Жохан Шильтбергер: Саяхаттар және Шығыс тарихы

Кіріспе

Неміс саяхатшысы және жазушысы (1380 – шамамен 1440 ж.)

Иоганн (Ханс) Шилтбергер (1380 – шамамен 1440 ж.) – неміс саяхатшысы және жазушысы. Ол Мюнхен мен Фрайзингтің арасындағы Лохоф маңындағы Холренде аристократ отбасында туған.

Саяхат

1394 жылы Шилтбергер Лиенхарт Рихартингердің сүйемелдеу тобына қосылды, содан кейін ол Венгрия королі (кейіннен император) Зигизмундтың басшылығымен Осман империясына қарсы Венгрия шебінде шайқасқа қатысты. 1396 жылдың 28 қыркүйегінде Никополис шайқасында ол жараланып, тұтқынға алынды. Шилтбергер аяқтарына қайта күш келген соң, Сұлтан Баязид I (Йылдырым) оны 1396–1402 жылдар аралығында елші ретінде өзінің қызметіне алды. Шын мәнінде, ол жиырма жылдан астам уақыт бойы әскери құл болды. Осы құлдық кезеңінде ол Осман әскерімен Кіші Азияның бірнеше аймақтарына және Египетке бірге барған болуы мүмкін. 1402 жылдың 20 шілдесінде Анкара шайқасында Баязид жеңілгеннен кейін, Шилтбергер Баязидті жеңген Тимурдың қызметіне өтті: ол енді Тимурмен Самарқан, Армения және Грузияға барыпты. Тимур қайтыс болғаннан кейін (1405 жылдың 17 ақпаны), оның неміс елшісі алдымен Тимурдың ең қабілетті ұлы Шахрухтың құлы болды, содан кейін Шахрухтың бауыры Миран Шахтың, одан кейін Миран Шахтың ұлы Әбу Бекрдің, оның жасағы Арменияны шарлап жүрді. Шилтбергер одан кейін Әбу Бекрдің ордасында тұратын татар князі Чекреге Сібірге жасалған саяхатқа қатысты, оның аты Батыс Еуропа әдебиетінде Шилтбергер алғаш рет анық айтқан. Ол сондай-ақ, қазіргі Қазан және оның айналасындағы аймақтарға сай келетін орталық Волгадағы Ескі Болғарияға жасалған шабуылда жаңа қожайынының ізінен ерген болуы мүмкін. Оңтүстік-шығыс Ресей далаларында саяхаттап, төменгі Волгадағы Қыпшақ хандығының бұрынғы астанасы Сарайға және Венециялық және Генуялық саудагерлердің сауда орталығы болған Азов немесе Танаға барды; Чекренің құлауынан кейін құлдықтың жаңа өзгерісі; Қырым, Черкесия, Абхазия және Мингрелияда саяхаттар; және соңында Батум маңынан қашып құтылу. Константинопольге келгеннен кейін, Шилтбергер біраз уақыт жасырын өмір сүрді; содан кейін ол 1427 жылы Килия, Аккерман, Лемберг, Краков, Бреслау және Мейсен арқылы Бавариядағы үйіне оралды. Отанына оралғаннан кейін ол герцог Альберт III-нің камерагері болды, бұл тағайындау герцог 1438 жылы таққа отырғанға дейін алғашқыда жасалған болуы мүмкін. Оның қайтыс болған күні белгісіз, бірақ дереккөздер оның шамамен 1440 жылы қайтыс болғанын көрсетеді.

