Франция тарихы: 1914 жылдан бүгінгі күнге дейін

Франция тарихы: 1914 жылдан бүгінгі күнге дейінгі кезең, бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар, республикалар тарихы. Францияның демографиясы мен аумақтық өзгерістері.

24 мин оқу

100%

Дереккөз: History of France (1900–present) — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

бүгінгі Франция туралы ерекше ақпарат жоқ. 1914 жылдан қазіргі уақытқа дейінгі Франция тарихы: Үшінші Республиканың соңғы жылдары (1870–1940), Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914–1918), Соғыс аралық кезең (1918–1939), Екінші дүниежүзілік соғыс (1939–1945), Төртінші Республика (1946–1958), Бесінші Республика (1958 жылдан бері).

География

1914 жылы Франция аумағы қазіргі Франциядан екі маңызды тұрғысынан өзгеше болды: Эльзастың көп бөлігі және Лотарингияның солтүстік-шығыс бөлігі 1870 жылы Германияға қосылған болатын (1870-1871 жылдардағы Франко-Пруссия соғысынан кейін), сондай-ақ Солтүстік Африкадағы Алжир елі 1848 жылы Францияның ажырамас бөлігі (департамент) ретінде бекітілген еді. Эльзас-Лотарингия Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында қайта құрылады (бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол қысқа мерзімге Германияға қайтадан қарады).

Демография

Басқа еуропалық елдерден айырмашылығы, Францияда 19 ғасырдың ортасы мен соңында, сондай-ақ 20 ғасырдың бірінші жартысында халық саны күрт өспеді. Бұл жағдай Бірінші дүниежүзілік соғыстағы ауыр шығындармен күшейді – шамамен 1,4 миллион француз қаза болды, оның ішінде азаматтық тұрғындар да бар (немесе ересек ер адамдардың шамамен 10 пайызы), ал жараланғандардың саны тіпті төрт есе көп болды. Екінші дүниежүзілік соғыста 593 мың француз қаза болды (американдықтардан бір жарым есе көп), оның 470 мыңы азаматтық тұрғындар еді. 1880 жылы шамамен 39 миллион халқы бар Франция 1945 жылы 40 миллионға жуық халқына ие болды. Соғыстан кейінгі жылдарда үлкен «балалар буыны» пайда болды, ал иммиграцияның арқасында 1968 жылы Франция халқы 50 миллионға жетті. Бұл өсім 1974 жылы баяулады. 1999 жылдан бері Францияда халық саны бұрын-соңды болмаған қарқынмен өсуде. 2004 жылы халық санының өсуі 0,68 пайызды құрады, ол Солтүстік Америка деңгейіне жақындады (2004 жыл Франция халқының 1974 жылдан бергі ең жоғары өсімді көрсеткен жылы болды). Франция қазірдің күнінде Ирландия Республикасынан басқа барлық еуропалық елдерден халық санының өсуі бойынша озып шықты, ал 2003 жылы Францияның табиғи халық өсімі (иммиграцияны ескермей) еуропалық халықтың табиғи өсімінің барлық бөлігіне жауап берді (Еуропалық Одақтың халқы 216 мың адамға (иммиграциясыз) өсті, оның 211 мыңы Франция халқының өсімі болды, ал қалған 5 мыңы басқа елдердің өсіміне тиесілі). Бүгінде 62,5 миллион халқы бар Франция, немесе шетелдік территорияларын қоса есептегенде 65 миллион, Ресей мен Германиядан кейін Еуропаның халық саны бойынша үшінші елі болып табылады. 20 ғасырғы иммиграция бұрынғы ғасырдан едәуір өзгеше болды. 1920 жылдары Италия мен Польшадан үлкен көші-қон толқындары болды, ал 1930-50 жылдары Испания мен Португалиядан иммигранттар келді. Алайда 1960 жылдан бері иммигранттардың ең көп толқыны бұрынғы француз колонияларынан келді: Алжирден (1 миллион), Мароккодан (570 мың), Тунисден (200 мың), Сенегалдан (45 мың), Малиден (40 мың), Камбоджадан (45 мың), Лаостаннан (30 мың), Вьетнамнан (35 мың). Бұл иммиграцияның көп бөлігі бастапқыда экономикалық себептерге байланысты болды, бірақ көптеген иммигранттар Францияда қалып, азаматтық алды және француз қоғамына енді. Статистика әртүрлі, бірақ бүгінде Францияда тұратын 60 миллион адамның шамамен 4 миллионы шетелдік тегін жатады. Шығыс Еуропа және Солтүстік Африка еврейлерінің Францияға көшіп келуі негізінен 19 ғасырдың ортасы мен соңында басталды. 1872 жылы Францияда шамамен 86 мың еврей өмір сүрді, ал 1945 жылы бұл көрсеткіш 300 мыңға жетті. Көптеген еврейлер француз қоғамына енді (немесе енуге тырысты), бірақ француз ұлтшылдығы көп жағдайда антисемитизмге әкелді. Виши режимінің нацистік Холокостпен ынтымақтастығы 76 мың француз еврейінің қырылуына әкелді (бірақ Виши билігі Францияда екі-бес буыннан бері тұратын және Бірінші дүниежүзілік соғыста соғысқан немесе үкіметте маңызды лауазымдарды атқарған «интеграцияланған» еврейлерге артықшылық берді), ал барлық Батыс Еуропа елдерінің ішінде бұл көрсеткіш Германиядан кейін екінші орында тұрды. Бірақ көптеген еврейлер де батырлық әрекеттер мен депортацияға қатысудан бас тарту арқасында құтқарылды (Францияның еврей халқының төрттен үш бөлігі құтқарылды, бұл Холокостқа ұшыраған кез келген басқа еуропалық елден жоғары көрсеткіш). 1960 жылдан бері Франция Жерорта теңізі мен Солтүстік Африкадан еврейлердің көп көшіп келуін бастан кешірді, ал бүгінде Франциядағы еврей халқының саны шамамен 600 мыңға жетеді. 20 ғасырдың басында француз халқының жартысына жуығы тіршілік көрінетін жерге тәуелді болды, ал Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Франция негізінен ауылдық ел болып қала берді (1950 жылы халықтың шамамен 25 пайызы жерде жұмыс істеді), бірақ соғыстан кейінгі жылдарда бұрын-соңды болмаған қалаларға көшу орын алды: француз халқының тек 4 пайызы ғана фермаларда жұмыс істейді және 73 пайызы бүгінде ірі қалаларда тұрады. Олардың ішіндегі ең үлкені – Париж, 2,1 миллион тұрғыны бар (Париж аймағында 11 миллион), содан кейін Лилль, Лион, Марсель (әрқайсысының 1,2 миллионнан астам тұрғыны бар). Бұл урбанизацияның көп бөлігі қалалардың дәстүрлі орталығында емес, оларды қоршап тұрған қала маңындағы аудандарда (немесе «банлиелерде») орын алады (бұл аудандардағы бетон және болаттан жасалған тұрғын үйлер «цителер» деп аталады). Кедей елдерден келген иммигранттардың арқасында бұл «цителер» 1960 жылдардан бері нәсілдік және таптық шиеленістердің орталығы болып табылады.

