Кіріспе

Каппадокиялық грек тілі (Каппадокия тілі деп те аталады) – қазіргі грек тілінің диалектісі, бастапқыда Каппадокияда (қазіргі Орталық Түркияда) Анатолия византиялық гректерінің ұрпақтары қолданған. Тіл бастапқыда ортағасырлық грек тілінен түркілердің Орталық Азиядан қазіргі Түркияға орта ғасырларда көші-қоны жасауынан кейін бөлініп, каппадокиялықтарды грек тілінде сөйлейтін Византия (Шығыс Рим) империясының қалған бөліктерінен оқшаулап бастады. 1923 жылы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасудың нәтижесінде қалған барлық сөйлеушілер (Түркияда Рум деп аталған, ал қазір Каппадокия гректері деп аталады) Грекияға көшіп кетуге мәжбүр болды, онда олар әртүрлі аймақтарда, негізінен Орталық және Солтүстік Грекияда қоныстанды. Каппадокиялықтарды Грекияға интеграциялау барысында стандартты қазіргі грек тіліне ауысуға ынталандырылды, және олардың тілі 1960 жылдардан бері жойылды деп есептелді. Бірақ 2005 жылдың маусым айында Марк Янсе (Гент университеті) және Димитрис Папазахарио (Патрас университеті) Орталық және Солтүстік Грекияда әлі де өздерінің ата-бабаларының тілін еркін сөйлей алатын каппадокиялықтарды тапты. Олардың көпшілігі орта жастағы, үшінші буын сөйлеушілер, және олар өз тіліне ата-аналары мен әже-апаларынан өзгеше, өте жағымды көзқарас танытады. Ал соңғылары каппадокия тілінде сөйлеуге көбірек тартыншақтық танытады және көбінесе стандартты қазіргі грек тіліне ауысады.

