Кіріспе
Шахмат және оған ұқсас ойындарда, шах – бұл ойыншының патшасына қарсыластың келесі жүрісінде қауіп туған жағдай. Мұндай қауіпке тап болған патша шахта тұр деп айтылады. Ойыншы, мүмкіндігі болса, патшаны қауіп төндірмейтін алаңға жылжыту, қауіпті тудырған фигура мен патшаның арасына басқа фигураны қою немесе қауіпті тудырған фигураны алу арқылы шахтан шығуға тиіс. Егер ойыншы осы амалдардың ешқайсысын қолдана алмаса, ойын матпен аяқталады және ойыншы жеңіледі. Ойыншылар өз патшаларын шахқа қоятын ешқандай жүріс жасай алмайды.
In chess and similar games, check is a condition that occurs when a player's king is under threat of on the opponent's next turn. A king so threatened is said to be in check. A player must get out of check if possible by moving the king to an unattacked square, interposing a piece between the threatening piece and the king, or capturing the threatening piece. If the player cannot remove the check by any of these options, the game ends in checkmate and the player loses. Players cannot make any move that puts their own king in check.
Шолу
Шах – қарсыластың патшасын бір (немесе кейде екі) ойыншының фигурасымен тұтқындау қаупі төндіретін қимылдың нәтижесі. Шах жасайтын әрекетке кейде "шах беру" деп аталады. Тіпті, ойыншының өз патшасына қарсы бекітілген фигурасы болса да, ол шах бере алады. Мысалы, диаграммадағы жағдайда Ақ Be4+ ойнады, бір мезгілде шах беріп, Қараның мұнарасынан келген шақты тосқан. Қара енді шахты жою керек; епископтың заңды түрде жылжуға мүмкін болмауы маңызды емес. Егер патша шахтада болса және шахтадағы ойыншының шахтан шығу үшін заңды қимылы болмаса, патша шахматқа жетеді және ойыншы ұтылады. Шахматтың стандартты ережелеріне сәйкес, ойыншы өзінің патшасын шахқа қоятын немесе шахта қалдыратын кез келген қимылды жасай алмайды. Ойыншы патшаны жылжыта алады, қауіпті фигураны ұстап алады немесе басқа фигурамен шақты тоқтатуы мүмкін. Патша қарсыластың патшасын тікелей шахта қоймайды, себебі бұл бірінші патшаны да шахқа қояды. Дегенмен, патшаның қимылы қарсыластың патшасын басқа фигурамен ашық шахқа ұшыратуы мүмкін. Жылдам шахматта, қолданыстағы ережелерге байланысты, патшаны шахқа қою немесе шахта қалдыру ойынды бірден ұтыруға әкелуі мүмкін.
Тарих
Патшаға шабуыл жасалып жатқанын ескерту идеясы (қазіргі терминологияда "шех" деп жариялау) шахмат ережелерінің ең ерте сипаттамаларында, парсы және араб қолжазбаларында кездеседі. Бұл ойынның ерте және кездейсоқ аяқталуын болдырмау үшін жасалды. Кейін парсылар патшаны шекке қоюға болмайтыны және шекте қалдыруға болмайтыны туралы қосымша ережені енгізді. Осының салдарынан патшаны алу мүмкін емес еді.
In this usage, the words "check" and "chess" come via Arabic from Persian shāh, meaning "king" or "monarch"
Less commonly (and obsolete), the warning garde can be said when a player directly attacks the opponent's queen in a similar way. This was mostly abandoned in the 19th century A move can be both check and garde simultaneously. Before the queen acquired its current move (about 1495) the rook was the most powerful piece. At that time the term check rook was used for a move that checked the king and attacked a rook at the same time
Until the early 20th century a player was expected to announce "check" when making a checking move, and some sources of rules even allowed a player to ignore an unannounced check .
Осы қолданыста "шех" және "шахмат" сөздері араб тілі арқылы парсы тіліндегі "шах" сөзінен шыққан, ол "патша" немесе "монарх" деген мағынаны білдіреді.
In this usage, the words "check" and "chess" come via Arabic from Persian shāh, meaning "king" or "monarch"
Less commonly (and obsolete), the warning garde can be said when a player directly attacks the opponent's queen in a similar way. This was mostly abandoned in the 19th century A move can be both check and garde simultaneously. Before the queen acquired its current move (about 1495) the rook was the most powerful piece. At that time the term check rook was used for a move that checked the king and attacked a rook at the same time
Until the early 20th century a player was expected to announce "check" when making a checking move, and some sources of rules even allowed a player to ignore an unannounced check .
Сирек кездесетін және қазір қолданылмайтын "гарде" ескертуі, ойыншы қарсыласының патшасына тікелей шабуыл жасағанда, сондай-ақ айтылуы мүмкін еді. Бірақ бұл әдет 19 ғасырда көбінесе тоқтатылды. Бір жүріс бір мезгілде шек және гарде бола алады. Патшайым қазіргі қозғалысын алғанға дейін (шамамен 1495 жылға дейін) мұнара ең күшті фигура болып саналды. Сол кезде патшаны шекке қойып, бірден мұнараға шабуыл жасаған жүріске "check rook" термині қолданылған.
In this usage, the words "check" and "chess" come via Arabic from Persian shāh, meaning "king" or "monarch"
Less commonly (and obsolete), the warning garde can be said when a player directly attacks the opponent's queen in a similar way. This was mostly abandoned in the 19th century A move can be both check and garde simultaneously. Before the queen acquired its current move (about 1495) the rook was the most powerful piece. At that time the term check rook was used for a move that checked the king and attacked a rook at the same time
Until the early 20th century a player was expected to announce "check" when making a checking move, and some sources of rules even allowed a player to ignore an unannounced check .
20 ғасырдың басына дейін ойыншы шек беретін жүріс жасағанда "шех" деп жариялауы керек еді, ал кейбір ережелер тіпті ойыншыға ескертпеген шекті елемеуге рұқсат берді.
In this usage, the words "check" and "chess" come via Arabic from Persian shāh, meaning "king" or "monarch"
Less commonly (and obsolete), the warning garde can be said when a player directly attacks the opponent's queen in a similar way. This was mostly abandoned in the 19th century A move can be both check and garde simultaneously. Before the queen acquired its current move (about 1495) the rook was the most powerful piece. At that time the term check rook was used for a move that checked the king and attacked a rook at the same time
Until the early 20th century a player was expected to announce "check" when making a checking move, and some sources of rules even allowed a player to ignore an unannounced check .
Қазіргі тәжірибе
Бейресми ойындарда көптеген ойыншылар әлі де "шах" деп жариялайды; алайда, шахмат ережелері бойынша бұл енді міндетті емес және ресми ойындарда қолдау көрсетілмейді. FIDE жылдам шахмат ережелерінде, егер ойыншы патшасын қауіпке тікелей қойса немесе заңсыз қозғалыс жасаса, қарсыласы жеңіске ие болуға құқылы. Алгебралық шахмат нотациясында, шах жасайтын қозғалыстан кейін әдетте "+" белгісі қойылады. Аз ғана басылымдар, оның ішінде ECO, шах туралы ескертпе жасамайды.