Schiltberger joined the suite of Lienhart Richartinger in 1394, and he then went to fight under Sigismund, King of Hungary (afterwards emperor), against the Ottoman Empire on the Hungarian frontier. At the Battle of Nicopolis on 28 September 1396, he was wounded and taken prisoner; when Schiltberger had recovered the use of his feet, Sultan Bayezid I (Yıldırım) took him into his service as a runner (1396–1402). He was factually a military slave for over twenty years. During this time of enslavement he seems to have accompanied Ottoman troops to certain parts of Asia Minor and to Egypt. On Bayezid's overthrow at the Battle of Ankara (20 July 1402), Schiltberger passed into the service of Bayezid's conqueror Timur: he now appears to have followed Timur to Samarkand, Armenia and Georgia. After Timur's death (17 February 1405) his German runner first became a slave of Shah Rukh, the ablest of Timur's sons; then of Miran Shah, a brother of Shah Rukh; then of Abu Bekr, a son of Miran Shah, whose camp roamed up and down Armenia. Schiltberger next accompanied Chekre, a Tatar prince living in Abu Bekr's horde, on an excursion to Siberia, of which name Schiltberger gives us the first clear mention in west European literature. He also probably followed his new master in his attack on the Old Bulgaria of the middle Volga, answering to the modern Kazan and its neighborhood. Wanderings in the steppe lands of south east Russia; visits to Sarai, the old capital of the Kipchak Khanate on the lower Volga and to Azov or Tana, still a trading centre for Venetian and Genoese merchants; a fresh change of servitude on Chekre's ruin; travels in the Crimea, Circassia, Abkhazia and Mingrelia; and finally escape (from the neighborhood of Batum) followed. Arriving at Constantinople, Schiltberger stayed in hiding there for a time; he then returned to his Bavarian home (1427) by way of Kilia, Akkerman, Lemberg, Kraków, Breslau and Meissen. After his return he became a chamberlain of Duke Albert III, probably receiving this appointment in the first instance before the duke's accession in 1438. The date of his death is unknown, but sources give tentatively suggest he died around 1440.

Жазбалар

Шилтбергердің "Саяхат кітабы" оның жеке басынан өткен оқиғалардың және замандас Шығыс тарихының әртүрлі тарауларының сипаттамаларын ғана емес, сонымен қатар елдердің, олардың мінез-құлқы мен әдет-ғұрыптарының, әсіресе оның өзі барған елдердің есебін де қамтиды. Бірінші кезекте Дунайдың "оң жағындағы" жерлер, ол саяхаттаған аймақтар келтіріледі; одан кейін Дунай мен теңіз арасындағы, қазір түріктер бақылауына өткен жерлер; сосын Азиядағы Османдық иеліктері; соңғысы – Шилтбергер әлемінің қашықтағы аймақтары, Трапезундтан Ресейге және Мысырдан Үндістанға дейін. Бұл аймақтық географияда Брусаның, Батыс Кавказ және Арменияның түрлі аймақтарының, Каспий маңындағы өңірлердің және олардың халқының тұрмыс-тіршілігінің (әсіресе Қызыл татарлардың), Сібірдің, Каффадағы (онда ол бес ай өткізген) үлкен Генуялық колониясы бар Қырымның, сондай-ақ Мысыр мен Арабияның сипаттамалары ерекше назар аударуға лайық. Арменияда және Қара теңізден тыс аймақтарда әлі де сақталған католик миссияларына, тіпті далалық Ұлы Татарстандағы христиан қауымдастықтарына жасаған сілтемелері де маңызды. Шилтбергер, мүмкін, батыс христиан әлемінің алғашқы жазушысы болып, Мұхаммедтің Мединадағы нақты жерленген жерін көрсеткен; оның ислам және Шығыс христиандығы туралы суреттемелері, кемшіліктеріне қарамастан, сол заман үшін өте құнды және ол орта ғасырдың соңында Престер Джонды Абиссинияда орналастыруға үлес қосқан авторлардың қатарында саналады. Шилтбергер сонымен қатар Пржевальский атты жылқының еуропалықтардың бірінші кездесуін тіркеген. (Мюнхен қалалық кітапханасындағы қолжазба, белгісі 1603, жапырақ 210). Дегенмен, оның еңбегінде көптеген дәлсіздіктер бар; мысалы, Баязид пен Тимурмен қызмет еткен жылдарын есептегенде ол екі еселенген қателіктер жібереді. Оның Тимур және оның жорықтары туралы баяндамасы шашыраңқы, көбінесе дұрыс емес және кейде аңызға айналған; сонымен қатар, фон Хаммердің Марко Поло мен Шилтбергер арасындағы салыстыруын үлкен ескертулерсіз қолдауға болмайды. "Саяхат кітабының" төрт қолжазбасы бар: (i) Донауэшингендегі Фюрстенберг кітапханасы, № 481; (2) Хайдельбергтегі Университет кітапханасы, 216; (3) Нюрнбергтегі қалалық кітапхана, 34; (4) Сент-Галлдағы монастырь кітапханасы, 628 (барлығы он бесінші ғасырға жатады, соңғысы фрагмент). Бұл еңбек алғаш рет 1460 жылы Аугсбургте басылып шықты; 15 ғасырда тағы төрт, ал 16 ғасырда алты басылым жарық көрді; 19 ғасырда ең жақсысы К. Ф. Нойманның (Мюнхен, 1859), П. Брунның (Одесса, 1866, орысша түсіндірмелермен, Жаңа Ресей императорлық университетінің жазбалары, 1-том), және В. Лангмантелдің (Тюбинген, 1885) еңбектері болды; "Ханс Шилтбергердің саяхат кітабы", Штутгарттағы әдеби қоғамның кітапханасының 172-томы. Сондай-ақ, ағылшын тіліндегі (Hakluyt Society) нұсқасын қараңыз, Иоганн Шилтбергердің құлдыққа түсуі мен саяхаттары, Бухан Телфердің аудармасы, П. Брунның түсіндірмелерімен (Лондон, 1879); Йозеф фон Хаммер-Purgstall, "Berechtigung d. orientalischen Namen Schiltbergers", Denkschriften d. Konigl. Ғылым академиясы (9-том, Мюнхен, 1823–1824); Р. Рёхрихт, Bibliotheca geographica Palaestinae (Берлин, 1890, 103–104 беттер); C. R. Beazley, "Заманауи географияның таңы", III. 356–378, 550, 555 беттер.