Тарих және зерттеулер

V ғасырдың V ғасырына қарай Кіші Азиядағы соңғы үнді-еуропалық тілдер қолданыстан шығып, олардың орнына койне грек тілі келді. Сонымен қатар, Орталық Анатолияның қауымдастықтары сол кездегі грек тілінде сөйлейтін Шығыс Рим империясының істеріне белсенді түрде қатысып, кейбір (қазір грек тілінде сөйлейтін) Каппадокиялықтар, мысалы, Морис Тиберий (582–602 жж.) және Гераклий (610–641 жж.) тіпті императорлар болды. Каппадокиялық грек тілі Византия (Шығыс Рим) империясының ортағасырлық грек тілінен алты ғасырдан кейін бөліне бастады. Барлық грек диалектілерінің ішінде Каппадокиялық грек тілі түрік тілінің ықпалына ең көп ұшырады, бірақ Стандартты қазіргі грек тілінен айырмашылығы, ол венециялық немесе француз тілінің ықпалына түспеді, бұл тілдер Франкократия кезеңінде Грецияда билік құрған топтардың келуімен қазіргі грек тіліне енді, бұл Төртінші крест жорығының Константинопольді тонауынан кейін болды. Тіл туралы ең алғашқы жазбалар Иконияда (Конья) тұрған Джалал ад-Дин Мухаммед Румидің (1207–1273) макарондық өлеңдерінде және оның ұлы Сұлтан Уаладтың кейбір ғазалдарында кездеседі. Грек тіліндегі мәтіндерді түсіндіру қиын, өйткені олар араб әрпімен жазылған, ал Руми жағдайында дауысты белгілер жоқ; Дедестің (Δέδες) басылымы ең соңғы басылым болып табылады. 20 ғасырдың басында көптеген Каппадокиялықтар түрік тіліне ауысты (грек әліпбиімен жазылған, Караманлидика). Грек тілі сақталған жерлерде (Кайсериге жақын көптеген ауылдар, соның ішінде Мисти, Малакопея, Прокопион, Карвали және Анаку) оған айналасындағы түрік тілінің күшті ықпалы болды. Дегенмен, ортағасырлық немесе ерте заманауи Каппадокия тілінде жазбаша құжаттар жоқ, өйткені тіл негізінен ауызша қолданылды және қазір де солай. Оқу-жазуға білімді адамдар, мысалы дін қызметкерлері, көбінесе классикалық әдеби грек тілінде жазды. Каппадокия тіліне жасалған алғашқы сыртқы зерттеулер 19 ғасырға дейін жетеді, бірақ көбінесе өте дәл емес. Алғашқы құжатталған зерттеулердің бірі – Ричард МакГиллврей Доукинстің (1871–1955) «Кіші Азиядағы қазіргі грек тілі: Силли, Каппадокия және Фараса диалектілерін зерттеу» (Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1916), ол бұрын Кембридж университетінің Эммануэль колледжінің мүшесі болған және кейіннен Оксфорд университетінің Византия және қазіргі грек тілі мен әдебиеті бойынша алғашқы Байвотер және Сотби профессоры болды, зерттеу 1909–1911 жылдары Каппадокияда автор жүргізген далалық жұмысына негізделген. Халық алмасудан кейін Каппадокияның бірнеше диалектілері Афиныдағы Кіші Азияны зерттеу орталығының (Κέντρον Μικρασιατικών Σπουδών) қызметкерлерімен сипатталды: Улуагач (И. И. Кесисоглу, 1951), Араван (Д. Фостерис & И. И. Кесисоглу, 1960), Аксо (Г. Маврохаливидис & И. И. Кесисоглу, 1960) және Анаку (А. П. Костакис, 1964), нәтижесінде бірқатар грамматикалар жарық көрді. Соңғы жылдары Каппадокияны зерттеу Сара Грей Томассон мен Терренс Кауфманның «Тілдік байланыс, креолизация және генетикалық лингвистика» (Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1988) атты маңызды еңбегінен кейін қайта жанданды. Рузвельт академиясының профессоры Марк Янсе Каппадокия лингвистикасының әртүрлі аспектілері туралы бірқатар жарияланымдар жасады және Христост Цицилис (Аристотель университеті, Салоники) редакциялаған қазіргі грек диалектілері туралы болашақ анықтамалыққа Каппадокия тілінің грамматикалық шолуын жазды. Янсе мен Папазахариудың жақында Каппадокия тілінде сөйлейтін адамдарды тапқандығы жаңа сөздік пен мәтіндер жинағының шығуына әкеледі. Каппадокиялық грек тілі лингвистикалық әдебиетте тілдің өліміне байланысты алғашқы және жақсы құжатталған жағдайлардың бірі ретінде белгілі, әсіресе Үнді-еуропалық емес тілдік ерекшеліктердің Үнді-еуропалық тілге айтарлықтай араласуы. Бұл процесс Оңтүстік-Батыс Каппадокияда айқын болды және дауыстылар гармониясы мен етістіктің соңғы сөз ретінде қолданылуын қамтыды.

