Кіріспе
Кениялық саясаткер және тәуелсіздік белсендісі (1930–1969) Томас Джозеф Одхиамбо Мбоя (15 тамыз 1930 – 5 шілде 1969) – кениялық кәсіподақ жетекшісі, педагог, панафрикалық идеолог, автор, тәуелсіздік үшін күрескен белсенді және мемлекет қайраткері. Ол Кения Республикасының негізін қалаушылардың бірі. Ланкастер Хаусы конференцияларында тәуелсіздік мәселесі бойынша келіссөздерді жүргізіп, Кенияның тәуелсіздік партиясы – Кения Африка Ұлттық Одағының (KANU) құрылуына зор үлес қосты, және оның алғашқы Бас хатшысы болды. Қырғи-қабақ соғысы кезеңінде Кенияның капиталистік және аралас экономикалық саясатының негізін қалады, сондай-ақ елдегі маңызды еңбек институттарының бірнешеуін құрды. 1958 жылы, 28 жасында, Мбоя Гананың Кваме Нкрума шақырған Бүкіл Африка халықтары конференциясында төраға болып сайланды. Ол Кения, Уганда және Танзанияда, сондай-ақ Африканың басқа да елдерінде кәсіподақ қозғалысын дамытуға көмектесті. Халықаралық еркін кәсіподақтар конфедерациясының (ICFTU) Африка бойынша өкілі де болды. 1959 жылы Мбоя Нигерияның Лагос қаласында алғашқы Бүкіл Африкалық ICFTU еңбек ұйымын құру үшін конференция шақырып өткізді. Мбоя Джон Ф. Кеннеди мен Мартин Лютер Кингпен бірлесіп африкалық студенттерге білім алу мүмкіндіктерін жасау үшін жұмыс істеді, нәтижесінде 1960-шы жылдардағы Кеннеди әуе көлігі арқылы Шығыс Африка студенттері американдық колледждерде оқуға мүмкіндік алды. Осы әуе көпірінің белгілі бір пайдасын кергендердің қатарында Вангари Маатай да бар. 1960 жылы Мбоя Бернард Сафран салған суретімен Time журналының мұқабасында бейнеленген алғашқы кениялық болды.
Thomas Joseph Odhiambo Mboya (15August 19305July 1969) was a Kenyan trade unionist, educator, Pan Africanist, author, independence activist, and statesman. He was one of the founding fathers of the Republic of Kenya. He led the negotiations for independence at the Lancaster House Conferences and was instrumental in the formation of Kenya's independence party – the Kenya African National Union (KANU) – where he served as its first Secretary General. He laid the foundation for Kenya's capitalist and mixed economy policies at the height of the Cold War and set up several of the country's key labour institutions. In 1958, at the age of 28, Mboya was elected Conference Chairman at the All African Peoples' Conference convened by Kwame Nkrumah of Ghana. He helped build the Trade Union Movement in Kenya, Uganda and Tanzania, as well as across Africa. He also served as the Africa Representative to the International Confederation of Free Trade Unions (ICFTU). In 1959, Mboya called a conference in Lagos, Nigeria, to form the first All Africa ICFTU labour organization. Mboya worked with both John F. Kennedy and Martin Luther King Jr. to create educational opportunities for African students, an effort that resulted in the Kennedy Airlifts of the 1960s enabling East African students to study at American colleges. Notable beneficiaries of this airlift include Wangari Maathai. In 1960, Mboya was the first Kenyan to be featured on the front page cover of Time magazine in a painting by Bernard Safran.
Ерте өмір
Оның ата-анасы Леонардус Ндиге мен Марселла Оньянго Кенияның луо тайпасынан шыққан. Екеуі де аз қамтамасыздықпен сизаль кесуші болып жұмыс істеген, сэр Уильям Нортруп Макмилланның отарлық шаруашылығында, қазіргі Джужа шаруашылық аймағында. Томас ("Том") Джозеф Одхиамбо Мбоя 1930 жылдың 15 тамызында Тика қаласының жанында, Кенияның "Ақ жоталар" деп аталатын аймағындағы осы отарлық сизаль шаруашылығында дүниеге келді.
