Кіріспе

Неміс заңгері және саясаткері (1816–1895)

Генрих Рудольф Герман Фридрих фон Гнайст (13 тамыз 1816 – 22 шілде 1895) – неміс заңгері және саясаткері. Берлинде дүниеге келген, ол қаланың Камергеррихт (апелляциялық сот) судьясының ұлы болған. Гнайст өзінің шәкірті Макс Веберге зор ықпал етті, сондай-ақ Ито Хиробумимен байланысы арқылы Жапонияның тұңғыш конституциясын жасауға үлес қосты.

Өмірбаян

Орта білімін Пруссиялық Саксониядағы Эйслебен гимназиясында алғаннан кейін, Гнайст 1833 жылы Берлиннің Фридрих Вильгельм университетіне заңгерлік мамандық бойынша оқуға түсіп, атақты римдік құқық профессоры Савиньидің шәкірті болды. 1838 жылы докторлық дәрежесін алған жас Гнайст бірден заң факультетінде приват-доцент болып орналасты. Дегенмен, ол заңгерлік мансаптың сот саласын таңдаған және студент кезінде аускультатор болып жұмыс істегендіктен, 1841 жылы ассессор болып қабылданды. Ұзақ уақыттан кейін ол бос уақыт пен қалауын орындау мүмкіндігін пайдаланып, келесі бірнеше жылды Италия, Франция және Англияға сапармен өткізді. Ол өзінің "wanderjahre" ("саяхатшы жылы") салыстырмалы зерттеулер үшін пайдаланды; 1844 жылы отанына оралғаннан кейін Берлин университетінде рим құқығының төтенше профессоры болып тағайындалды, осылайша профессорлық қызметі басталды, ол өмірінің соңына дейін жалғасты. Оның оқытушылық қызметінің алғашқы нәтижесі 1845 жылы Берлинде жарық көрген "Die formellen Verträge des heutigen römischen Obligationen Rechtes" атты керемет еңбегінде көрінді. Академиялық еңбектерімен қатар ол сот мансабын жалғастырды және өз уақытында жоғары соттың және жоғарғы трибуналдың судьясының көмекшісі болды. Бірақ оның секілді саналы адам үшін сот процесіндегі икемсіздік шыдамас болды. "Englische Verfassungsgeschichte" еңбегінің кіріспесінде Гнайст: "Мен Пруссия судьяларының қатал және талапкер мектебінде тәрбиелендім, сот ісіндегі мәселені шешу міндеті жеке өзі іс жүргізетін судьяға жүктелетін кезде, мен Пруссия бюрократиялық жүйесінің артықшылықтарымен де, кемшіліктерімен де таныстым" деп жазады. Сот процесіндегі түбегейлі реформалардың қажеттігін сезіне отырып, ол 1849 жылы "Төрешілер алқасы" атты еңбегін жариялады. Онда ол бұл институттың Германия мен Англияда ортақ тектік тамырлары бар екенін көрсетіп, соңғы елге оның кеңінен қолданылуынан туған пайданы шеберлікпен баяндады және өз елінің соттарында оны еркін қабылдауды сұрады. 1848 жылғы күйреу мен шиеленіс Гнайстке көптен күткен мүмкіндік берді, ол Пруссияның конституциялық күресіне ынтамен араласты. Сол жылы Ұлттық Ассамблеяға сайлануға тырысқаны сәтсіз аяқталғанымен, ол шешім қабылданғанын сезінді және саяси мансапты таңдап, 1850 жылы сот қызметінен кетті. Ұлттық либералдық партияға қосылғаннан кейін, ол жазбалары мен сөздері арқылы олардың ісін белсенді түрде қолдады, енді конституциялық құқық пен тарихты зерттеумен айналысты. 1853 жылы Англияда оның "Adel und Rittershaft" және 1857 жылы "Geschichte und heutige Gestalt der Ämter in England" еңбектері жарық көрді, бұл кітапша негізінен Пруссияның үкіметке қарсы іс-қимылын жоюға арналған, бірақ автордың айтуынша, ол Англияда да сол кезге дейін басым болған кейбір көзқарастарды өзгертуге әсер еткен. 1858 жылы Гнайст рим құқығының профессорлығына тағайындалды. Сондай-ақ 1858 жылы ол Штеттиннен Пруссиялық өкілдер палатасына сайланып, парламенттік мансабын бастады, онда ол 1893 жылға дейін үзіліссіз отырды. Сол жаққа қосылғаннан кейін ол бірден оның жетекші өкілдерінің біріне айналды. Оның басты ораторлық жетістіктері палата мүшесі болған кезеңінің басында болды; екі ерекше оқиға – Пруссия армиясын қайта ұйымдастыруға байланысты үкіметтік бюджетке жасаған күшті шабуылы (1862 жылдың қыркүйегі) және 1864 жылы Позен провинциясының поляк басшыларын қорғауы, олардың мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айып тағылған. Ол ағылшын конституциясына үлкен құрметпен қарады және 1857-1863 жылдары "Das heutige englische Verfassungs und Verwaltungsrecht" (Қазіргі ағылшын конституциялық құқығы мен әкімшілігі) еңбегін жариялады. Бұл жұмыстың мақсаты ағылшын және неміс конституциялық құқығы мен әкімшілігін салыстыру арқылы сол кездегі үкіметке саяси қысым жасау болды. 