Сипаттамалары

Каппадокия грек тілінің элементтері көбінесе византиялық, мысалы θίρ немесе tír 'есік' (көне және) византиялық грек тілінен θύρα (қазіргі грек тілінде θύρα), ποίκα немесе έπκα 'Мен істедім' византиялық грек тілінен έποικα (қазіргі грек тілінде έκανα). Басқа, византияға дейінгі архаизмдер – мысалы, иелік сөздер μό(ν), σό(ν) және т.б., көне грек тілінен ἐμός, σός және т.б., сондай-ақ көне грек (иониялық) итеративтік жұрнағы (ε)σκ арқылы ис̌к жұрнағымен кемелсіз шақтардың жасалуы. Түрік тілінің әсері әр деңгейде байқалады. Каппадокия дыбыс жүйесіне түрік тіліндегі ı, ö, ü дауыстылары және b, d, g, š, ž, tš, dž консонанттары кіреді, бірақ олардың кейбіреулері қазіргі грек сөздерінде де кездеседі, себебі олар палатализация нәтижесінде пайда болған. Түрік тіліндегі дауыстылар үйлесімділігі δϋσϋνδΰζϋ 'Мен ойлаймын' сияқты формаларда кездеседі, aor. 3sg δϋσΰντσϋ < δϋσΰντσι (Malakopi), түрік тілінен düşünmek, паτισ̌αχης < πατισ̌άχις 'патша' (Delmeso), түрік тілінен padişah. Каппадокия есімдерінің морфологиясы жалпыланған агглютинативтік жіктелудің пайда болуымен және грамматикалық жыныс айырмашылықтарының біртіндеп жоғалуымен сипатталады, мысалы, το ναίκα 'әйел (бейтарап, бірақ женский)' (наіка ιου, көпше ναίκες, нәсілдік ναίκεζ ιου (Uluağaç)). Түрік тілінің тағы бір ерекшелігі – айыптау райында нақтылықтың морфологиялық белгіленуі, мысалы, λύκος 'құсқанақ (атау септігі / белгісіз айыптау)' және λύκο 'құсқанақ (белгілі айыптау)'. Агглютинативтік формалар етістік жүйесінде де кездеседі, мысалы, көп өткен шақ ήρτα τον 'Мен келдім' (сөздермен түсіндіргенде 'Мен келдім, мен болдым') (Delmeso), түрік тіліндегі geldi idi (geldiydi) үлгісінде. Каппадокия сөздерінің ретін негізінен тақырып және назар сияқты мәтілдік факторлар анықтаса да, түрік тіліндегі субъект-объект-верб сөздерінің ретіне бейімділік бар, оның типологиялық корреляттарымен (жұрнақтар және сөз алдындағы грамматикалық модификаторлар) бірге. Барлық грек каппадокия диалекттерінің ортақ ерекшелігі – олар түрік тілінің әсерінен византиялық грек тілінен дамыған. Екінші жағынан, осы диалекттер оқшауланған ауылдарда қалыптасқан. Осының нәтижесінде грек тілінің әртүрлі каппадокия диалекттері пайда болды.

Қайта жандандыру

Каппадокиялық грек тілі бір кезде өлі тіл деп есептелгенімен, оны қолданатын адамдардың табылуы Грециядағы Каппадокия қауымдастығының ішінде де, сыртында да оған қызығушылықтың артуына себеп болды. "Соңғы сөздер" атты деректі фильмде Марк Янс Грекия материгіндегі Каппадокия тілінде сөйлейтін ауылдарды аралап, қауым мүшелерінің әдеттегі жағдайларда, мысалы, әзіл айту сияқты нәрселерде өз диалектілерін қолдануға бір-бірін ынталандыратынын көрсетеді. Осы ауылдардың тұрғындары, оның ішінде епископ сияқты танымал тұлғалар, Янстың аймаққа келген кезде Каппадокия тілінде жасаған баяндамасының оларға қатты әсер еткенін айтады. Епископ тіпті Янстың сөзі "олардың ұяларын кетірді" деді. Осы сияқты мысалдар арқылы тілді жаңғырту процесі көрінеді, онда тілдесушілер өздерінің ұлттық ерекшеліктерін қайтаруға және ана тілдерін қабылдауға кірісті. Бұған қоса, жас буын технологияның мүмкіндіктерін пайдаланып, әлеуметтік желілер арқылы тіл туралы ақпарат таратып, грек халқының білуін кеңейтуде.

Руми мен Сұлтан Уалад

Дэдес, Д. 1993 жыл. Маулана Румидің өлеңдері. Тарихи 10.18–19: 3–22. Мейер, Г. 1895 жыл. "Рабабнама" поэмасындағы грек тіліндегі өлеңдер. Византиялық журнал 4: 401–411. Мерциос, К. Д. 1958 жыл. Араб әріптерінде XIII ғасырға жататын грек өлеңдері. Византиялық журнал 51: 1516. Бургиер, П. 1952 жыл. Араб әріптерінде XIII ғасырға жататын грек өлеңдері. Византиялық 22: 63–80.