Schiltberger's Reisebuch contains not only a record of his own experiences and a sketch of various chapters of contemporary Eastern history, but also an account of countries and their manners and customs, especially of those countries which he had himself visited. First come the lands "this side" of the Danube, where he had travelled; next follow those between the Danube and the sea, which had now fallen under the Turk; after this, the Ottoman dominions in Asia; last come the more distant regions of Schiltberger's world, from Trebizond to Russia and from Egypt to India. In this regional geography the descriptions of Brusa; of various west Caucasian and Armenian regions; of the regions around the Caspian, and the habits of their peoples (especially the Red Tatars); of Siberia; of the Crimea with its great Genoese colony at Kaffa (where he once spent five months); and of Egypt and Arabia, are particularly worth notice. His allusions to the Catholic missions still persisting in Armenia and in other regions beyond the Black Sea, and to (non Roman ?) Christian communities even in the Great Tatary of the steppes are also remarkable. Schiltberger is perhaps the first writer of Western Christendom to give the true burial place of Muhammad at Medina: his sketches of Islam and of Eastern Christendom, with all their shortcomings, are of remarkable merit for their time: and he may fairly be reckoned among the authors who contributed to fix Prester John, at the close of the Middle Ages, in Abyssinia. Schiltberger also recorded one of the first European sightings of Przewalski horses. (Manuscript in the Munich Municipal Library, Sign. 1603, Bl. 210). His work, however, contains many inaccuracies; thus in reckoning the years of his service both with Bayezid and with Timur he is off unaccountably in multiples of two. His account of Timur and his campaigns is misty, often incorrect, and sometimes fabulous: nor can von Hammer's parallel between Marco Polo and Schiltberger be sustained without large reservations. Four manuscripts of the Reisebuch exist: (i) at Donaueschingen in the Fürstenberg Library, No. 481; (2) at Heidelberg, University Library, 216; (3) at Nuremberg, City Library, 34; (4) at St Gall, Monast. Library, 628 (all of fifteenth century, the last fragmentary). The work was first edited at Augsburg, about 1460; four other editions appeared in the 15th century, and six in the 16th; in the 19th the best were K. F. Neumann's (Munich, 1859), P. Bruun's (Odessa, 1866, with Russian commentary, in the Records of the Imperial University of New Russia, vol. i. ), and V. Langmantel's (Tübingen, 1885); "Hans Schiltbergers Reisebuch," in the 172nd volume of the Bibliothek des literarischen Vereins in Stuttgart. See also the English (Hakluyt Society) version, The Bondage and Travels of Johann Schiltberger , trans. by Buchan Telfer with notes by P. Bruun (London, 1879); Joseph von Hammer Purgstall, "Berechtigung d. orientalischen Namen Schiltbergers," in Denkschriften d. Konigl. Akad. d. Wissenschaften (vol. ix., Munich, 1823–1824); R. Röhricht, Bibliotheca geographica Palaestinae (Berlin, 1890, pp. 103–104); C. R. Beazley, Dawn of Modern Geography, iii. 356–378, 550, 555.