1868 жылы Гнайст Солтүстік Германия парламентіне мүше болып сайланды және федералды армияны ұйымдастыру жөніндегі комиссияның, сондай-ақ даулы шіркеулік мәселелерді шешу жөніндегі комиссияның мүшесі болып жұмыс істеді. Германияның бірігуі кезінде оның мандаты рейхстагқа жаңартылды, онда ол 1884 жылға дейін Ұлттық либералдық партияның белсенді және көрнекті мүшесі болды. Ол "Културкампф" кезінде клерикальдықтардың шабуылдарына қарсы үкімет тарапын қолдады, оларды қатты айыптады және өзін олардың жақтасы емес екенін көрсетті. 1879 жылы ол әріптесі Хеннельмен бірге социалистік мүшелерді соттау туралы ұсынысқа қарсы күшті шабуыл жасады, нәтижесінде оның қарсылығының күшіне орай бұл ұсыныс көпшілік дауыспен қабылданбады. Ол барлық ірі қаржылық және әкімшілік мәселелер бойынша комитеттердің парламенттік баяндамашысы болды, ал конституциялық құқық туралы терең білімі оның кеңесін тек өз елінде ғана емес, басқа елдерде де іздеуге себеп болды. Пруссияда ол заңнамаға үлкен әсер етті, сот және қылмыстық-жаза жүйелерін реформалау және Евангелиялық шіркеудің жаңа конституциясы оның еңбегінің нәтижесі болды. 1875 жылы ол Пруссияның жоғарғы әкімшілік сотының (Oberverwaltungsgericht) мүшесі болып тағайындалды, бірақ тек екі жыл ғана қызмет етті. Ол Жапония үкіметі конституцияны қабылдаған кезде де кеңес берді. 1882 жылы Жапония премьер-министрі Ито Хиробуми және Жапониядан келген делегация әртүрлі батыс елдерінің үкімет жүйелерін зерттеу үшін Еуропаға келді. Олар Берлинде Гнайстпен кездесіп, ол оларға алты ай бойы конституциялық құқықтан сабақ берді. Жапония империясының конституциясы Гнайсттың парламент өкілеттіктерін шектеу және кабинет өкілеттіктерін күшейту тұжырымдамасын көрсетеді. Оның шәкірті Альберт Моссе кейіннен Мэйдзи үкіметіне заң кеңесшісі ретінде Жапонияға жіберілді. 1882 жылы оның "Englische Verfassungsgeschichte" (Ағылшын конституциясының тарихы, Лондон, 1886) еңбегі жарық көрді, оны оның шедеврi деп санауға болады. Бұл еңбек оны Холлам және Стаббс сияқты ағылшын конституциялық тарихын зерттеушілермен бір деңгейге көтерді және ағылшын құқықтануына тарихи зерттеулерде теңдесі жоқ оқулық берді. 1888 жылы қайтыс болған Фридрих III, Германия императорының, тәж мұрагері кезінде Гнайстқа үлкен құрмет көрсеткендіктен, оның алғашқы істерінің бірі Гнайстты дворян титулына ие ету және оны конституциялық құқықтан сабақ беруші ретінде ұлы Вильгельм II, Германия императорының қасына тағайындау болды. Оның өмірінің соңғы жылдары энергияға толы болды және өліміне дейін аз уақыт қалғанға дейін академиялық еңбегін жалғастырды. Гнайсттың саясаткер ретіндегі мансабы толығымен сәтті болды деуге болар емес. Парламенттік институттар халық еркісінің тікелей көрінісі болатын елде ол мемлекеттегі бірінші орынға ие болатын еді; алайда, ол одақтас болған партия парламенттік фракциядан аспады, ал оның мемлекеттік кеңестерде біраз уақыт бойы қолданған ықпалы социал-демократиялық партия күшті күшке айналғанда әлсіреді. Гнайсттың еңбегі мен оқытушылық қызметі үшін оны кейінгі ұрпақ жақсы біледі. Ол ерекше типтегі заңгер болды: оған құқық – бұл тек теория емес, тірі күш болды; және оның осы күшіне сенуі барлық практикалық реформалар схемаларында көрінеді. Оқытушы ретінде ол өзінің түсіндірулерінің нақтылығы мен логикалық дұрыстығымен ғана емес, сонымен қатар шәкірттерінің қабілеттерін дамыту және олардың ұмтылыстарын бағыттаудағы табысымен де магниттік әсерге ие болды. Ол асыл мінезді, діншіл және міндет сезімімен қаруланған адам болды. Ол ...