Кіріспе

Словения жазушысы және саяси белсенді (1876–1918)

Иван Канкар (10 мамыр 1876 – 11 желтоқсан 1918) – словен жазушысы, драматург, эссеші, ақын және саяси белсенді. Отон Жупанчич, Драготин Кетте және Йосип Мурнмен бірге, ол словен әдебиетіндегі модернизмнің бастаушысы саналады. Ол словен тіліндегі ең ұлы жазушы деп есептеледі және кейде Франц Кафка мен Джеймс Джойске теңестіріледі.

Өмірбаян

Иван Канкар Люблянаға жақын орналасқан Карниол қалашығында туды. Ол Иван туылғаннан кейін көп ұзамай Боснияға көшіп келген кедей шебердің көптеген балаларының бірі болды. Оны анасы Нежа Канкар туған Пивк тәрбиеледі, олармен жақын, бірақ күмәнді қарым-қатынас орнатты. Өзін құрбан ететін, бағынышпен қысым көрсеткен ана кейінірек Канкардың прозасындағы ең танымал бейнелердің біріне айналды. Туған қаласындағы гимназияны бітіргеннен кейін Люблянадағы Техникалық орта мектепте (Реалка) оқыды (1888–1896). Осы кезеңде ол әдебиет, негізінен поэзия жазуға кірісті, Франс Прешерен, Генрих Гейне, Саймон Дженко және Саймон Грегорчич сияқты романтикалық және пост-романтикалық ақындардың ықпалымен болды. 1893 жылы ол Антон Ашкерцтің эпостық поэзиясын ашты, ол оның стилі мен идеалдарының дамуына зор әсер етті. Ашкерцтің ықпалымен Канкар сезімтал пост-романтикалық поэзияны қабылдамай, әдеби реализм мен ұлттық либерализмді қабылдады. 1896 жылы Вена университетіне түсіп, инженерлік мамандықты оқыды, бірақ кейін славян филологиясына ауысты. 1897–1899 жылдары Канкардың негізгі идеялары негізінен позитивистік болды. 1897 жылдың көктемінде ол Врхникаға қайта оралды. Сол жылдың күзінде анасы қайтыс болғаннан кейін ол Пулаға көшіп, 1898 жылы Венаға оралды, онда 1909 жылға дейін өмір сүрді. Венаға екінші рет келгенде Канкардың дүниетанымы терең және жылдам өзгерді. 1900 жылы словен феминисті Зофка Кведерге жазған хатында ол позитивизм мен натурализмді қабылдамады. Ол спиритизмді, символизмді және идеализмді қабылдады, кейіннен Фран Говекармен жарысып, ашық түрде үзілді. Сонымен қатар, ол словен либерализмін сынады, Антон Ашкерцтің поэзиясын сынап, біртіндеп социализмге бет бұрды. Оған христиандық негізде радикалды әлеуметтік белсенділікті жақтаған словендік католик дін қызметкері және ойшыл Янез Евангелист Крек зор әсер етті. Дегенмен ол Австриялық христиан социалистердің клерикализмі мен консерватизміне, әсіресе Крек пен оның Словен халық партиясына қарсылық көрсетуді жалғастырды. Ол Словен жерлерінде және Истрияда белсенді болған австро-марксистік партия – Югославияның социал-демократиялық партиясына қосылды. 1909 жылы ол Венадан Босния мен Герцеговинадағы Сараевоға көшіп, оның ағасы Карло дін қызметкері болып жұмыс істеді. Сараевода болған кезінде ол бұрынғы күресші анти-клерикализмінен біртіндеп бас тартып, христиандық руханилыққа көбірек бейімделді. Сол жылы Люблянаның Рожник ауданына қоныстанды. Югославия социал-демократиялық партиясының белсенді мүшесі болғанымен, ол партияның Югославия ұлтын құруға қатысты көзқарасын қабылдамады: 1909 жылы партия оңтүстік славян мәдениеті мен тілін біріктіру арқылы ортақ югослав мәдени ұлтын құруды жақтады. Канкар, керісінше, словендердің ұлттық және тілдік ерекшелігін қорғады. Михайло Ростохармен бірге ол оңтүстік славяндық саяси аяда словендік жекеліктің ең белсенді қорғаушысы болды. 1907 жылы сайлауда жеңілгеннен кейін Канкар өзінің саяси және эстетикалық көзқарастары мен пікірлерін түсіндіретін көптеген эсселер жариялай бастады. 1909 жылы Карниолаға оралғаннан кейін ол Словен жерлерінде лекциялар мен конференциялар өткізе бастады. Олардың ең танымалдары – 1907 жылы Триесте оқылған «Словен халқы және словен мәдениеті» (Slovensko ljudstvo in slovenska kultura) және 1913 жылы Люблянада оқылған «Словендер мен югославиялықтар» (Slovenci in Jugoslovani). Соңғысында Канкар оңтүстік славяндардың саяси бірігуіне оң пікір білдірді, бірақ оңтүстік славян халықтарының мәдени бірігуін қабылдамады. Лекциясы үшін ол Австрия-Венгрия монархиясын жамандағаны үшін бір аптаға түрмеге қамалды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ол Сербияға жақындығы үшін Любляна бекінісінде тағы да тұтқындалды, бірақ көп ұзамай босатылды. Оның жерлеу рәсіміне көптеген адамдар мен Словенияның мәдени және саяси өмірінің жоғары лауазымды өкілдері қатысты. 1936 жылы оның қабірі Люблянадағы Жале зиратына көшірілді, онда ол жастық шағындағы достары және авторлары Драготин Кетте мен Йосип Мурнның қасына жерленді.