Білім
Мбоя католик миссионерлік мектептерде білім алған. 1942 жылы ол Яладағы католик орта мектебі – Яла мектебіне оқуға түсті. 1946 жылы ол Holy Ghost колледжіне (кейін Мангу орта мектебі) оқуға қабылданды, онда ол Кембридж мектебінің сертификатын алуға жеткілікті нәтиже көрсетті. 1948 жылы Мбоя Найробидегі Корольдік санитарлық институттың санитарлық инспекторларға арналған медициналық оқу мектебіне түсіп, 1950 жылы инспектор дипломын алды. Сонымен қатар, Оңтүстік Африкадағы тиімділік хат-хабар колледжінде экономика бойынша сертификаттық курсты аяқтады. 1955 жылы ол Кәсіподақтар конгресінен стипендия алып, Раскин колледжінде өнеркәсіптік басқаруды оқыды. Ол Африкалық фракцияның (Африкалық сайланған мүшелер ұйымы деп аталды) хатшысы болып сайланды және тәуелсіздік үшін күресті, сондай-ақ Джомо Кениатта мен басқа да саяси тұтқындардың бостандығы үшін тырысты. 1961 жылы Джомо Кениатта босатылды және Огинга Одинга мен Мбояның Найроби халықтық конвенциясы партиясымен бірге Кения Африка одағы мен Кения Тәуелсіздік қозғалысына қосылып, Кения Африка Ұлттық Одағын (KANU) құрды. Бұл партия тайпалық саясаттан жоғары тұрып, Кенияның конституциялық негізін және тәуелсіздігін келісуге дайындалатын Ланкастер Хаус конференциясына (Лондон қаласындағы Ланкастер Хаус ғимаратында) қатысуға бағытталды. KANU-дың Бас хатшысы ретінде Мбоя кениялық делегацияны басқарды және жаңа республиканың туын жасады, содан кейін 1 маусым 1963 жылдан желтоқсан 1964 жылға дейін Әділет және Конституциялық істер министрі болды. Ол Кенияның әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі – Ұлттық әлеуметтік қамсыздандыру қорын құрды. Сонымен қатар, еңбек дауларын қарау үшін арнайы Еңбек сотын құрды. Нахашон Исаак Ндженя Нжороге кісі өлтіргені үшін сотталып, кейін дарға асылды. Қамауға алынғаннан кейін Нжороге: "Неге үлкендерге бармайсыздар?" – деп сұрады. Осы мәлімдемелерге байланысты Мбояның өлімі саяси тапсырыспен жасалған деген күдік туды. Оның қазасына байланысты наразылықтар Кенияның ірі қалаларында тәртіпсіздіктерге әкелді. Президент Джомо Кениатта Мбояның реквием-миссасында сөз сөйлеп, әріптесі туралы: "Егер Том Мбояның батылдығы мен тұрақтылығы болмаса, Кенияның тәуелсіздігі күрделі қиындықтарға тап болар еді" деді. Мбояның Кения саясаты мен трансформациясындағы рөлі, әсіресе американдық саясаткер Барак Обаманың өркендеуіне байланысты, қызығушылықты арттыруда. Обаманың әкесі, Барак Обама аға, АҚШ-та білім алған кениялық, ол 1960-шы жылдары Мбояның стипендиялық бағдарламасының арқасында білім алып, сол жерде үйленген, болашақ Иллинойс сенаторы мен президенттің әкесі болған. Обама аға Мбояны өлтіруге дейін кездесіп, соңынан сотта куәлік берген. Обама аға осы куәліктен кейін мақсатты шабуылға ұшырады деп есептеді. 1976 жылғы сұхбатта зейнеткер CIA-ның жоғары лауазымды қызметкері Джеймс Джесус Энглтон Мбояның КГБ-мен Африкадағы батысшыл саясаткерлерге қарсы салқын соғыс науқанының бөлігі ретінде өлтірілгенін айтты. 2023 жылы бала кезінде Мбояны білген Роберт Кеннеди кіші Даниэль арап Моиді Мбояның өлтірілуін ұйымдастырғаны үшін ашық айыптады.
Жеке өмір
Том Мбоя 1962 жылғы 20 қаңтарда Найробидегі жарыс жолындағы Әулие Петр Клавер католик шіркеуінде Памела Одедеге үйленді. Памела Макерере университетін бітірген, ол саясатшы Уолтер Одеденің қызы болған. Олардың бес баласы болды. Олардың қыздары – Момбасадағы жоғары сот судьясы Морин Одеро және Кока-Кола компаниясының бас директоры Сьюзан Мбоя, Том Мбоя бастаған білім беруді қолдау бағдарламасын жалғастырып, Найробидің бұрынғы губернаторы Эванс Кидероға үйленген. Ұлдарының арасында Лукас Мбоя, егіз ағалар Питер (2004 жылы мотоцикл апатында қайтыс болды) және Патрик (төрт жасында қайтыс болды) бар. Том Мбояның қазасынан кейін Памела Том Мбояның інісі Альфонс Окукутан Том Мбоя-кіші деген бала сүйді. Памела 2009 жылғы қаңтарда Оңтүстік Африкада ем алу кезінде аурудан қайтыс болды.