Unlike other European countries France did not experience a strong population growth in the mid to late 19th century and first half of the 20th century. That would be compounded by the massive French losses of World War I, roughly estimated at 1.4 million French dead including civilians (or nearly 10% of the active adult male population) and four times as many wounded — and World War II, estimated at 593,000 French dead (one and a half times the number of American dead), of which 470,000 were civilians. From a population of around 39 million in 1880, France still had only a population of 40 million in 1945. The post war years would bring a massive "baby boom", and with immigration, France reached 50 million in 1968. This growth slowed down in 1974. Since 1999, France has seen an unprecedented growth in population. In 2004, population growth was 0.68% and almost reached North American levels (2004 was the year with the highest increase in French population since 1974). France is now well ahead of all other European countries in population growth (except for the Republic of Ireland) and in 2003, France's natural population growth (excluding immigration) was responsible for almost all the natural growth in European population (the population of the European Union increased by 216,000 inhabitants (without immigration), of which 211,000 was the increase in France's population alone, and 5,000 was the increase in all the other countries EU combined). Today, France, with a population of 62.5 million, or 65 million including overseas territories, is the third most populous country of Europe, behind Russia and Germany. Immigration in the 20th century differed significantly from that of the previous century. The 1920s saw great influxes from Italy and Poland; in the 1930 50s immigrants came from Spain and Portugal. Since the 1960s however, the greatest waves of immigrants have been from former French colonies: Algeria (1 million), Morocco (570,000), Tunisia (200,000), Senegal (45,000), Mali (40,000), Cambodia (45,000), Laos (30,000), Vietnam (35,000). Much of this recent immigration was initially economical, but many of these immigrants have remained in France, gained citizenship and integrated into French society. Estimates vary, but of the 60 million people living in France today, close to 4 million claim foreign origin. This massive influx has created tensions in contemporary France, especially over issues of "integration into French society" and the notion of a "French identity", and in recent years the most controversial issues have been with regards to Muslim populations (at 7%, Islam is the second largest religion in today's France; see Islam in France). Eastern European and North African Jewish immigration to France largely began in the mid to late 19th century. In 1872, there were an estimated 86,000 Jews living in France, and by 1945 this increased to 300,000. Many Jews integrated (or attempted to integrate) into French society, although French nationalism led to antisemitism in many quarters. The Vichy regime's collaboration with the Nazi Holocaust led to the extermination of 76,000 French Jews (the Vichy authorities however gave preferential treatment to "integrated" Jews who had been in France from two to five generations and who had fought in World War I or held important administrative positions in the government), and of all other Western European countries, this figure is second only to Germany; but many Jews were also saved by acts of heroism and administrative refusal to participate in the deportation (three quarters of France's Jewish population was spared, a higher proportion than any other European country touched by the holocaust). Since the 1960s, France has experienced a great deal of Jewish immigration from the Mediterranean and North Africa, and the Jewish population in France is estimated at around 600,000 today. Around the start of the 20th century, almost half of all Frenchmen depended on the land for their living, and up until World War II, France remained a largely rural country (roughly 25% of the population worked on the land in 1950), but the post war years also saw an unprecedented move to the cities: only around 4% of the French continue to work in farms and 73% live today in large cities. By far the largest of these is Paris, at 2.1 million inhabitants (11 million in the Parisian region), followed by Lille, Lyon, Marseille (upwards of 1.2 million inhabitants each). Much of this urbanization takes place not in the traditional center of the cities, but in the suburbs (or "banlieues") that surround them (the cement and steel housing projects in these areas are called "cités"). With immigration from poorer countries, these "cités" have been the center of racial and class tensions since the 1960s.

Француздық жеке тұлға

Өңірлік және дәстүрлі мәдениеттің жоғалуы (тіл және акцент, киім мен тамақтанудағы жергілікті әдет-ғұрыптар), көптеген ауылдық аймақтардың кедейлігі және заманауи қалалық құрылымдардың (тұрғын үй жобалары, супермаркеттер) пайда болуы қазіргі Францияда дәстүрді сақтаушылар мен прогрессивтілер арасында шиеленістер тудырды. Өңірлік ерекшеліктердің жоғалуына француз астанасының және орталықтандырылған француз мемлекетінің ықпалы да себеп болды. Бриттани, Корсика және Баск аймақтарында тәуелсіздік қозғалыстары көтерілді, ал Виши режимі (нацистік нәсілдік пропагандаға еліктеп) католицизмді және жергілікті "халықтық" дәстүрлерді белсенді түрде қолдады, оларды француз ұлтының нағыз негізі деп есептеді. Соғыстан кейінгі жылдары мемлекет бірқатар француз өнеркәсібін бақылауға алды. Дегенмен, қазіргі заманғы саяси ахуал аймақтық билікті күшейтуге ("орталықсыздандыру") және жеке кәсіпкерлікте мемлекеттік бақылауды азайтуға ("жекешелендіруге") бағытталған. "Бірінші дүниежүзілік соғыс кенеттен, көбінесе ауыр түрленулер бастаған кезең болды" деп болжауға болады. Ол ХХ ғасырдың басында француз мәдени, әлеуметтік және экономикалық өмірінде баяу басталган өзгерістерді үдетті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін француздық ұлттық болмысы мен мәдениеті толығымен шатыр-шатыр болып кетті, ал бұл құлдыраудың бір бөлігі гендерлік ролдердің бұлыңғырлануынан туындады. Француз мәдениеті мен жеке басының негізінде соғыстан кейін бүлінгендей көрінген әлеуметтік гендерлік рөлдер жатқан. Бәлкім, "осы соғыстан кейінгі мәдени өлім сезімінің" ең танымал көрінісі – 1919 жылғы Пол Валеридің хаты болды, онда ол "Біз, қазіргі өркениеттер, енді басқалар сияқты өлімге ұшырайтынымызды білеміз" деп жазған.

Феминисттік қозғалыс

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1,4 миллион азаматынан айырылған Франция күрделі мәселеге тап болды. Еуропадағы кез келген елден жоғары 16,5 пайыздық қаза болғандықтан, сонымен қатар 3 миллион адам жарақат алып, 1,1 миллионы мүгедектікке ұшыраған Франция төмен туу көрсеткішімен күресіп жатты. Осымен қатар, Францияда бала тудыруға құштарлығы азайған әйелдердің қорқынышты бейнесі қалыптасты. Туу көрсеткішінің төмендеуіне байланысты, заң шығарушылар 1920 жылғы 23 шілдеде абортты және контрацепцияны қолдаушы үгіт-насихатты қылқыландыратын заң жобасын ұсынды және қабылдады. Тарихшылардың пікірінше, бұл заң шығарушылық жеңіс 1919 жылғы қарашадағы заң шығарушы сайлауда билікке келген соғыстан кейінгі консервативті, ұлтшыл блоктың логикалық қадамы ретінде түсіндірілуі мүмкін, немесе бұл жеңіс соғыс кезіндегі қаза болғандардың салдарынан нашарлаған, күрделі демографиялық проблемаға берілген жауап ретінде қарастырылуы мүмкін. ХХ ғасырдың басында француз феминистері, Францияның социалистік партияларымен байланысы тығыз болған, және натальдіктер, Францияның консервативті партияларымен көбірек үндес болған, арасында айқын қақтығыс болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы 19001914

