Кіріспе

Жеке мүліктің заңсыз иеленуі үшін сот шаралары

Азаматтық құқықта, детиню (/'dɛt//ɪ/, /njuː/) – жеке мүліктің заңсыз иеленуі үшін өндіріп алуға бағытталған сот ісі. Оны ағымдағы иеленушіден гөрі осы мүлікке ие болуға неғұрлым толық құқығы бар екенін талап ететін жеке тұлға қозғайды. Детиню бойынша сот ісінің қабылдануы үшін талапкер, біріншіден, жауапкерге қарағанда жылжымалы мүлікке ие болуға артық құқығы бар екенін, екіншіден, талапкердің талабы бойынша жауапкер мүлікті қайтарудан бас тартқанын дәлелдеуі керек. Детиню мүліктің құнына өтемақы төлеуге мүмкіндік береді, бірақ басқа да мүліктік құқық бұзушылықтардан өзгеше, детиню иеленуден алынған нақты мүлікті қайтаруға да мүмкіндік береді.

Ортағасырлық тұтқын

Детинью – бұл қарздық талап-арыздан бірте-бірте бөлініп шыққан іс-қимылдың ежелгі түрі. Эймс детиньюді шартқа негізделген талап-арыз ретінде қарастырды, оның негізі кепілдікке байланысты. Эймс бұл іс-әрекетті заңмен мойындалған келісімді күшіне енгізу құралы деп санайды. Бұл аргумент шарттық құқықтың теориясын іске асыруды білдіреді. Детинью сондай-ақ res adiratae деген ежелгі талап-арызды алмастырды. Брэктонның айтуынша, талапкер «қылмыс» деген сөзді қолданбай, тек өзінің мүлкі айыпталушының қолында екенін мәлімдеуге құқылы. Холдсворттың пікірінше, бұл іс-әрекеттің мәні – заңсыз ұстап отыру. Холдсворт мұны Брэктонның жазбаларынан алынған мысалға негіздейді, онда талапкер «Уильям Нютак, Құдайдың және біздің патшамыздың және оның сот өкілдерінің атынан, оған жоғалған үш шошқасын әділетсіз түрде ұстап отыр» деп мәлімдейді. Бұл іс-әрекет жылжымалы мүліктің жоғалуына байланысты болды, ол талапкерге қайтару туралы өтініш жасалғанда айыпталушының қолына тиді, бірақ ол оны беруден бас тартты. Холдсворт бұл жағдайды жоғалған мүлікті қайтару үшін де қолданылған детинью ісінің алғашындағы түрі деп санайды. Эймс бұл жағдайды іс емес, жылжымалы мүлікті қайтару туралы соттағы ресми талап ретінде қарастырады, егер талап қабылданбаса, шағымдануға болады. Әрине, res adiratae туралы мәлімдеме жасалғаннан кейін шағымдануға рұхсат етілген. Res adiratae бойынша сотқа жүгінуге патшалық соттарда тыйым салынған ба деген мәселе даулы. Холдсворт 1292 жылғы жағдайды келтіреді, ол res adiratae-ның барлық талаптарын орындайтын сияқты көрінеді. «Егер адамның дүниесі жоғалса, ол оны (табушыны) заңсыз ұстап отыр деп айтуға құқылы. және т.б. және осы үшін, ол сол күні, т.б. айтылған нәрсе жоғалды. Сол күні ол әлгі кісінің үйінен тапқан нәрсені қайтарып беруін өтінді. Бірақ ол оны қайтарып беруге келіспеді. және т.б. Бұл жағдайда талапкер өз заңдарымен (оның қолында он екінші; яғни заң бойынша) дүниесін жоғалтқанын дәлелдеуі керек». Эймс детинью туралы былай деді: «Біріншіден, талап-арызда кепілдік беруді көрсету қажет, ал осы талапқа қарсылық жауап ретінде қарастырылды». Алайда, көптеген жағдайларда кепілдік беру туралы мәлімдеме детинью бойынша іс қозғау үшін қажет болған жоқ. Холдсворт 1313 жылғы жағдайды келтіреді, онда жауапкердің адвокаты Тюдеби кепілдік беру туралы мәлімдеме жасаған жоқ, бірақ талапкердің (өтініш берушінің) адвокаты Скроп, егер жауапкер жылжымалы мүлікті алып кетіп, оны қайтару үшін сотқа жүгінген болса, онда мүлік талапкерге кепілдікке берілмеген деп айтуға болмайды деп жауап берді. Дегенмен, сот кепілдік беру мәселесін қарастырды. 1343 жылы жауапкер мынадай қарсылық білдірді: «Біз сізге ат біздің қамқорлығымызға келмегенін және біз оны санағандай ұстамаймыз». 1410 жылы екі адвокат та келісіп, егер жылжымалы мүлік кепілдікке берілген немесе жауапкер оны жолда тапқан болса, детинью бойынша іс қозғауға болады. Бұл талап тек жылжымалы мүлік жауапкердің қолына тигенін және оны талапкерден заңсыз ұстап отырғанын болжауға негізделген.

