Кіріспе

1973 жылы Тони Моррисонның романы

«Сула» – американдық автор Тони Моррисонның 1973 жылы жарық көрген романы, «Көк көз» (1970) романынан кейін оның жарияланған тұңғыш романы.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Огайо штатының ойдан шығарылған Медалион қаласының үстіндегі төбедегі қара нәсілділер ауданы – "Төмен", романның басында гольф алаңын салу үшін бульдозермен бұзылатын болған. "Төмен" ақ фермер мен оның қара құлы арасындағы келісім нәтижесінде пайда болды. Фермер құлына ауыр жұмысты аяқтаса, бостандық пен аңғардың бір бөлігін уәделеді. Жұмысты аяқтағаннан кейін фермер келісімінен өкініп, енді жерді бергісі келмеді. Фермер құлына аңғар емес, "Төмен" жерді бергеніне өкініп, келісімнен шығуға тырысты. Фермер "Төмен" жері (іс жүзінде төбеде орналасқан) аспанның түбіне жақын болғандықтан аңғардан жақсырақ болады деп мәлімдеді. Оқиға жылдармен белгіленген тараулар бойынша хронологиялық ретпен ұйымдастырылған. "1919" жылы алғашқы аты аталған кейіпкер, әдемі Шадрак Бірінші дүниежүзілік соғыстан қираған күйі оралды, қабық соққысынан немесе ПТСР-ден зардап шегіп, бұрынғы өмірін қабылдай алмады. Өлімнің болжаусыз табиғатын бөліп көрсету үшін Шадрак жыл сайын 3 қаңтарда ұлттық өзін-өзі өлтіру күнін ойлап тапты. Шадрак Медальон тұрғындары осы күні өзін немесе бір-бірін өлтіріп, жылдың қалған бөлігінде өлімнен босатыла алатынын ұсынды. Қала Шадракты оның ашу-ызасына қарамастан, қауымдастығының бір бөлігі ретінде қабылдады. "1920" және "1921" жылдары баяндаушы Нел Райт пен Сула Пейс отбасыларын салыстырады, екеуі де әкесіз өсті. Нел анасының әлеуметтік нормаларға терең бағынуының нәтижесінде тұрақты отбасында өсті. Нел әкесінің қатаң консервативтігі мен Суланың отбасын бірден ұнатпауы, сондай-ақ саяхат кезінде ашқан әлемге деген қызығушылығы арасында қысымға тап болды. Ол әлемді көбірек зерттеуге уәде берсе де, ақырында "Төменнен" ешқашан кетпеді. Бұл оқиға Нелді Суламен достық қарым-қатынас орнатуға итермеледі. Пейс отбасының жағдайы керісінше: Сула әжесі Евамен және анасы Ханнамен бірге тұрады, екеуі де қалада эксцентрикалық және бос адамдар ретінде танымал болды, бірақ Ханнаны барлық ер адамдар шын жүректен жақсы көретін, ал Еваны барлық әйелдер өте құрметтейтін. Олардың үйі үш бала мен тұрақты түрде интернатта тұратын адамдарға баспана болды. Ханна мен Ева арасындағы қарым-қатынас өте шиеленіскен екені анықталды. Сула мен Нелдің айырмашылықтарына қарамастан, жасөспірім шақта бір-біріне тығыз байланысты болды. Олар өмірінің барлық жақтарын бөлісті, соның ішінде жағымсыз оқиғаның ортақ естелігін де. Бір күні олар көршінің кішкентай ұлы, Кішкентай Тауықты, қолдарынан ұстап ойнап жүрді. Сула оны ұстай алмады, ол жақын жердегі өзенге құлап, суға батып қайтыс болды. Олар Кішкентай Тауықтың өліміне өздерінің қатысы бар екенін ешкімге айтпады. Сула өзін кінәлі сезінгенмен, Нел оқиғаның басты кінәсі Сула екенін білгеннен кейін жеңілдеді. Шадрак өзен жағасындағы шатырда тұрады, ал қыздар оның Кішкентай Тауықтың өліміне куә болғанына сенімді емес. Сула оны көрген-көрмегенін анықтау үшін жалғыз өзі үйге келіп, оның тазалығына таңғалады. Сула көз жасымен Шадракқа қарсы тұра алмайды. Ол оны жұбатады, ал ол қашып кетеді, белбеуін қасында қалдырады. Шадрак өзінің жалғыз қонағының есіне белбеуді іліп қояды. Бір күні Ханна сыртта от жағуға тырысқанда, киімі өртеніп кетеді. Ева жоғарыдан осыны көріп, қызын құтқару үшін терезеден секіреді. Сула үйдің ауласында отырып, анасының өртеніп жатқанын бақылайды. Жедел жәрдем келді, бірақ Ханна ауруханаға жеткенше қайтыс болады, Ева да жарақат алады. "Төмен" тұрғындары Суланың оқиғадан кейін қатты таңғалғандықтан, қозғалмай қалғанын айтады. Ева Суланың қызығушылықтан қарап тұрғанын сенеді. Нел үлкен болып үйленуге шешім қабылдайды, балалық шақтағы барлық нәрсені бөлісу туралы қыздардың уәдесін бұзады. Сула тәуелсіз өмір сүреді және әлеуметтік нормаларды мүлдем елемейді. Нел үйленгеннен кейін Сула 10 жылға "Төменнен" кетеді. Ол көптеген қарым-қатынастарда болады және колледжге түседі. Ол "Төменге" және әдеттегі әйелі мен анасы болған Нелге оралғанда, олар қысқа уақытқа татуласады. Қала тұрғындары Суланың көптеген үйленген ер адамдармен қарым-қатынасы болғандықтан оған ренжіді. Күйеулері Сула ақ жігіттермен ұйықтады деген қамысып, қаланың Сула туралы пікірін нашарлатады. Қала тұрғындарының Сулаға деген жеккөрушілігі оларға бір-бірімен тату өмір сүруге және бір-біріне жақсылық жасауға ықпал етеді. Суланың іс-әрекеттері әйелдерге күйеулерінің мақтанышын қалпына келтіруге мүмкіндік береді, ал Суланың жасынан бастап отбасының болмауы барлық әйелдерді қынжылдырады және оларды жақсы аналар болуға итермелейді. Шадрак басқа тұрғындарға көбінесе жаман және таң қалдыратын болса да, Суламен құрметпен қарым-қатынас жасайды. Нел мен Сула Нелдің күйеуі Джуд Суламен қарым-қатынас жасағаннан кейін достығын аяқтайды. Сула 1940 жылы қайтыс болмас бұрын жартылай жүрекпен татуласады. Суланың өлімімен қаланың татулығы тез жойылады. Сула жалғыз өледі, оның жаназасына ешкім қатыспайды. Шадрак, ПТСР-і басылғандықтан, қайтадан жалғыздық сезінеді, оның өліміне өкінеді. Нел қайтадан үйленбейді және тым қамқор анаға айналады. Суланың өлімінен кейін "Төмен" ақырында бұзылады, өзгеше орынға айналады. Нел 1965 жылы Еваға зейнеткерлер үйінде барады, онда Ева Кішкентай Тауықтың өлімі туралы білгенін айтады. Нел кінәнің тек Сулаға тиесілі екенін айтады, бірақ Сулаға барлық нәрсені бөлісуге берген ескі уәдесін есіне алады. Нел Суланың қабіріне қоштасады, оның жалғыздығы бұрынғы күйеуіне емес, Сулаға деген сағыныштан туғанын түсінеді. Ол жылдар бойы онысыз өткізгені үшін қайғыдан жылайды.