Германияны оқшаулау мақсатында Франция Ресей мен Ұлыбританиямен одақ құрды. Бірінші болып 1894 жылғы Франко-Ресейлік одақ, содан кейін 1904 жылғы Ұлыбританиямен Entente Cordiale, ал соңғысы 1907 жылғы Англо-Ресейлік Антанта, ол Үштік Антанта атанды. 1914 жылы Германия мен Австрияға қарсы Ұлыбритания мен Ресеймен одақтасу Ресей, Ұлыбритания және Францияны Бірінші дүниежүзілік соғысқа одақтас ретінде кіруге итермеледі. Берлиндегі әскери жетекшілер алдымен Францияны, содан кейін Ресейді жеңуді жоспарлады. Париж Германияның әскери күшінен (Императорлық неміс армиясы, Императорлық неміс флоты, Luftstreitkräfte және Feldluftschiffer) қорқыныш сезінді. 1894 жылғы Франко-Ресейлік одақ 1917 жылға дейін Францияның сыртқы саясатының негізгі тірегі болды, Германия екі фронтта соғысқа түсуден қашынар деген үмітте. 1914 жылға дейін Францияның Ресейге жасаған ірі инвестициялары мен берген қарыздары осы одақты нығайтты. 1904 жылы Францияның сыртқы істер министрі Теофил Делькассе британдық сыртқы істер министрі лорд Лансдаунмен Entente Cordiale келісімін жасады, бұл келісім ұзақ жылдар бойы ағылшын-француздық шиеленіс пен жаулыққа нүкте қойды. Ресми емес ағылшын-француздық одақ болған Entente Cordiale 1905 және 1911 жылдардағы бірінші және екінші марокколық дағдарыстармен, сондай-ақ құпия әскери және теңіз штабтарының келіссөздерімен күшейтілді. Делькассенің Ұлыбританиямен жақындасуы Францияда әңгімеге толы болды, өйткені 20 ғасырдың басында ағылшылқорлық кеңінен таралған еді. Бұл сезімдер 1898 жылғы Фашода оқиғасымен, онда Ұлыбритания мен Франция соғысқа жақын болған, және француз халқы Ұлыбританияның жауына қолдау көрсеткен Бур соғысымен күшейді. Қорыта айтқанда, Германияның күшінен сескену Ұлыбритания мен Францияны біріктірді. Ішкі мәселелерге ден қойып, Франция 1912 жылдың соңы мен 1914 жылдың ортасы аралығында сыртқы саясатқа аз көңіл бөлді (→ Францияда 1913 жыл, Францияда 1914 жыл), бірақ 1913 жылы социалистердің қарсылығына қарамастан әскери міндеттілікті екі жылдан үш жылға ұзартты. 1914 жылдың шілдесінде Балқан аймағындағы жағдай Францияны таңқалдырды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына әкелген себептерге көп мән берілмеді. Бірақ Лондон Францияға көмек көрсету қажет деп шешті, әйтпесе Германия тым күшті болар еді, сондықтан Германияға соғыс жариялады.

In an effort to isolate Germany, France successfully formed alliances with Russia and Great Britain. first came the Franco Russian Alliance of 1894, then the 1904 Entente Cordiale with Great Britain, and finally the Anglo Russian Entente in 1907 which became the Triple Entente. This alliance with Britain and Russia against Germany and Austria in 1914 led Russia, Britain, and France to enter World War I as Allies. Military leaders in Berlin planned to defeat first France, then Russia. Paris feared of German military power (Imperial German Army, Imperial German Navy, Luftstreitkräfte and Feldluftschiffer). The Franco Russian Alliance of 1894 served as the cornerstone of French foreign policy until 1917, in the expectation that Germany would avoid a two front war. A further link with Russia was provided by vast French investments and loans before 1914. In 1904, French foreign minister Théophile Delcassé negotiated the Entente Cordiale with Lord Lansdowne, the British Foreign Secretary, an agreement that ended a long period of Anglo French tensions and hostility. The Entente Cordiale, which functioned as an informal Anglo French alliance, was further strengthened by the First and Second Moroccan crises of 1905 and 1911, and by secret military and naval staff talks. Delcassé's rapprochement with Britain was controversial in France as Anglophobia was prominent around the start of the 20th century, sentiments that had been much reinforced by the Fashoda Incident of 1898, in which Britain and France had almost gone to war, and by the Boer War, in which French public opinion was very much on the side of Britain's enemies. Ultimately, the fear of German power was the link that bound Britain and France together. Preoccupied with internal problems, France paid little attention to foreign policy in the period between late 1912 and mid 1914 (→ 1913 in France, 1914 in France), although it did extend military service to three years from two over strong Socialist objections in 1913. The rapidly escalating Balkan crisis of July 1914 surprised France, and not much attention was given to conditions that led to the outbreak of World War I. Paris was caught by surprise when the German army suddenly invaded and plunged toward Paris. However London decided that France must be aided or Germany would be far too powerful, and so it declared war on Germany.

Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914-1918 жылдар)

Көптеген француз зиялылары 1871 жылғы франко-пруссия соғысынан кейін Германияға жеңіліс пен аумақтардың жоғалуының ұяттығын қайтару үшін соғысты құптады. Соғыстың басында бейбітшілдік көзқарасы бар Жан Жорес қаза болғаннан кейін, француз социалистік қозғалысы антимилитаристік ұстанымдарынан бас тартып, ұлттық соғыс күш-жігеріне қосылды. Премьер-министр Рене Вивиани оң және сол қанаттар арасындағы ащы дауды аяқтау үшін "Union sacrée" ("Киелі одақ") құруға шақырып, бірлікке үндеді. Францияда наразылық білдіргендердің саны аз болды. Алайда, 1917 жылға қарай соғыс шаршағандық күшті факторға айналып, армияның шабуылға түсуге деген ықыласын күрт әлсіретті. Әскерлер американдықтардың миллиондаған әскері келгенше күтіп отырудың дұрыс екенін айтты. Әскерлердің наразылығы неміс автоматтарына қарсы майдан шабуылдарының нәтижесіздігіне ғана емес, майдан шебіндегі және тылдағы жағдайдың нашарлауына, әсіресе, аз демалыс, нашар тағам, тылда африкалық және азиялық отаршылдарды пайдалану, сондай-ақ әйелдері мен балаларының қауіпсіздігі туралы алаңдаушылыққа байланысты болды. Германияның солтүстік-шығыстағы маңызды өнеркәсіптік аймақтарын басып алу экономикаға зиян келтірді. 1913 жылы осы аймақта өндірілген болаттың үлесі 58%, ал көмірдің үлесі 40% құрады. 1917 жылы американдық азық-түлік, ақша және шикізаттың келуі елеулі жеңілдік әкелді. Жорж Клемансо 1917 жылдың қараша айында премьер-министр болды, бұл сәтсіздік пен ашу-ызаның кезі еді. Италия қорғанысқа көшкен, ал Ресей капитуляциялады. Азаматтар рациондардың азаюына және неміс авиациясының шабуылдарының күшеюіне ашуланды. Клемансоның басты міндеті – азаматтардың рухын көтеру екенін түсінді. Ол бұрынғы француз премьер-министрі Жозеф Кайоны бейбіт келіссөздерді ашық түрде қолдағандығы үшін тұтқындады. Ол "la guerre jusqu'au bout" ("соғыс аяғына дейін") деп аталатын жеңіске жету үшін барлық партиялық қолдауды алды. Соғыс адам күші мен ресурстардың көптеген шығындарын әкелді. Көп бөлігі француз жерінде болған бұл соғыс нәтижесінде шамамен 1,4 миллион француз, оның ішінде азаматтық тұрғындар қаза тапты (Бірінші дүниежүзілік соғыстағы қазаларға қараңыз) және одан төрт есе көп адам жарақат алды. Франция АҚШ-тан миллиардтаған доллар қарыз алып, оны қайтаруға міндетті болды. Версаль келісімінің (1919) шарттары Франция үшін тиімді болды: Эльзас және Лотарингия Францияға қайтарылды; Германия соғысқа толық жауапкершілікті қабылдауға және Францияға соғыс шығындарын, оның ішінде ардагерлерге төленетін жәрдемақыны қамтитын соғыс өтемақысын төлеуге міндеттелді. Германияның көмір және болат өндіретін Саар бассейні деген өнеркәсіптік аймағы Франциямен уақытша басып алынды.

