Кіріспе

"Екінші дақтың оқиғасы" – сэр Артур Конан Дойл жазған 56 Шерлок Холмс әңгімесінің бірі. Ол "Шерлок Холмс қайтып келді" (1905) жинағына енген 13 әңгімеден бірі және Уотсон айтқан, жазылмаған жалғыз оқиға. Алғаш рет 1904 жылдың желтоқсанында Ұлыбританиядағы "The Strand Magazine" журналында, ал 1905 жылдың 28 қаңтарында АҚШ-тағы "Collier's" журналында жарияланды. Дойл "Екінші дақтың оқиғасын" өзінің ең сүйікті Шерлок Холмс әңгімелерінің тізімінде сегізінші орынға қойды.

Қысқаша мазмұны

Лорд Беллинджер, премьер-министр, және Құрметті Трелони Хоуп, Еуропалық істер жөніндегі мемлекеттік хатшы, Холмсқа Хоуптың үйінде, Уайтхолл террасасында, жұмыста болмаған кезде сақтап жүрген пошта жәшігінен ұрланған құжат туралы жүгінеді. Егер бұл құжат жарияланса, бүкіл Еуропа үшін өте ауыр салдарлар, тіпті соғыс тудыруы мүмкін. Олар Холмсқа құжаттың мазмұнының нақты мәнін айтуға барынша қарсы тұрады, бірақ Холмс олардың ісін қабылдаудан бас тартқанда, ол шетелдік билеушінің ойсыз хаты екенін мойындады. Бір күні кешкісін, Хоуптың әйелі театрға төрт сағатқа кеткенде, құжат жәшіктен жоғалып кетті. Үйдегі ешкім құжат туралы білмеді, тіпті министрдің әйелі де. Қызметшілердің ешқайсысы қорапта не бар екенін сезбеді. Холмс өзіне таныс тыңшылармен айналысуға шешім қабылдайды, содан кейін доктор Уотсоннан Эдуардо Лукастың қаза тапқанын естіп, таңғалады. Холмс әрекет етуге үлкермес бұрын, леди Хилда Трелоуни Хоуп, Еуропалық хатшының әйелі, Бейкер көшесінің 221B нөміріне күтпеген жерден келеді. Ол Холмстен ұрланған құжаттың мазмұны туралы сұрайды, бірақ Холмс құжат табылмайынша, өкінішті салдарлар болатынын ғана айтады. Леди Хилда Холмсқа өзінің келгені туралы күйеуіне ештеңе айтпауын өтінеді. Холмс тыңшыларды іздеу ісінде сәттілікке жете алмайды. Қылмыстан төрт күн өткен соң, француз полициясы Лукастың ықтимал өлтірушісін, мадам Фурньені тұтқындайды. Ол Лондонда Лукастың үйіне жақын жерде қылмыс болған түні көрінген, бірақ енді куәгер ретінде пайдасыз, өйткені ол ақылдан адасқан. Инспектор Лестрейд Холмсты қылмыс орнына шақырып, бір қызықты жағдайды көрсетеді. Лукастың денесі есірткіге қан тамған, қан есірткі арқылы сіңіп өтіп, еденге түспеген. Алайда, кілемнің қарама-қарсы жиегінің астында қан дағы бар. Бұл қылмыс орнын күзеткен полиция қызметкері біреуді кіргізіп, оны бөлмедегі заттарды, соның ішінде кілемді жылжытуға жалғыз қалдырғанын көрсетеді. Холмс Лестрайдқа констебльді артқы бөлмеге алып барып, мойындауға мәжбүр етуді бұйырады, ол оны сәтті орындайды. Осы уақытта Холмс кілемді ығыстырып, едендегі жасырын орынды табады, бірақ ол бос. Қаңғыбас констебль Холмсқа рұқсатсыз келген адам жас әйел болғанын айтады. Ол қанды көргенде есінен танып, констебль оны жандандыру үшін бренди әкелуге кеткен кезде кетіп қалған. Холмс Лукастың үйінен шығып бара жатқанда, констебльге сурет көрсетеді, ол оны қонақ ретінде таниды. Холмс Хоуптың үйіне барып, леди Хилданы ұрлық жасады деп айыптайды. Бастапқыда ол барлық айыптауларды жоққа шығарады, бірақ белгілі бір жанжалдың қатеріне тап болғанда, өзінің кінәсін мойындауға мәжбүр болады. Леди Хилда Лукастың бірнеше жыл бұрын өзі жазған ұятты хатпен шантаж жасағанын және құжатты төлем ретінде талап еткенін мойындайды (атауы белгісіз тыңшы Лукасқа құжат туралы хабарлаған). Леди Хилда Лукастың үйіне іске кірісу үшін барғанда, оның Париждегі әйелі келіп, Леди Хилданы оның жақын досы деп ойлап, олардың қарым-қатынасы туралы сұрақ қояды. Леди Хилда асығыс түрде кетіп қалады. Алайда, ол Холмсқа барғаннан кейін, құжатты алу үшін қайта оралады. Ол құжатты Холмсқа тапсырады. Холмс ұсынысы бойынша құжатты леди Хилданың қосалқы кілтімен қайтадан пошта жәшігіне салады. Хоуп премьер-министрмен бірге үйге келгенде, Холмс дәлелдер оны құжаттың әлі де жәшікте, басқа қағаздардың арасында болуы керектігіне сендірді деп ойлайды. Көп ұзамай құжат табылады, ал Хоуп бұл тек қателік болғанына қуанады. Премьер-министр Холмс айтқаннан гөрі көбірек біледі деп күдіктенеді, бірақ Холмс жауап ретінде: "Біздің де дипломатиялық құпияларымыз бар" дейді.