Жұмыс

Иван Канкар шамамен 30 кітап жазды және Отон Жупанчич, Драготин Кетте және Йосип Мурнмен қатар словен модернистік әдебиетінің маңызды өкілдерінің бірі саналады. Канкар сондай-ақ Еуропаның ең ірі фин-де-сиекль өкілдерінің бірі деп есептеледі. Ол әлеуметтік, ұлттық және рухани тақырыптарды зерттеді. Үш жыл өткен соң тағы бір басылым жарық көрді, бірақ сол кезде Канкар поэзияны тастап, қоғамдық-саяси әдебиетке бет бұрды. Сол жылы ол «На кланцу» («Бөктерде») атты повесть жариялады, онда шағын ауылдық пролетариаттың қиын жағдайы мен қарапайым халықтың нашар материалдық және рухани өмірі суреттелген. Повесть әлі де натуралистік ерекшеліктерін сақтап, аллегориялық символизммен және ерекше, діни кітаптарға негізделген стильмен ерекшеленді, осының арқасында ол кең танылдыққа ие болды. 1904 жылы жарық көрген «Gospa Judit» («Юдит ханым»), «Hiša Marije Pomočnice» («Марияның көмегімен») және «Križ na gori» («Таудағы крест») атты романдарда ол спиритуализм мен идеализмге көшті, басты тақырып ретінде қысымға ұшыраған халық пен олардың жақсы өмірге деген құштарлығын сақтады. 1906 жылы ол «Мартин Качур» повесін «Идеалисттің өмірбаяны» деген қосымша атаумен жазды, ол абстрактті идеалисттің сәтсіздігін қатал түрде талдап, өзін-өзі зерделейді. 1907 жылғы жалпы сайлау кезінде ол «Hlapec Jernej in njegova pravica» («Жерней қызметшісі және оның әділдігі») атты әңгімені жариялады, онда жеке жұмысшының капиталистік және дәстүрлі қоғаммен арадағы қақтығысы суреттелген, оның заңдарын ол түсіне алмайды. Словения халық партиясының сайлауда жеңіске жеткеннен кейін ол өзінің ең әсерлі пьесасын – «Hlapci» («Жаңақтар») атты сатиралық туындысын жазды, онда либералдық партия жеңілгеннен кейін католицизмді қабылдаған бұрынғы прогрессивті және агностик мемлекеттік қызметкерлердің икемсіздігін сатиралық түрде көрсетті. Словениядағы либералдық және католик консервативтік партиялар да пьесаға қарсы наразылық білдірді: оның қойылымы 1918 жылдың күзінде Австро-Мажарстанның тарауынан кейін ғана өтті. 1908 жылы жарық көрген «Pohujšanje v dolini Šentflorjanski» («Санкт-Флориан аңғарындағы жанжал») пьесасында Канкар Карниоланың шағын қалалық қоғамының қатал моральдық принциптері мен мәдени жағынан артта қалған ойлау жолын сынайды. Канкар эсселерімен де танымал болды, олардың көпшілігі 1907-1913 жылдар аралығында жарық көрді, онда ол стильдік шеберлігі мен терең ирониясын көрсетті. Оның соңғы әңгімелер жинағы «Podobe iz sanj» («Түстерден алынған суреттер») 1920 жылы, өлімінен кейін жарық көрді, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың қорқынышты жағдайларын мистикалық реализм мен аллегориялық бейнелеу арқылы көрсетеді. Бұл туынды символизмнен экспрессионизмге көшуді көрсетеді және Канкардың поэзиялық прозасының ең жақсы үлгісі ретінде танылды.