Many French intellectuals welcomed the war to avenge the humiliation of defeat and loss of territory to Germany following the Franco Prussian War of 1871. After Socialist leader Jean Jaurès, a pacifist, was assassinated at the start of the war, the French socialist movement abandoned its antimilitarist positions and joined the national war effort. Prime Minister Rene Viviani called for unity—for a "Union sacrée" ("Sacred Union") ending the feud between the right and left factions that had been fighting bitterly. France had few dissenters. However, by 1917 war weariness was a major factor, seriously weakening the willingness of the Army to take the offensive. Soldiers said that instead of attacking it was best to wait for the arrival of millions of Americans. The soldiers were protesting not just the futility of frontal assaults in the face of German machine guns but also degraded conditions at the front lines and at home, especially infrequent leaves, poor food, the use of African and Asian colonials on the home front, and concerns about the welfare of their wives and children. The economy was hurt by the German invasion of major industrial areas in the northeast. This occupied area in 1913 had produced 58% of the steel, and 40% of the coal. Considerable relief came with the influx of American food, money and raw materials in 1917. Georges Clemenceau became prime minister in November 1917, a time of defeatism and acrimony. Italy was on the defensive, and Russia had surrendered. Civilians were angry as rations fell short and the threat of German air raids grew. Clemenceau realized his first priority was to restore civilian morale. He arrested Joseph Caillaux, a former French prime minister, for openly advocating peace negotiations. He won all party support to fight to victory calling for "la guerre jusqu'au bout" (war until the end). The war brought great losses of manpower and resources. Fought in large part on French soil, it led to approximately 1.4 million French dead including civilians (see World War I casualties), and four times as many wounded. France borrowed billions of dollars from the U. S. that it had to repay. The stipulations of the Treaty of Versailles (1919) were favourable: Alsace and Lorraine were returned to France; Germany was required to take full responsibility for the war and to pay war reparations to France that covered its entire war costs, including veterans' benefits. One German industrial area, Saar Basin, a coal and steel region, was temporarily occupied by France.

Үй маңы (19141919)

Бір кезде анықталған екі жыныстың арасындағы қарама-қайшылық күшейді. Ер адамдардың көпшілігі майданға аттанса, әйелдердің көпшілігі үйінде қалды. 3,7 миллион ер адам жұмысын тастап, алысқа кеткендіктен, әйелдерге көптеген жаңа жұмыс мүмкіндіктері ашылды. Кейбіреулері бұрынғы "әйелдік" жұмыстарын тастап, еркектер бұрын атқарған жұмыстар мен отбасылық міндеттерді өз мойнына алды. Ұнтыққан әскерлерге бұл ұнамады. "Окоп және бейбіт өмір арасындағы айырмашылықты көрген оралған сарбаздар, үйге келгенде, олардың көбіне қол жеткізе алмаған ыңғайлылық пен зәулімдікке толы әлемді көрді". Үйге оралған сарбаздар тез арада "ешкімнің жерінде" адасып қалды. Олар үйге оралғанда әйелдердің өз жұмыстарын, отбасылық жауапкершіліктерін иеленгенін көрді, және олар осы жағдайда таңсық қалғандай сезінді. Ардагерлер өздерін ұмытылғандай сезінді. Үйдегі әйелдер "жыныстық айырмашылықтар туралы дәстүрлі көзқарастарды құлатты және әлеуметтік шеттеудің шекараларын өзгертті", нәтижесінде әйелдер "жаңа өкілдерге айналды", ал ерлер өркениеттің шетіне қалып қойды. Азаматтардың бос уақытын өткізу тәсілі осы сарбаздарды "дүркіретіп, ренжітті". Бейбіт және соғыс өмірі арасындағы контраст зор болды. Тарихшы Мэри Луиза Роберт "әйелдердің соғыс туралы білімінің жетіспеуіне себеп – соғыстың "адамгершілікке сыймауы" емес, үкіметтің цензурасы" деп мәлімдейді. Ол цензура әскери жеңілістер мен окоптардың қорқынышты жағдайларын жасырғанын жазды.

Соғыстар аралығы (19191939)

1920 жылы социалистік партия (SFIO) екіге жарылды, және көпшілік бөлініп, Француз коммунистік партиясын (Section française de l'internationale communiste) құрды. Леон Блум басқарған қалған азшылық «ескі партияны сақтап қалды» және SFIO-да қалып қойды. 1924 және 1932 жылдары социалистер Радикалдық социалистік партиямен «Сол жақ коалициялары» (Cartels des Gauches) құрамына кірді, бірақ радикалдар Эдуард Эррио мен Эдуард Даладье басқарған социалистік емес үкіметтерге қосылудан бас тартты. 1934 жылғы 6 ақпандағы дағдарыстан кейін Даладье оңшыл лигалардың қысымымен отставкаға кетті, ал консерватор Гастон Думерг Кеңес президенті болып тағайындалды. Солшылдар 1922 жылғы Римге жасалған науқан және Германиядағы оқиғалар сияқты оңшыл төңкерістен қорқып отырды. Сондықтан Коминтерннің ықпалымен коммунистер өз бағытын өзгертіп, «фашизмге қарсы одақ» бағытын қабылдады, бұл 1936 жылғы сайлауда жеңіске жеткен Халық фронтына (1936–38) әкелді және Блумды Францияның бірінші социалистік премьер-министрі ретінде билікке жеткізді. Халық фронты радикалдар мен социалистерден тұрды, ал коммунистер оған қатыспай-ақ қолдау көрсетті (социалистер Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын радикалдардың үкіметтерін оларға қатыспай-ақ қолдаған сияқты). Бірақ бір жыл ішінде Леон Блумның үкіметі экономикалық саясат, элитаның қарсылығы («200 отбасы») және испандық Азамат соғысы мәселесі бойынша құлап кетті. Блум испан республикашыларын қолдау Францияда азаматтық соғысқа алып келуі мүмкін деп шешті. Оның шешімі француз солшылдарының арасында үлкен дезертирліктерге әкелді, ал Адольф Гитлер мен Бенито Муссолини Франсиско Франконың әскерлерін ашық түрде қаруландырып, қолдады. Француздық оңшылдар күшті өсімді басынан өтті, нәсілдік және антисемитизм теориялары көптеген орындарда кеңінен тарады. Фашистік лигаларға ұқсас көптеген оңшыл және парламентке қарсы лигалар пайда болды, соның ішінде полковник де ла Рокктің 1927–1936 жылдардағы «От кресті» (Croix de Feu) және оның ірі қарсыласы монархистік «Action Française» (1898 жылы құрылған, 1926 жылы Папа Пий XI-ге айыпталып, монархияны және Рим католицизмін мемлекеттік дін ретінде қайта орнатуды жақтады) ұлттық интегрализмді (қоғамның ажырамас бірлік екендігіне сенім) жақтады және 1934 жылғы Стависки ісіне қарсы халықтық демонстрацияларды ұйымдастырып, үкіметті құлатуға үміттенеді (1934 жылғы 6 ақпандағы дағдарысқа қараңыз). 1920 жылдары Франция Германияның күшін теңдестіру үшін шекара қорғанысының (Мажино желісі) және одақтардың (Кіші Антантаға қараңыз) күрделі жүйесін құрды. 1930 жылдары соғыстың ауыр шығындары Францияда көптеген адамдарды Германиямен соғысты болдырмау үшін татуласу саясатын таңдауға итермеледі, Чехословакиямен Францияның одағы Мюнхен келісімінде (1938) күшсіз болып шықты.

