлігі зақымдалған, бірақ көбісі оқылды. "Rök Stone" атауы біршама таутология: тасқа "Rök" ауылының аты берілген, бірақ ауыл, әлдебір себеппен, тастың атынан – "Rauk" немесе "Rök" (Ескі норвег тілінде "домино тасы сияқты үйме/тас") аталған болуы мүмкін. Бұл тас бірнеше жағынан ерекше. Онда жоғалған норвег мифологиясының бір бөлігі деп саналатын фрагмент кездеседі. Сонымен қатар, ол Остготтар патшасы (батыс Рим империясының императоры) Теодорих Ұлы туралы тарихи деректерді қамтиды. Онда христиандықтан бұрынғы ең ұзын рундық жазу – шамамен 760 таңба бар.
Ежелгі шығыс норвег тіліндегі транскрипция
Бұл 9-ғасырдың басындағы Көне Шығыс Норвег тіліндегі (швед және дания диалектісі) руналардың көшірмесі. Бірінші бөлігі ljóðaháttr ырғағымен, ал Теодорик туралы бөлігі fornyrðislag ырғағымен жазылған:
Æft Wǣmōð/Wāmōð stąnda rūnaʀ þāʀ. Æn Warinn fāði, faðiʀ, æft fæigjąn sunu. Sagum mōgminni/ungmænni þat, hwærjaʀ walrauƀaʀ wāʀin twāʀ þāʀ, swāð twalf sinnum wāʀin numnaʀ at walrauƀu, bāðaʀ sąmąn ą̄ ȳmissum mąnnum. Þat sagum ąnnart, hwaʀ for nīu aldum ą̄n urði fiaru meðr Hræiðgutum, auk dō meðr/dœmiʀ hann/enn umb sakaʀ. Rēð Þiaurikʀ hinn þurmōði, stilliʀ flutna, strąndu Hræiðmaraʀ. Sitiʀ nū garwʀ ą̄ guta sīnum, skialdi umb fatlaðʀ, skati Mǣringa. Þat sagum twalfta, hwar hæstʀ sē Gunnaʀ etu wēttwąngi ą̄, kunungaʀ twæiʀ tigiʀ swāð ą̄ liggia. Þat sagum þrēttaunda, hwariʀ twæiʀ tigiʀ kunungaʀ sātin at Siolundi fiagura wintur at fiagurum naƀnum, burniʀ fiagurum brø̄ðrum. Walkaʀ fimm, Rāðulfs syniʀ, Hræiðulfaʀ fimm, Rugulfs syniʀ, Hāislaʀ fimm, Hāruðs syniʀ, Gunnmundaʀ/Kynmundaʀ fimm, Biarnaʀ syniʀ. Nū 'k m[inni] m[eðr] allu [sa]gi. Æinhwaʀʀ [swā]ð æftiʀ frā. Sagum mōgminni/ungmænni þat, hwaʀ Inguldinga wāʀi guldinn at kwą̄naʀ hūsli. Sagum mōgminni/ungmænni, hwæim sē burinn niðʀ dræ̨ngi. Wilinn es þat. Knūą/knyią knātti iatun. Wilinn es þat Sagum mōgminni/ungmænni: Þōrr. Sibbi wīawæri ōl nīrø̄ðʀ.
Интерпретация
Теодорик, Гуннр және норвегиялық құдай Тордан басқа, аталған адамдар мен мифологиялық жаратылыстар бізге белгісіз. Кейбір түсіндірмелер бар: Екі соғыс олжасы – екі құнды қару, мысалы, қылыш пен қалқан немесе дулыға болуы мүмкін. Осындай әңгімелер көне герман поэзиясында кездеседі. Хрейдготтар – остриготтардың поэтикалық атауы, басқа да дереккөздерде де кездеседі. Грейдз теңізі деп аталатын Шығыс теңізінің қай теңізге қатысты екені белгісіз. Теодорик туралы бөлім (526 ж.қ. қайтыс болған) Равеннадағы оның атқа отырған мүсініне қатысты болуы мүмкін, оны 801 ж. Ұлы Карл Аахенге көшірген. Бұл мүсін өте танымал болды және Теодорикті сол иығына қалқан іліп, оң қолына найзасын ұстаған күйінде бейнеледі. Мæрингтер – Теодорик әулеті. 10 ғасырға жататын ағылшын тіліндегі «Деор» поэмасында Теодорик «Мæрингтердің қамалы» (Равенна) отыз жыл билік еткені айтылады. Теодорик туралы сөздер бұрынғы мәлімдемемен байланысты болуы мүмкін, сондықтан тас Теодориктің өлімі туралы айтады: ол тасқа қашалғанға дейін шамамен тоғыз ұрпақ бұрын қайтыс болған, ал шіркеу оны қатыгез және құдайсыз император деп санайды, сондықтан оның кінәсі үшін өлгенін айтқандар болған. Гуннр, «майданда аты жем көретін» – бұл, әлдебір Валькирия (бұрын норвегиялық мифологиядан белгілі), ал оның «аты» – қасқыр. Мұндай поэзиялық тәсілді ежелгі скандинавиялық поэзияда кенинг деп атайды. Жиырма патша туралы әңгімеде жиырма адамның бес бауырдан тұратын төрт топқа бөлінгендігі айтылады, ал әр топтағы барлық бауырлар бірдей есімдерді бөліскен, ал олардың әкелері төрт бауыр болған (4 × 5 = 20). Бұл мифология сол кезде баршаға мәлім болған сияқты, бірақ толығымен жоғалып кеткен. Сьёлунд – Снорри Стурлусонның Рослагенге берген атына ұқсас, бірақ көбінесе Темір ғасырындағы Лейре патшалығының орналасқан Сьелланд деп түсіндіріледі (қазіргі Данияның бір бөлігі). Ингольдтен басталатын мәтінді оқу қиынға соғады. Алғашқы бөлім Кіші Футарк руналарының 16 қысқа тармақты түрлерімен жазылған, ал Варин бұл жерде 24 түрлі Ескі Футарк және шифрлы руналарды қолданады. Бұл қасақана жасалған деп есептеледі, сондықтан осы бөлімнен кейінгі жолдар Варин мен оның тайпасы туралы аңыздарға қатысты. «It is