Әдеби мәні және сын

Сула қара нәсілді феминистік әдеби сынның қалыптасуына зор үлес қосты. 1977 жылы қара нәсілді феминистік әдеби сыншы Барбара Смит «Қара феминистік сынға қарай» атты мақаласында қара нәсілді феминистік әдеби сынның анықтамасын берді және Суланың лесбияндық тұрғыдан талданған оқуын жасады. 1980 жылы «Қара феминистік сынның жаңа бағыттары» атты мақаласында қара нәсілді феминистік әдеби сыншы Дебора Макдауэлл Смиттен келген сынға жауап беріп, қара феминистік сынның қажеттілігін мойындады және қара феминизмнің нақты анықтамасын беруге шақырды. «Шектер: немесе алыс туыстық және жақын қарым-қатынастар» атты мақаласында Макдауэлл Хортенс Спиллерс пен Хейзел Карбидің сын тәжірибесіне сүйене отырып, Суланы постструктуралистік көзқараспен талдайды, қара нәсілді әйел сыншыларды «қара нәсілді әйелдің біртұтас екендігін және отандық сын әдістемесін тудыратындығын» қарастырудың орнына «өзара әрекеттесу және диалог арқылы сындық көзқарастарды дамытуға және тәжірибеге енгізуге» шақырады. Макдауэллдің сөзіне сәйкес, Сула кейіпкерінің екіұштылығы дәстүрлі қарама-қарсылықтарды жоққа шығарады және «әлеуметтік және тілдік нормалардың шегінен асып түседі». Родерик Фергюсон Суланың саясатты қалыптастыруға мүмкіндік беретін әлеуетін көрсетеді. Фергюсонның пікірінше, Сула қара нәсілді лесбиян феминистеріне «балама субъективтілік үлгісін» ұсынды. Роман жаңа ойлау жолдарын табуға көмектесетін пайдалы құралға айналды. Балама әлеуметтік қарым-қатынастарды бейнелеу арқылы, ол түрлі түсті феминистерге ұлтшылдықтың шектеулерінен тыс жаңа мүмкіндіктерді елестеуге мүмкіндік берді.

Телехикая

2022 жылдың мамырында HBO романы телесериал ретінде шығарады деген хабар тарады. Жобаны Шэннон М. Хьюстон жасап, сценарийін жазады.