In 1920, the socialist party (SFIO) was split in two and the majority broke away and formed the French Communist Party (Section française de l'internationale communiste). The remaining minority, led by Léon Blum, "kept the old house" and stayed in the SFIO. In 1924 and again in 1932, the Socialists joined with the Radical Socialist Party in the "Coalitions of the Left" (Cartels des Gauches), but refused actually to join the non Socialist governments led by the Radicals Édouard Herriot and Édouard Daladier. Daladier resigned under pressure of the far right leagues after the 6 February 1934 crisis, and conservative Gaston Doumergue was appointed president of the Council. The left wing had feared a right wing coup d'état as those that had taken place with the 1922 March on Rome and events in Germany. Therefore, under the Comintern's influence, the Communists changed their line and adopted an "antifascist union" line, which led to the Popular Front (1936–38), which won the 1936 elections and brought Blum to power as France's first socialist prime minister. The Popular Front was composed of radicals and socialists, while the communists supported it without participating in it (in much the same way that socialists had supported radicals' governments before World War I without participating in them). Within a year, however, Léon Blum's government collapsed over economic policy, opposition from the elite (the famous "200 hundreds families") and also over the issue of the Spanish Civil War Blum decided that supporting the Spanish Republicans might lead to civil war inside France. His decision led to huge defections among the French left wing, while Adolf Hitler and Benito Mussolini unashamedly armed and supported Francisco Franco's troops). The French far right expanded greatly and theories of race and antisemitism proliferated in many quarters. Numerous far right and anti parliamentarian leagues, similar to the fascist leagues, sprang up, including colonel de la Rocque's Croix de Feu 1927 1936 which, like its larger rival the monarchist Action Française (founded in 1898, condemned by Pope Pius XI in 1926, Action Française supported a restoration of the monarchy and of Roman Catholicism as the state religion) advocated national integralism (the belief that society is an organic unity) and organized popular demonstrations in reaction to the Stavisky Affair 1934, hoping to overthrow the government (see 6 February 1934 crisis). In the 1920s, France established an elaborate system of border defenses (the Maginot Line) and alliances (see Little Entente) to offset resurgent German strength. In the 1930s, the massive losses of the war led many in France to choose the popular appeasement policy that prevented war with Germany over Czechoslovakia, whose alliance with France proved worthless at the Munich Agreement of 1938.

Ұлы депрессия

Дағдарыс 1931 жылы Франция экономикасына соқты, бұл басқа елдерге қарағанда сәл кешікті. 1920-жылдары жылдық өсім 4,43%-ды құраса, 1930-жылдары орташа көрсеткіш 0,63%-ға дейін төмендеді. Ұлы соғыстың экономикаға тигізген зор зиянына қарамастан, 1924 жылға қарай өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өндірісі соғысқа дейінгі деңгейге келді, ал 1924 жылдан 1931 жылға дейін қарқынды және кең ауқымды өсім байқалды. Франция Версаль келісімінде Германия міндеттенген өтемақыны алуға тырысты, бірақ көп табысқа жете алмады. Осының салдарынан Франция Германияның Рур өнеркәсіптік аймағына басып кірді және оны оккупациялады. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Соңында, барлық ірі мемлекеттер 1924 жылғы Доуес жоспары және 1929 жылғы Янг жоспары деп белгіленген ұсыныстарды қабылдауға келісті, бұл өтемақы төлемдерін тұрақтандыруға бағытталған шаралар еді. 1931 жылға қарай Германия дерлік банкротқа ұшырады, соның салдарынан барлық төлемдер тоқтатылды. 1931 жылдан кейін жұмыссыздық пен саяси алабалықтың өсуі 1934 жылғы 6 ақпандағы тәртіпсіздіктерге әкелді. Солшыл күштер бірігіп, SFIO социалистік партиясының жетекшісі Леон Блум басқаруымен 1936 жылғы сайлауда жеңіске жеткен Халық фронтын құрды. Демократия 1940 жылға дейін сақталғанымен, ультраұлтшыл топтардың да ықпалы артты. Халық фронты жұмыс аптасын 40 сағатқа дейін қысқартса да, экономикалық жағдай күрт жақсармады. Франция Испаниядағы жағдай сияқты азаматтық соғысқа ұшырамас үшін, Испания азаматтық соғысы кезінде екі тарапқа да қару-жарақ жеткізілмеуі үшін ірі мемлекеттермен бірлесіп қару блокадасын ұйымдастырды. Дегенмен, Германия, Италия және Кеңес Одағынан қару-жарақ тасымалын тоқтату мүмкін болмады.

Екінші дүниежүзілік соғыс (19391945)

1939 жылдың қыркүйек айында Гитлер Польшаға шабуыл жасады, ал Франция мен Ұлыбритания соғыс жариялады. Екі жақ та Батыс майданға күш жинады, бірақ келесі сегіз ай бойы ешқандай қимыл болмады: бұл «алдағы соғыс» деп аталды. Неміс блицкригі 1940 жылдың мамырында басталды, ал француз әскері алты апта бойы шегініп, 130 000 сарбазын жоғалтты. Одақтас әскерлер күйреп, британдықтар Дюнкерктен өздерінің және шамамен 100 000 француз сарбазын эвакуациялады. Франция жеңіліске ұшырап, 1940 жылдың 22 маусымында нацистік Германиямен келісімге келді. Француз сарбаздары Германияда тұтқынға алынып, оқ-дәрі зауыттарында мәжбүрлі еңбекке жұмсалды және кепіл ретінде ұсталды. Нацистік Германия Францияның аумағының бес бөлігін (Атлантикалық жағалау және Луараның солтүстігіндегі Францияның көп бөлігін) басып алды, ал қалған бөлігін 1940 жылдың 10 шілдесінде Анри Филипп Петан басқаратын Вишидің жаңа ынтымақтастық үкіметіне қалдырды. Үкіметтің жетекшілері француз ресурстарын тонауға және француз жұмысшыларын нацистік Германияға мәжбүрлеп жұмысқа жіберуге келісім берді; олар француз тәуелсіздігінің кем дегенде бір бөлігін сақтап қалуды үміттенеді деп мәлімдеді. Нацистермен қос ойын мен пассивті ынтымақтастықтан кейін Виши режимі белсенді қатысуға көшті (негізінен премьер-министр Пьер Лавальдың еңбегі). Нацистік Германияның оккупациясы қымбатқа келді; Германия Францияның мемлекеттік сектордан түскен табысының жартысын өзіне иеленді. 1942 жылдан 1944 жылға дейін көптеген француз азаматтары Германия мен Польшадағы өлім лагерлеріне және концлагерлерге депортацияланды. Алайда, Шарль де Голь басқаратын нацистік Германиямен жеңіліске ұшыраудан және ынтымақтастықтан бас тартқандар Ұлыбританияда «Еркін француз күштерін» құрды. Олар оккупацияланған және Виши Франциясындағы қарсылық қозғалыстарын үйлестірді. 1944 жылдың тамызына қарай Францияда 260 000 тұрақты француз әскері және 300 000 FFI соғысты. 1944 жылдың маусымында одақтас әскерлер басып кіріп, немістерді шегінуге мәжбүр етті. Франция азат етілді және Петан режимі құлатылды. Париж 25 тамызда азат етілді. 10 қыркүйекте де Голь Парижде уақытша үкімет құрды. Франция енді соғысқа серіктес ретінде қатыса алды. 1945 жылы француз армиясының қатарында 1 300 000 сарбаз болды, олардың 412 000-ы Германияда, ал 40 000-ы Италияда соғысты.