Vélinn» сөзінен кейін «Nit» сөзі келеді. Бұл сөздің мағынасы әлі анықталмаған. Соңғы жолда оюшы Тор құдайына дұға етеді, содан кейін Сиббидің «киелі орында» тоқсан жасында ұлы болғанын айтады. Сиббидің киелі орынмен байланысы және қартайған шағындағы қуаты туралы айтудан бұрын Тор еске алынғандықтан, бұл адал құлшынып етудің пайдалы екендігін көрсетеді. Жазбаның көп бөлігін түсіну қиын болса да, оның құрылымы өте симметриялық және анық: ол үш бөлімнен тұрады (шамамен бірдей ұзындықта), әрқайсысында екі сұрақ және осы сұрақтарға аздап поэтикалық жауап бар. Ларс Лённрот пен одан кейін Джозеф Харрис айтқандай, бұл форма «греппаминни» деп аталатын поэтикалық жұмбақ ойынына ұқсас, оны Снорри Стурлусон «Прозалық Эддасында» ұсынған.
The two war booties are likely to be two precious weapons, such as a sword and a shield or a helmet. Several stories like these exist in old Germanic poems. The Hreidgoths mentioned are a poetic name for the Ostrogoths, appearing in other sources. To what sea the name Hreiðsea Eastern Sea, referred is unknown. The part about Theodoric (who died in 526 A. D.) probably concerns the statue of him sitting on his horse in Ravenna, which was moved in 801 A. D. to Aachen by Charlemagne. This statue was very famous and portrayed Theodoric with his shield hanging across his left shoulder, and his lance extended in his right hand. The Mærings is a name for Theodoric's family. According to the old English Deor poem from the 10th century, Theodoric ruled the "castle of the Mærings" (Ravenna) for thirty years. The words about Theodoric may be connected to the previous statement, so the stone is talking about the death of Theodoric: he died approximately nine generations before the stone was carved, and the church considered him a cruel and godless emperor, thus some may have said that he died for his guilt. Gunnr whose "horse sees fodder on the battlefield" is presumably a Valkyrie (previously known from Norse mythology), and her "horse" is a wolf. This kind of poetic license is known as kenning in the old Norse poetry tradition. The story about the twenty kings says that the twenty were four groups of five brothers each, and in each of these four groups, all brothers shared the same names, and their fathers were four brothers (4 × 5 = 20). This piece of mythology seems to have been common knowledge at the time, but has been totally lost. The Sjólund is similar to the name given to Roslagen by Snorri Sturluson but it has often been interpreted as Sjælland where the Iron Age Lejre Kingdom lay, (nowadays a part of Denmark). Starting with the Ingold part, the text becomes increasingly hard to read. While the first part is written in the 16 common short twig runes in the Younger Futhark, Varinn here switches over to using the older 24 type Elder Futhark and cipher runes. It has been assumed that this is intentional, and that the rows following this point concern legends connected specifically to Varinn and his tribe. After the word It is Vélinn follows the word Nit. This word remains uninterpreted, and its meaning is unclear. In the last line, the carver invokes the god Thor and then he says that Sibbi "of the shrine" got a son at the age of ninety. Since Thor is evoked before telling about Sibbi's connection with the sanctuary and his potency at old age, it may be a recommendation that being a devout worshipper is beneficial. Although much in the inscription is difficult to understand, its structure is very symmetrical and easy to perceive: it consists of three parts of (roughly) equal length, each containing two questions and one more or less poetic answer to those questions. As Lars Lönnroth and, after him, Joseph Harris have argued, the form is very similar to the so called "greppaminni", a sort of poetic riddle game presented by Snorri Sturluson in his Prose Edda.
Танымал мәдениетте
Руналардың транскрипциясы 1990 жылғы Black Sabbath тобының Tyr альбомының обложкасында бейнеленген. Швеция викинг метал тобы King of Asgard 2010 жылы "Vämods Tale" әнін жариялады. Әннің мәтіні "Рек" рун тасының аудармасынан құралған.