Тұлға және дүниеге көзқарас

Канкар эмоционалды және физикалық тұрғыдан осал тұлға болған, бірақ ерекше күшті және тұрақты зияткерлік күшке ие болды. Ол өте терең ойлы болды: оның көбінесе автобиографиялық туындылары өз іс-әрекеттері мен қателіктерін аяусыз талдауымен танымал болды. Канкар католик дінінде тәрбиеленген. Оқушылық жылдарында ол либералды, еркін ойлы адамға айналды. Ол діни догмаларды қабылдамай, заманауи табиғат және әлеуметтік ғылымдардың рационалды түсіндірмелерін қабылдады. 1898-1902 жылдары ол Ральф Уолдо Эмерсон және Фридрих Ницше сынды ойшылдардың ықпалына түсті. Бельгиялық ақын Морис Матерлинктің еңбектерінде Канкар жеке жандардың байланысқан дүниелік жанға ие екендігі туралы идеяны тапты, оны өз туындыларында пайдаланды. Ол Рим католик дінінен ресми түрде бас тартпаса да, католик дәстүрінің кейбір элементтерін қолдайтындықтан, көбінесе агностик саналды. Ол қайтыс болғаннан кейін де ықпалы арта түсті. Словения халқының мәдени және ұлттық ерекшелігіне баса назар салғандықтан, Канкар Югославия Корольдігінің серб саяси элитасының орталықтандыру және унитарлық саясатын қабылдамаған жас словен зиялылары үшін үлгілі тұлғаға айналды. 1920 жылдардың басында, көбінесе христиандық социалистік көзқараста болған жас католиктер тобы, өздерінің журналына Канкардың шағын романдарының бірінен – «Таудағы крест» (Križ na gori) атауын берді. «Крестшілер» (Križarji) деп аталған бұл топ 1920-1930 жылдары Словениядағы христиандық солшыл қозғалысының қалыптасуының орталық нүктесіне айналды. Канкардың шығармашылығы мен жеке көзқарасы 1918-1945 жылдар аралығындағы словен әдебиетіндегі үш негізгі бағытқа әсер етті: Иван Прегельж, Стэнко Майцен және Франс Бевк сияқты католик авторларының экспрессионизмі, либералды солшыл және марксистік авторлардың (әсіресе Мишко Краньек, Прежихов Воранц, Цирил Космач және Миле Клопчич) әлеуметтік реализмі және Сречко Косовелдің авангардизмі. Осы кезеңде Канкардың саяси идеялары словен социал-демократиялық идеолог Этбин Кристанға, христиандық-демократиялық саяси теоретик Андрей Госарға және демократиялық ойшылдар Альбин Препелух пен Драготин Лончарға әсер етті. Канкардың психологиялық терең ойлары Эдвард Коцбек пен Антон Трстеняктардың словен ұлттық мінезін зерттеуіне ықпал етті. Александр патшаның диктатурасы кезінде (1929-1934) Канкардың туындылары мектеп бағдарламасынан алынып тасталды, өйткені ол словендік ерекшелік пен ұлтшылдықтың қауіпті жақтасы деп есептелді. 