In September 1939 Hitler invaded Poland, and France and Great Britain declared war. Both sides built up forces along to the Western Front, but for the next eight months neither side made a move: this was the "phony war". The German
Blitzkrieg began in May 1940, and in six weeks of retreating the French lost 130,000 men. The Allied armies crumbled, but the British managed to rescue their own soldiers and about 100,000 French soldiers in the Dunkirk evacuation. France was defeated and had to sign an armistice with Nazi Germany on June 22, 1940. French soldiers became prisoners of war in Germany, were assigned to munitions factories as forced labor, and served as hostages. Nazi Germany occupied three fifths of France's territory (the Atlantic seaboard and most of France north of the Loire), leaving the rest to the new Vichy collaboration government established on July 10, 1940 under Henri Philippe Pétain. Its senior leaders acquiesced in the plunder of French resources, as well as the sending of French forced labor to Nazi Germany; in doing so, they claimed they hoped to preserve at least some small amount of French sovereignty. After an initial period of double dealing and passive collaboration with the Nazis, the Vichy regime passed to active participation (largely the work of prime minister Pierre Laval). The Nazi German occupation proved costly; Nazi Germany appropriated a full one half of France's public sector revenue. From 1942 to 1944 many French citizens were deported to death camps and Nazi concentration camps in Germany and Poland. On the other hand, those who refused defeat and collaboration with Nazi Germany, led by Charles de Gaulle, organized the Free French Forces in the UK. They coordinated resistance movements in occupied and Vichy France. By August 1944, 260,000 French regulars and 300,000 FFI were fighting in France. In June 1944 Allied forces invaded and forced the Germans to retreat. France was liberated and the Petain regime ended. Paris was liberated on August 25. On September 10, de Gaulle installed his provisional government in Paris. France could now again participate as a partner in the war. In 1945, the French army numbered 1,300,000 men, 412,000 of whom were fighting in Germany and 40,000 in Italy.

Макронның президенттік кезеңі

Макрон 2017 жылдың 14 мамырында ресми түрде президент болды. 2017 жылғы заң шығарушы сайлауда Макронның «Жаршы Республика» партиясы және оның Демократиялық қозғалыс одақтастары 577 орынның 350-ін жеңіп алып, сенімді көпшілікке қол жеткізді. Сенат сайлауында «Республикалықтар» партиясы жеңіске жеткеннен кейін үкімет өкілі Кристоф Кастанер бұл сайлау олардың партиясы үшін «сәтсіздік» болғанын мәлімдеді. Президенттік қызметінің алғашқы айларында Макрон қоғамдық этика, еңбек заңнамасы, салықтар және құқық қорғау органдарының өкілеттіктері саласындағы реформалар пакетін қабылдауға ұмтылды.

Сыбайлас жемқорлық

Пенелопегейтке жауап ретінде Ұлттық Ассамблея 2017 жылдың шілдесіне дейін француз саясатындағы жаппай сыбайлас жемқорлықты тоқтату мақсатында Макрон ұсынған заңның бір бөлігін қабылдады, ол сайланған өкілдерге өз отбасы мүшелерін жұмысқа алуға тыйым салады. Ал сайлау округтеріне бөлінетін қаржыны жою туралы заңның екінші бөлігі Сенаттың наразылығынан кейін дауысқа салынуға жоспарланған. Макронның әйеліне үкіметте ресми лауазым беру жоспары сынға ұшырады, оның демократиялық емес екені айтылды және сыншылар бұл оның жезөкшелікке қарсы күресімен қайшы келеді деп есептеді. change.org сайтында жиналған 290 мыңға жуық қол қойған онлайн петициядан кейін Макрон бұл жоспардан бас тартты. 9 тамызда Ұлттық Ассамблея сайлау округтеріне бөлінетін қаржыны жою мәселесі бойынша талқылардан кейін Макронның сайлауалды науқанының маңызды тақырыбы болған қоғамдық этика заң жобасын қабылдады.

Еңбек саясаты және кәсіподақтар

Макрон кәсіподақ-басқару қатынастарын қазіргі француз жүйесінің қарсыластық сипатынан ауыстырып, Германия мен Скандинавия елдерінің үлгісіндегі, икемді, консенсусқа негізделген жүйеге көшіруді мақсат етеді. Француз үкіметі Францияның еңбек заңнамасына ("Code du Travail") енгізілмек болған өзгерістерді жариялады, бұл Макрон мен оның үкіметінің француз экономикасын жандандыру үшін жасаған алғашқы қадамдарының бірі болды. Макронның реформалық әрекеттеріне кейбір француз кәсіподақтары қарсылық көрсетті. Ірі кәсіподақ CFDT Макронның бастамасына құлықты қарайды және президентпен келіссөздер жүргізіп жатыр, ал радикалды CGT реформаларға жаушылық танытуда. Макронның еңбек министрі Мюриэль Пеникауд осы жұмыстың бақылауын жүзеге асырып жатыр. Ұлттық ассамблея, Сенат қоса алғанда, кәсіподақтар мен жұмыс берушілер ұйымдарымен келіссөздерден кейін еңбек заңдарын жеңілдетуге рұқсат беретін ұсынысты мақұлдады. Кәсіподақтармен талқыланған реформалар, әділетсіз деп танылған жұмыстан босату үшін төленетін өтемақыны шектейді және компанияларға қызметкерлерді жұмысқа алу мен босату, сондай-ақ қанағаттанарлық еңбек жағдайларын анықтау бойынша көбірек еркіндік береді. Президент 22 қыркүйекте еңбек заңнамасын реформалауға қатысты бес жарлыққа қол қойды. 2017 жылдың қазан айында жарияланған үкіметтік мәліметтер бойынша, еңбек кодексін реформалау жөніндегі заңнамалық жұмыс кезінде жұмыссыздық деңгейі 1,8 пайызға төмендеді, бұл 2001 жылдан бергі ең үлкен көрсеткіш.

Макронның екінші өкілеттігі 2022 жылы басталады.

2022 жылғы президенттік сайлауда президент Макрон екінші турда өзінің ұлтшыл қарсыласы Марин Ле Пенді жеңіп, қайта сайланды. 2002 жылдан бері Франция президенті лауазымында қайта сайланған тұңғыш президент ол болды.

Халық санының өсуі

Халық саны 1911 жылы 40,7 миллионнан 1936 жылы 41,5 миллионға дейін сақталды. Халықтың тым аздығы туралы сезім, әсіресе, Германияның қарқынды өсуіне байланысты, 20 ғасырдың басында жиі кездесетін мәселе болды. 1930 жылдары демографиялық саясат ұсынылып, 1940 жылдары іске асырылды. Франция 1945 жылдан кейін туудың жоғарылауын бастан өткерді, бұл бұрынғы төмен туу көрсеткіштерін өзгертіп, жаңа рекорд орнатты. Сонымен қатар, тұрақты иммиграция байқалды, әсіресе Солтүстік Африкадағы бұрынғы француз колонияларынан. Халық саны 1946 жылы 41 миллионнан 1966 жылы 50 миллионға, ал 1990 жылы 60 миллионға жетті. Ауыл шаруашылығымен айналысатын халық саны 1945 жылы жұмыс күшінің 35% құраса, 2000 жылы 5% төмен болды. 2004 жылы Франциядағы туу көрсеткіші Ирландиядан кейін Еуропада екінші орында тұрды.