Табылған жері бойынша ұстау

Бесінші ғасырда бұл өтініш "detinue sur trover" деп аталатын, "trespass on the case sur trover" ісінен ерекшеленетін арнайы шараға жол ашты. Екіншісі қарапайым trover ретінде қысқартылды. Литтлтон "per interventionem (sur trover)" есімді шара жаңадан пайда болған жаңалық екенін айтты. Бұл шара, әрине, жауапкердің қолына жылжымалы мүлік қалай келгенін көрсету қажеттілігін жойетін, қарапайым талап етудің дамуын білдірді. 1510 жылы Сержант Мур да осы пікірді қайталады, бірақ заңсыз кіру бойынша да іс қозғалған. Жылжымалы мүлік зақымдалған немесе жойылған жағдайда талапкер детеньюдан басқа шараны таңдауы керек болды. Бұл сондай-ақ, егер кепілгер мүлікпен дұрыс емес әрекет етсе де қатысты, Литтлтон 1462 жылы былай деді: "Мен саған пальтоымды кепілдікке беремін, ал сен оны өртейсің, мен саған қарсы заңсыз кіру ісін қозғаймын (бірақ детенью емес)". Кепілдік мерзімінде үшінші тарап кепілдікке алынған мүлікті жойған жағдайда детеньюға болатыны күмәнді болды. Іс-әрекет өзі жоғалтуға жауапты болған кепілге қарсы болды, мысалы, қазылар алқасы жарлықты өртеп жіберген деп тапқан жағдайда. Брактон заманында, тек заңсыз кіру ісіне басымдық беру дәрежесі азайды, және үшінші тарапқа қарсы детенью бойынша кейбір іс-әрекеттерге рұқсат берілді. Бұл заңды қорғауға қатысты шараның тиімділігін азайтты. Сол кездегі судьялар заңды қорғауды қолдануға дайын болмады. Бұл көзқарас барлық жағдайларда қабылданбады, бұл бөлімде келтірілген жағдайлардан көрінеді.

Брактон үшінші тарапқа жауапкершілік туралы

Брэктонның пікірінше, егер тауарлар заңсыз түрде кепілденушінің иелігінен алынса, іс қозғауға тиіс адам бастапқы кепіл беруші емес, құқық бұзушы болды. Бұл іс – ұрлық немесе заңсыз кіру туралы шағым. Брэктон заманында да осы тәртіпті өзгертуге және кепіл берушіге үшінші тарапқа тікелей талап қоюға рұқсат беруге қысым болды. Ескі қағида бойынша, кепілденуші тауарды қауіпсіз сақтау үшін кепіл берушіге толық жауапкершілікке ие болды. 1200 жылғы бір сот ісінде, өртте жоғалған және ұрланған тауарлар үшін кепілденушіге қарсы үкім шығарылды, ол олардың жоғалуын және ұрлануын мәлімдеген. Гланвилл де осы пікірді қолдады. Оның пікірінше, кепілденуші жоғалған мүлікті немесе оның құнын қайтаруға міндетті. Брэктон бұл ескі қағиданы жұмсартуға тырысқан сияқты. Егер кепілденуші тиісті ұқыптылық танытса, залапты азайтуға мүмкіндік болды. Алайда, Брэктон залапты қалай пропорциялауға болатынын нақты айтқан емес. Брэктонның сипаттамасы романдық және мерзімінен бұрынғы деп танылды. Брэктонның өзінің заманында-ақ, заңгерлер кепілге алынған мүлікті қарау кезінде орынды күтім көрсеткен жағдайда, кепілденушілердің оларға толық жауапкершілікке ие еместігі туралы түсінікке бой үйрене бастады. Брэктон мәтінінде, кепілденушінің жоғалту үшін талап ету құқығы бар екені туралы идеяның бастамасы бар, егер ол жай ғана иеліктен тыс мүлікке қызығушылық танытса. Бұл оның күтімі мен қауіпсіздігі үшін жауапкершілікке ие болуы керек. Бұл идея толық дамыған жоқ. Брэктон бірнеше рет апелляция берушінің өзінің немесе оған жауапкершілік жүктелген тауарлардың ұрлануына шағымдануын қажет етеді, атап айтқанда, intravit in solutionem erga dominum suum. Тауарды беру мен иелену арасындағы уақыт нақты анықталмаған. Кепілденушінің иелену уақыты custodia немесе «қорғау» деп аталды. Кепілденушінің үш түрлі іс-әрекетке құқығы болды: 1) ұрлық туралы шағым; 2) заңсыз кіру туралы іс; 3) ұстау туралы іс. Брэктон ұстау туралы былай деп жазды:

Қарыздан бөлінген деттеген активтер

Гланвилл қарыз бен детеньюдың ерекшеліктері бар бір әрекетті сипаттады. Олардың мәні бір болды. Оның заманында бұл талап ақша сомасын беру үшін жазылатын бұйрық түрінде болды және түрлі себептерге байланысты қолданылды. "Қарыз" немесе "детенью" ақшаны қайтару, сату құны, жылжымалы мүліктің қарызы, жалға беру немесе сақталған заттар үшін талап етуге мүмкіндік берді. Бұл бұйрық негізгі қарызкер міндеттемелерін орындамаған жағдайда кредиторға кепілге қарсы қолданылуы мүмкін. Гланвилл қарыз және оның бұйрығын "көрінетін қарызды қайтару" немесе "детенью" деп атайды. Кейін, Брэктон заманында детенью қарызы негізгі талаптардан шамалы бөлініп, тек жылжымалы мүлікті сақтаушыларға қарсы талаптармен шектелді. Брэктоннан кейін, de bonis asportatis, яғни жылжымалы мүлікті сақтаушының алуы немесе одан ұрлануы ерекше жағдай тудырды. Осыдан кейін "тровер" пайда болды және Елизавета I патшалығында толыққанды қалыптасты. Брэктонның өмірінің соңында және Эдуард I патшалығында қарыз шартымен шектелді, ал детенью жеке мүліктің даму мәселелерімен айналысты.

Үлкен бөлігін бұзу

Кейде, тасымалдаушы агент, жылжымалы мүліктерді тасымалдауға міндетті болған сақтаушы, оралған жәшіктерді ашып, ішіндегі заттарды жымқырып алатын. Бұл "жүктің бұзылуы" деп аталды. 1315 жылы "жүктің бұзылуы" үшін иеліктен алуға рұқсат берілді. Кейіннен, 1473 жылы, жүктің бұзылуы қылмыс екені анықталды, және бұл қарапайым иеліктен алу емес.

АҚШ заңына сәйкес тұтқын

Америка Құрама Штаттарында тұтқынға алу – нақты жеке мүлікті қайтару және оны ұстап тұрған үшін келтірілген залапты өтеу мақсатын көздейтін иеленушілік сот ісі. Ортақ құқық бойынша, тұтқынға алу туралы сот ісі заңсыз ұсталып тұрған нақты жеке мүлікті немесе оның құнын қайтару үшін, сондай-ақ оны ұстап тұрған үшін залапты өтеу үшін қозғалады. Тұтқынға алу, реплевиннен (қайта талап ету) айырмашылығы, даулы мүлікке иелік ету тұтқынға алу бойынша сот шешімі шыққаннан кейін ғана өзгереді, ал реплевинде иелік ету сот процесінің басында-ақ ауысады. Тұтқынға алу ісінің мәні – жауапкердің талапкерге тиесілі жеке мүлікті заңсыз иеленуінде болуы, ал реплевин тек мүліктің заңсыз алынуы немесе тәркіленуі болған жағдайда ғана қолданылады. Тұтқынға алу, ортақ құқық бойынша болатын мүліктің заңсыз мақсатына жұмсалуы үшін өтемақы талап етуден (trover) өзгеше. Қазіргі заманғы сот тәжірибесінде тұтқынға алу ісін жеке мүлікті қайтару бойынша заңдық шаралар көбінесе алмастырды.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльсте 1977 жылғы «Деликттер (Тауарлармен араласу)» заңымен 1978 жылдың 1 қаңтарынан бастап ұсталған затты талап ету (detinue) жойылды. Бірақ, сол кезде айналымға өткізу (conversion) деликті бұрын тек ұсталған затты талап ету арқылы ғана қамтылған жағдайларды қамту үшін кеңейтілді.