Кіріспе

Иерусалимдегі Бетсаида тоғаны Жаңа өсиеттегі Жаһанна хабаршылығында (Жаһанна 5:2) айтылады. Бұл, Исаның Иерусалимдегі Қой қақпасының жанында орналасқан, айналасында бес жабық галереясы немесе портигі бар су тоғанында парализге шалған адамды емдеген оқиғасы. Ол Бетзата деп те аталады. Қазір бұл тоған қаланың қазіргі мұсылмандық ауданында, Арыстан қақпасы немесе Әулие Стефан қақпасы деп аталатын қақпаның жанында, сондай-ақ 19 ғасырдың соңында қазылған Әулие Анна шіркеуімен байланысты.

Атауы

Су тоғандарының атауы еврей және арамей тілдерінен шыққан делінеді. Бет-Хесда (בית חסד/חסדא) сөзі "мәрмірек үйі" немесе "кешірім үйі" деген мағынаны білдіреді. Бұл мағына орынды деп есептелген болуы мүмкін, себебі бұл жер мүгедектердің болуынан ар-ұятсыздық орын ретінде, ал ем беру арқылы кешірім орын ретінде қарастырылған. Жаһанның Ізгі хабарының қолжазбаларында Βηθεσδά (Бетсда) атауының басқа нұсқалары да кездеседі: Βηθζαθά (Бет-зата = בית חדתא), ол Безетадан туындаған, және Бетсайда (Галилеядағы Бетсайдамен шатастырмау керек), бірақ соңғысы Киелі кітап зерттеушілері тарапынан әріп алмасу арқылы бұзылған деп саналады. Франц Делич ("Talmudische Studien, X. Bethesda", Zeitschrift für die gesamte lutherische Theologie und Kirche, 1856) бұл атау грекше estiv/estava сөзінен алынған мишналық еврей сөзі екенін, ол stoa (στοά) сөзіне сәйкес келеді деп болжаған.

Киелі кітапқа негізделген жердің анықталуы

Жоханның Ізгі хабарында айтылғандай, Бетседа – бес галереясы бар (колумбетра) суға шомылуға арналған тоған. XIX ғасырға дейін мұндай тоғанның бар екенін көрсететін археологиялық дәлелдер болған жоқ. Бетседа тоғаны кейде түсіндірушілер тарапынан Силоам тоғанына жақын, Кидрон аңғарындағы қазіргі заманғы «Құдай ананың бұлағы» деп аталатын сумен, немесе Кидронға оңтүстікке қарай құятын, аңғардың аузынан жақын жердегі Биркет Исраил тоғанымен байланыстырылды. Ал кейбіреулер оны Сион қарындастары монастырының астындағы, сол кезде «Souterrains» («жер асты») деп аталған екі бассейнмен теңестірді. Дегенмен, бесінші ғасырдың өзінде Киелі Анна шіркеуінің аумағында Пробатика шіркеуі (Пробатика тоғанындағы шіркеу немесе Қойлар тоғаны) немесе Шәкір шіркеуі деп аталатын Византия шіркеуі болған. Археологтар кейіннен қазба жұмыстарын жүргізген бұл орын, Жоханның Ізгі хабарындағы сипаттамаға сәйкес келеді деп есептеуге болады.

Археология

XIX ғасырда жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде Конрад Шик Сент-Анн шіркеуінің солтүстік-батысына қарай 30 метрдей жерде, ол Бетседа тоғаны деп санайтын, үлкен су резервуарын тапты. 1964 жылы осы аймақтағы тағы бір археологиялық қазба Византия және крестонос шіркеулерінің қалдықтарын, Адрианның Асклепий мен Серапис ғибадатханаларын, Асклепейонның кішкентай емдік бассейндерін, екі үлкен бассейннің екіншісін және олардың арасындағы бөгетті ашты. Византия шіркеуі Адриан ғибадатханасының ортасында салынғаны анықталды және емдік бассейндер оның ішінде орналасқан. Емдеу және Исаның адамға төсенішін жинап алуын бұйырғаны, сенбі күнгі діни ғұрыптардың бұзылғанына наразылық тудырды.

Бірінші (солтүстік) бассейн

Бассейннің тарихы б.з.д. 8 ғасырда басталды, сол кезде қысқа Беф-Зета аңғарына бөгет салынып, ол жаңбыр суын жинауға арналған су қоймасына айналдырылды. Бөгеттегі шлюз су деңгейін реттеуге мүмкіндік берді, ал тастан қазылған арна су қоймасынан қалаға үздіксіз су жеткізіп тұрды.

Геллендік және римдік ғибадатханалар

Жером Мёрфи О'Коннордың сөзіне сәйкес, б.з.б. 1-ғасырда екі бассейннің шығысындағы табиғи үңгірлер діни/медициналық мақсаттағы шағын моншаларға айналдырылған. Мишнада кем дегенде осы жаңа бассейннің бірі емші құдай Асклепий емес, сәттілік құдайы Фортунаға арналғаны айтылады. Мёрфи О'Коннор бұл өзгерістерді жақын жердегі Антония бекінісінің римдік гарнизоны жасаған болуы мүмкін деп есептейді. Бұл, жалпы алғанда, пұттардың емдеу орындарын иеленіп, оларды Құдай ана Марияға қайта бағыштау қозғалысын көрсетеді. Бұл шіркеуді императрица Евдокия (438-439 және 443-460 жылдары Иерусалимде болған) салған деген теория нақты емес. Оның 5-ғасырдың ортасында Иерусалим епископы болған Ювеналмен байланысты болуы ықтимал. Бұл шіркеу 614 жылы парсылар тарапынан қиратылған. 1187 жылы Саладиннің Иерусалимді басып алуынан кейін ол Шафии фикх мектебіне (Ислам құқығы мектебі) айналдырылған. Уақыт өте келе ғимараттар құлай бастап, қоқысқа толы орынға айналды.

Қазіргі заман

1856 жылы Әйелі Анна шіркеуі мен бассейнді қамтитын аймақ Осман сұлтаны Абдульмеджид I Франция императоры Наполеон III-ге сыйға берілді. Француздар шіркеуді жөндеп, қайта киеледі (Ақ Әкелер басқаруымен), бассейндердің оңтүстік-шығыс бұрышында, ал қалған қираған орындарына қол тигізбеді. Аңыз бойынша, бұл жер алғашқыда Виктория патшайымына 1878 жылғы Кипр келісіміне әкелген келіссөздер аясында ұсынылған.