Экономика

Франциядағы экономикалық өсу қарқындары, 1900-1999 жылдар. Орташа жылдық өсу қарқыны: 1900-жылдар – 2,27%, 1910-жылдар – 1,89%, 1920-жылдар – 4,43%, 1930-жылдар – 0,63%, 1945-1949 жылдар – 2,16%, 1950-жылдар – 3,85%, 1960-жылдар – 4,98%, 1970-жылдар – 3,10%, 1980-жылдар – 2,02%, 1990-жылдар – 1,30%. Дереккөзі: Жан-Пьер Дормоа, «ХХ ғасырдағы француз экономикасы» (2004), 31-бет.

+ Economic growth rates in France, 1900 1999 Decade average annual growth rate 1900s 2.27% 1910s 1.89% 1920s 4.43% 1930s 0.63% 1945 49 2.16% 1950s 3.85% 1960s 4.98% 1970s 3.10% 1980s 2.02% 1990s 1.30%Source: Jean Pierre Dormois, The French Economy in the Twentieth Century (2004) p 31
The overall growth rate of the French economy shows a very strong performance in the 1920s and again in the 1960s, with poor performances in the 1910s, 1930s, and 1990s. By the end of the 19th century, France had joined the industrial era. But it had joined late, and comparatively it had lost in the competition with its war footing neighbor Germany, and with its trade based chief rival across the Channel, Great Britain. France had great industry and infrastructure and factories, by 1900; but compared to Germany and Britain was "behind", so that people spoke of and French politicians complained of "the French backwardness (le retard français)". In 1870 the first signs of French industrial and general economic decline started to appear, compared to their new neighbor in Bismarck's newly united Germany, appeared during the Franco Prussian War. The total defeat of France was less a demonstration of French weakness than it was of German militarism and industrial strength; this was in contrast to France's occupation of Germany during the Napoleonic wars. A huge sum had to be paid to Germany to end the war which provided the latter with even more capital. By 1914, however, German armament and general industrialization had out distanced not only France but all of its neighbors. Just before 1914, France was producing about one sixth as much Coal as Germany, made less than a third as much Pig iron and a quarter as much Steel. In a scenario recounted best in Barbara Tuchman's book The Guns of August, France together with Germany's other competitors had entered a "war footing" rearmament race which, once again, temporarily stimulated spending while reducing saving and investment. The First World War—the "Great War"—however produced an economic outcome disastrous for all parties, not just for the German losers. As predicted by Keynes in his bitter post Versailles Conference book, The Economic Consequences of the Peace, the heavy war reparations imposed upon Germany not only were insufficient to fuel French economic recovery, they greatly damaged a Germany which might have become France's leading trade and industrial development partner, thereby seriously damaging France as well. And their very heavy loss of life, in the "Great War", robbed France of a generation of its youth, and of some of the youthful imagination necessary for facing Germany again, only 25 years later, in the Second World War, when a by then aged French general staff was ill prepared and entirely defensive up against an even more militant German economy and army. Damaged by the Great Depression, the older leaders left in France were reluctant to assume a "war footing" economy yet again, and France was overrun and occupied by Nazi Germany, and its wartime economy turned entirely to supporting Germany and the German war effort. The great hardships of wartime, and of the immediate post war period, were succeeded by a period of steady economic development, in France, now often fondly recalled there as The Thirty Glorious Years (Les Trente Glorieuses). Alternating policies of "interventionist" and "free market" ideas enabled the French to build a society in which both industrial and technological advances could be made but also worker security and privileges established and protected. By the end of the 20th century, France once again was among the leading economic powers of the world, although by the year 2000 there already was some fraying around the edges: people in France and elsewhere were asking whether France alone, without becoming even more an integral part of a pan European economy, would have sufficient market presence to maintain its position, and that worker security and those privileges, in an increasingly "Globalized" and "transnational" economic world.

Француз экономикасының жалпы өсу қарқыны 1920-жылдары және 1960-жылдары өте жақсы көрсеткіштерді көрсетті, ал 1910-жылдары, 1930-жылдары және 1990-жылдары нашар нәтижелерге ие болды. XIX ғасырдың соңында Франция индустриялық дәуірге қосылды. Бірақ ол кеш қосылды және салыстырмалы түрде соғысқа дайын көршісі Германиямен және саудаға негізделген басты бәсекелесі Ұлыбританиямен бәсекелестікте жеңілді. 1900 жылға қарай Францияда үлкен өнеркәсіп, инфрақұрылым және фабрикалар болды; бірақ Германия мен Ұлыбританиямен салыстырғанда «артта қалды», сондықтан адамдар «француздық артта қалу» (le retard français) туралы айтты және француз саясаткерлері шағымданды. 1870 жылы француздық өнеркәсіптік және жалпы экономикалық құлдыраудың алғашқы белгілері, Бисмарктің жаңадан біріккен Германиясымен салыстырғанда, Франко-пруссия соғысы кезінде пайда болды. Францияның толық жеңілуі француздық әлсіздіктің көрінісі емес, неміс милитаризмі мен өнеркәсіптік күшінің көрінісі болды; бұл Наполеон соғыстары кезінде Францияның Германияны басып алғаннан өзгеше болды. Соғысты тоқтату үшін Германияға үлкен сома төленді, бұл соңғысына одан да көп капитал берді. 1914 жылға қарай Германияның қарулануы мен жалпы индустрияландыруы Франциядан ғана емес, оның барлық көрші елдерінен де озып кетті. 1914 жылға дейін Франция Германияға қарағанда көмірдің алтыдан бір бөлігін, шойынның үштен бір бөлігін және болаттың төрттен бір бөлігін өндірді. Барбара Тухманның «Тамыздың мылтықтары» кітабында жақсы баяндалған сценарийде Франция Германияның және оның басқа бәсекелестерінің «соғысқа дайындық» қарулану жарысына кірісті, бұл тағы да уақытша шығындарды ынталандырып, үнемдеу мен инвестицияларды қысқартты. Бірінші дүниежүзілік соғыс – «Ұлы соғыс» – тек Германияның жеңілгендері үшін ғана емес, барлық тараптар үшін де экономикалық жағынан апатты нәтижеге әкелді. Кейнстің Версаль конференциясынан кейінгі «Бейбітшіліктің экономикалық салдары» атты кітабында болжағандай, Германияға салынған ауыр соғыс репарациялары Франция экономикасының қалпына келуіне жеткіліксіз болды, олар Францияның жетекші сауда және өнеркәсіптік даму серіктесі бола алатын Германияға үлкен зиян келтірді, осылайша Францияға да үлкен зиян тигізді. «Ұлы соғыста» олардың өте ауыр өлімдері Францияны жастық шағынан айырды және Германиямен тағы да бетпе-бет келу үшін қажетті жастық қиялынан, тек 25 жылдан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыста, ол кезде француздық генерал-штаб нашар дайындалған және тіпті одан да жауынгерлік неміс экономикасы мен армиясына қарсы қорғанысқа толы болды. Ұлы депрессиядан зардап шеккен Франциядағы қалған ескі басшылар «соғысқа дайындық» экономикасын тағы да қабылдауға қарсы болды, ал Франция нацистік Германиямен басып алынып, басып алынды, ал оның соғыс экономикасы Германияны және неміс соғыс күшін қолдауға толығымен айналды. Соғыс уақытындағы және соғыстан кейінгі кезеңдегі үлкен қиындықтар Франциядағы тұрақты экономикалық даму кезеңімен аяқталды, қазір ол жерде «Отыз даңқты жыл» (Les Trente Glorieuses) деп жиі еске алынады. «Интервенционисттік» және «еркін нарық» идеяларының кезектесіп саясаты француздарға өнеркәсіптік және технологиялық жетістіктерге қол жеткізе алатын, сонымен қатар жұмысшылардың қауіпсіздігі мен артықшылықтарын орнатып, қорғалатын қоғам құруға мүмкіндік берді. XX ғасырдың аяғында Франция әлемнің жетекші экономикалық державаларының қатарына енді, бірақ 2000 жылы оның шекарасында кейбір өзгерістер болды: Франция мен басқа жерлерде адамдар Франция өзінен өзі пан-еуропалық экономиканың ажырамас бөлігіне айналмастан, нарықта өзінің позициясын, жұмысшы қауіпсіздігін және осы артықшылықтарды сақтап қалу үшін жеткілікті бола ма деп сұрады.

