Кіріспе
Рольдік тау-кеннің түрі
Шаттл-рольдік тау-кен – толық айналым жасамай, жолының бір бөлігінде кері бағытқа бұрылып, сол теміржолды кері өтетін кез келген рольдік тау-кен. Бұларға кейде бумеранг типтес рольдік тау-кендер делінеді, себебі Vekoma компаниясының «Бумеранг» үлгісі кеңінен таралған.
Ерте тарих
Алғашқы шалқыма жолдар (shuttle coasters) шын мәнінде ең алғашқы американдық таулар (roller coasters) болды. "Орыс таулары" деп аталатын нәрседен шабыттанған бұл дөңгелекті көліктер XIX ғасырдың басында Парижде танымал болды. 1884 жылы Кони-Айлендте Switchback темір жолы ашылды, ол екі мұнара арасында екі рельсте қозғалатын бір вагоннан тұрды. Бұл Америкада ойын-сауық үшін арналған алғашқы американдық таулар (roller coaster) болды. Келесі шалқыма жол (shuttle roller coaster) 1909 жылы салынған Backety Back Scenic Railway болды.
Бірінші ұшырылған шатл-костерлер
Алғашқы екі іске қосылған шатл-костер дизайнын 1977 жылы Arrow Development және Anton Schwarzkopf компаниялары ұсынды. Arrow сол жылы үш нысан салып ашты, оның ішінде Риверсайд паркіндегі Black Widow (қазір бұрынғысы), Kings Island паркіндегі Screamin' Demon (сонымен қатар бұрынғысы) және Circus World паркіндегі Zoomerang (қазір Fun Spot Amusement Park & Zoo орналасқан). Arrow компаниясының модельдері пойызды іске қосу үшін электр қозғалтқышын пайдаланды. Антон Шварцкопф ұшыру механизмі ретінде түсірілетін салмақты қолданатын басқаша дизайнды таңдады. Бұл дизайн "Шатл-Лоуп" деп аталды. Осы компанияның салынған алғашқы үш нысаны: Kings Dominion паркіндегі (қазір Бразилиядағы Hopi Hari орналасқан) King Kobra, Carowinds паркіндегі (қазір Оңтүстік Африкадағы Gold Reef City орналасқан) White Lightnin' және Калифорниядағы Great America паркіндегі Tidal Wave. Осы жаңа дизайнға негізделген алғашқы екі американдық тау-кені 1978 жылы пайда болды – Knott's Berry Farm паркіндегі Montezooma's Revenge және Six Flags AstroWorld паркіндегі Greezed Lightnin', қазір Техас штатының Плейнвью қаласында Нью-Мексикодағы Cliff's Amusement Park үшін сақтауда. Еуропадағы алғашқы серпімді дөңгелекпен іске қосылған американдық тау-кені 1982 жылы Walibi Wavre паркіндегі Sirocco болды. 1982 жылы Шварцкопф "Wiener loop" үлгісін Wiener Prater паркінде таныстырды. Wiener loop дөңгелектермен итеру арқылы іске қосылады, станциядан жоғары тартылып, алға қарай төмен түседі, оңға бұрылып, станциядан өтетін тік бұрылыстан өтеді, содан кейін солға бұрылып, қарсы беткейге, қисық пен бұрылыс арқылы станцияға келеді.
Жапондық шаттл-костерлер
1979 жылы Meisho Amusement Machines Тоджоко саябағында "The loop coaster" атты көңіл көтеру машинасымен алғашқы көрсетілімін жасады. Содан кейін Жапониядағы бірнеше саябақта салынған жақсартылған үлгісі "Loop the loop" деп аталды, сондай-ақ "Moonsault Scramble" деген нұсқасы да болды. Meisho компаниясының моделінде пойызды көтеруге арналған механизм қолданылды, ол жоғары көтеріліп, станция арқылы кері бағытта бір тік шеңберге түсіп, содан кейін қарсы беткейге, шеңбер арқылы және станцияға дейін жүреді. 1980 жылы Senyo Kogyo Мицуидің жасыл саябағында "Atomic coaster" атты көңіл көтеру машинасымен алғашқы көрсетілімін жасады, кейін осы модель Жапониядағы бірнеше саябақта салынды. Senyo компаниясының моделінде тізбекті көтеру механизмі қолданылды, ол жалпақ үстіңгі бөлігіне дейін көтеріліп, станция арқылы кері бағытта төмен түсіп, екінші құлаудан және төменгі бір тік шеңберден өтеді.
Векоманың бумерангы
1984 жылы Vekoma өзінің Boomerang шаттл-костерін таныстырды, ол вагондарды жылдырудың орнына көтеру төбесімен жабдықталған. Бастапқы Boomerang-тан басқа, Vekoma Invertigo және Giant Inverted Boomerang атты модельдерін де жасады. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, әлем бойынша 55 Boomerang және оның түрлері пайдалануда.
Сызықтық қозғалтқышпен іске қосылатын шатл-костерлер
1996 жылы Premier Rides желілік индукциялық қозғалтқыштарды қолданатын алғашқы аттракциондарды ұсынды, ал 1997 жылы Six Flags Great Adventure саябағында Batman & Robin: The Chiller ашылды – екі бағыттағы, жылдам старт алатын шаттл аттракционы. Intamin 1997 жылы кері құлау аттракционын ұсынды. Бұл модельдерде пойыз сызықтық синхронды қозғалтқыштар арқылы ұзақ, тегіс жол бойымен станциядан жылдамдатылады, тік мұнараға дейін көтеріледі, содан кейін станцияға оралу үшін еркін құлайды. Қазірге дейін тек екі кері құлау аттракционы салынды: Dreamworld саябағындағы Tower of Terror II және Six Flags Magic Mountain саябағындағы Superman: Escape from Krypton, екеуі де 300 және 400 фут биіктік рекордтарын жаңартқан. Алайда, Tower of Terror II 2019 жылы жұмылды тоқтатты. 1998 жылы Intamin өзінің алғашқы импульстік аттракционын, Жапониядағы Коракуен ойын-сауық паркінде Linear Gale аттракционын ұсынды, онда екі тік мұнараны қиып өтетін вагондар болды. 2000 жылы Intamin спиральді және бір тік мұнарасы бар Superman Ultimate Escape аттракционын ұсынды. 2002 жылы Intamin екі спиральді мұнарасы бар Wicked Twister аттракционын ұсынды. Әр станциядан өткен сайын пойыз жылдамдығы артып, мұнаралардың биіктігіне көтеріледі.
Қазіргі заманғы шатл-костерлер
Бірінші заманауи ағаш шатл-костер, Switchback, 2015 жылы ZDT ойын-сауық паркінде ашылды. The Gravity Group компаниясы жасаған бұл аттракцион көптеген ағаштан жасалған американдық таулар сияқты дәстүрлі көтерілуге ие, бірақ жол бойынан кері бағытта өтіп, станцияға ауыстырушы жол арқылы оралады, алдымен мұнарада тоқтайды. Vekoma 2023 жылы Super Boomerang моделін ұсынды, ол тік көтеріліс және айналмалы платформаны пайдаланып, саяхатшыларды төрт инверсия мен он «ауадағы уақыт» сезімі арқылы түсіреді.