1935 жылдан кейін оның словен әдебиетінің ең ұлы жазушыларының бірі екендігі күмәнді болған жоқ. 1937 жылы Канкардың туындыларының толық жинағы жарық көрді, оны оның туысы және консервативті әдеби тарихшы және сыншы Изидор Канкар редакциялады және түсіндірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның жинақталған туындыларын басып шығаратын «Cankarjeva založba» баспасы құрылды. Канкар драматург ретінде ерекше ықпал етті. Ол қазіргі словен театрының әкесі саналады және 1920 жылдардағы экспрессионистік театрдан бастап (Славко Грум, Станко Майцен) одан кейін келген барлық словен драматургтарына үлкен әсер етті. 1950-1970 жылдар аралығында словен театрының көптеген жаңашылдары, мысалы, Жоже Яворшек, Доминик Смоле, Марян Рожанц, Примож Козак және Боян Штих, Канкардың пьесаларынан шабыт алды. Көптеген қазіргі словен драматургтары мен сценарийшілерінің, соның ішінде Драго Янчар, Душан Йованович, Тоне Партлич және Жарко Петанның шығармаларында Канкардың идеяларының айқын ықпалы байқалады. Көптеген көрнекті словен ойшылдары Канкардың туындыларын талқылады, олардың ішінде Душан Пиржевец Ахац, Милан Комар және Славой Жижек бар. Оның өмірінде-ақ туындылары неміс, чех, серб, хорват, фин және орыс тілдеріне аударылды. Оның шығармалары француз, ағылшын, итальян, венгр, румын, поляк, словак, болгар, македон, албан және түрік тілдеріне де аударылды. Канкардың словен тілінде сөйлейтін аймақтан тыс ықпалы шамалы болды, бірақ оның жұмысы 1920 жылдары Канкар туралы эссе жариялаған француз Генри Бордо, австриялық Йозеф Фридрих Перкониг және итальяндық Фулвио Томицца сияқты словен емес авторларға әсер етті. Әдеби сыншы Йосип Видмардың куәлігіне сәйкес, Канкардың «Hiša Marije Pomočnice» романы 1930 жылы неміс тілінде басып шығаруға көмектескен атақты неміс жазушысы Томас Манн тарапынан жақсы қабылданыпты.

Мұра

Бүгінгі күнге дейін Канкардың прозасы словен стилінің ең көрнекті үлгілерінің бірі саналады. Оның романда жазушы ретіндегі ықпалы 1960 жылдардан бері азайғанмен, оның пьесалары словен театрларындағы ең танымал спектакльдердің қатарындағысын сақтап келеді. Көптеген көшелер, алаңдар, қоғамдық ғимараттар мен мекемелер Иван Канкардың есімімен аталыпты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде словен партизандарының екі әскери бөлімі – Канкар бригадасы және аңызға айналған Канкар батальоны оның құрметіне аталды. 1980 жылдардан бері Словениядағы ең ірі конгресс орталығы Люблянадағы Канкар залы оның есімін иеленді. 1994 жылдың маусымынан 2007 жылдың қаңтарына дейін Канкар 10 000 словен толары банкнотасында бейнеленген.