Өнер

Импрессионизм мен постимпрессионизмнің 19-ғасырдың соңындағы радикалды дамуынан кейін, 20-ғасырдың бірінші жартысында Францияда одан да революциялық кубизм, дада және сюрреализм тәжірибелері пайда болды, бұл өнер қозғалыстары батыс және, әрі қарай, әлемдік өнерге зор әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, француз суретшілері тахизм, флюкс және жаңа реализм сияқты бағыттарды зерттегенімен, Францияның бейнелеу өнеріндегі үстемдігі басқа елдерде (әсіресе Америка Құрама Штаттарында) болған жаңалықтармен басылды.

Үшінші республика: 1871-1940 жылдар

Бернард, Филипп және Анри Дубиф. Үшінші республиканың құлдырауы, 1914–1938 (Қазіргі Францияның Кембридж тарихы) (1988) үзінді және мәтіндік іздеу.
Брендон, Пирс. Қараңғы аңғар: 1930 жылдардың панорамасы (2000) 149–174, 332–358, 576–603 беттер.
Кларк, Джеки. Ұйымдастыру дәуіріндегі Франция: Зауыт, үй және ұлт, 1920 жылдардан Вишиге дейін (Бергхан кітаптары, 2011, 218 бет). Инженерлер мен ғалымдардың рационалды әлеуметтік-экономикалық тәртіпті қалай ілгерілеткенін талдайды.
Фортеск, Уильям. Францияның Үшінші республикасы, 1870–1940: Қайшылықтар мен үзіліссіздік (2000) үзінді және мәтіндік іздеу.
Хаттон, Патрик Х., ред. Үшінші француз республикасының тарихи сөздігі, 1870–1940 (Гринвуд, 1986).
Ленинг, Джеймс Р. Азамат болу: Француз Үшінші республикасының саяси мәдениеті (2001).
Майер, Жан Мари және Мадлен Ребиру. Үшінші республиканың бастауынан Ұлы соғысқа дейін, 1871–1914 (Қазіргі Францияның Кембридж тарихы) (1988) үзінді және мәтіндік іздеу.
Прайс, Роджер. XIX ғасырдағы Францияның әлеуметтік тарихы (1987) 403 бет.
Робб, Грэм. Францияның ашылуы: Тарихи география, революциядан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін (2007).
Ширер, Уильям Л. Үшінші республиканың құлдырауы: Францияның құлдырауына қатысты сараптама (1969) үзінді.
Томсон, Дэвид. Франциядағы демократия: Үшінші республика (1952) онлайн.
Вебер, Эуген. Шаруалар француздарға: Франция ауылдық аймақтарының модернизациясы, 1870–1914 (1976) үзінді және мәтіндік іздеу.
Вольф, Джон Б. Франция: 1815 жылдан қазіргі уақытқа дейін (1940) онлайн, тегін, 349–501 беттер.

Виши (1940-1944 жылдар)

Азема, Жан Пьер. Мюнхеннен азаттыққа дейін 1938-1944 (Қазіргі Францияның Кембридж тарихы) (1985)
Бертон, Саймон. Соғыстағы одақтастар: Черчилль, Рузвельт және де Голль арасындағы қатал бәсекелестік. (2001). 356 б.
Диамант, Ханна. Әйелдер және Франциядағы Екінші дүниежүзілік соғыс, 1939-1948: таңдау мен шектеулер (1999)
Функ, Артур Лейтон. Шарль де Голль: шешуші жылдар, 1943-1944 (1959)
Гилдеа, Роберт. Марианна тізбекте: Германия оккупациясы кезінде Францияның жүрегіндегі күнделікті өмір (2004) үзінді және мәтіндік іздеу
Джексон, Джулиан. Франция: Қараңғы жылдар, 1940-1944 (2003) үзінді және мәтіндік іздеу
Керсоди, Франсуа. Черчилль және де Голль (2-ші басылым, 1990, 482 б.)
Лакутур, Жан. Де Голль: Көтерілісші 1890-1944 (1984; ағылшын тіліндегі басылымы 1991), 640 б.; үзінді және мәтіндік іздеу
Ларкин, Морис. Франция халықтық фронттан бері: үкімет және халық, 1936-1996. Оксфорд: Оксфорд университеті баспасы / Кларендон баспасы, 1997.
Норд, Филип. Францияның жаңа келісімі: 1930-шы жылдардан соғыстан кейінгі кезеңге дейін (Принстон университетінің баспасы; 2010) 457 бет.
Па́кстон, Роберт О. Виши Франциясы, 2-ші басылым (2001) үзінді және мәтіндік іздеу
Винен, Ричард. Оккупациядағы өмір: "Еркін емес француздар" (2007)

Төртінші және Бесінші республикалар (1944 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Берштейн, Серж және Питер Моррис. The Republic of de Gaulle 1958 1969 (The Cambridge History of Modern France) (2006) үзінді және мәтін іздеу
Берштейн, Серж, Жан-Пьер Риу және Кристофер Вудолл. The Pompidou Years, 1969 1974 (The Cambridge History of Modern France) (2000) үзінді және мәтіндік іздеу
Бург, Джулиан, ред. Топан судан кейін: Соғыстан кейінгі Францияның интеллектуалдық және мәдени тарихына жаңа көзқарастар (2004) 426 б.
Серни, Филип Г. Грандеар саясаты: де Голльдің сыртқы саясатының идеологиялық аспектілері (1980) 319 б.
Гудлифф, Габриэль және Риккардо Брицци, ред. Франция 2012 жылдан кейін (Berghahn Books, 2015).
Хаус, Чарльз. Галлистік Франциядағы саясат: Хаоспен күресу (1991)
Колоджие, Эдвард А. де Голль және Помпиду кезеңіндегі француздың халықаралық саясаты: Грандеар саясаты (1974)
Лакутер, Жан. Де Голль: Үкімдар 1945–1970 (1993)
Ларкин, Морис. Франция халық фронтынан бері: Үкімет және халық 1936–1996 (1997).
Норткат, Уэйн. Француздың төртінші және бесінші республикаларының тарихи сөздігі, 1946–1991 (1992)
Риу, Жан-Пьер және Годфри Роджерс. Төртінші республика, 1944–1958 (1989) (Қазіргі Францияның Кембридж тарихы)
Уильямс, Чарльз. Соңғы ұлы француз: Генерал де Голльдің өмірі (1997) үзінді және мәтіндік іздеу
Уильямс, Филип М. және Мартин Харрисон. Де Голльдің республикасы (1965)