Өмірбаян

Бұл оқиға алғаш рет "Теңіз келісімінің оқиғасы" кітабында еске алынған. "Теңіз келісімінде" Уотсон бұл істің "мұндай маңызға ие екенін және мемлекеттің көптеген беделді отбасыларын қамтығанын, сондықтан оны көп жылдар бойы жария ету мүмкін емес" дейді. Екінші жағынан, Уотсон онда "Париж полициясының мырзасы Дубук және Данциг қаласының белгілі маманы Фриц фон Вальдбаумға" да сілтеме жасайды, олар екеуі де өз күштерін нәтижесінде қосалқы мәселелер болып шыққан нәрселерге жұмсаған, бірақ олар әңгіменің жарияланған нұсқасында көрсетілмейді. "Қымбат Холмс", Гевин Брендтің Холмсқа арналған өмірбаянында, Бренд олардың еске алынуы "екінші дақ" тақырыбында тағы бір оқиға болуы мүмкін деген гипотезаны ұсынады. Кейбір ғалымдар жоғалған хатты жазған "шетелдік билеушінің" Германияның кайзері Вильгельм II болғанын болжайды, оның сыртқы саясаты Ұлыбританияда қырқыс дау тудырған. Осы оқиғадағы сілтеме "Екінші дақтың оқиғасы" 1888 жылдың шілде айында, жаздың разында болғанын нақтылайды, ал Уотсон "Екінші дақтың" жарияланған нұсқасында оқиға күзде болғанын айтады. Уотсон Холмс зейнеткерлікке шыққандықтан детективтің жариялылықтан қашып жүргенін және Уотсонға әңгімені жариялауға Холмс "Кеңес келісімінің оқиғасында" "уәде бергені" үшін ғана рұқсат бергенін мәлімдейді. Оберштейн есімді тыңшы осы оқиғада да, жеті жылдан кейін "Брюс Партингтон жоспарларының оқиғасында" (тағы да Лондонның үш ең белгілі агентінің бірі ретінде тізілген) да кездеседі.

Жариялану тарихы

"Екінші дақтың оқиғасы" алғаш рет 1904 жылдың желтоқсанында Ұлыбританияда "The Strand Magazine" журналында, ал АҚШ-та 1905 жылдың 28 қаңтарында "Collier's" журналында жарияланды. Бұл оқиға "The Strand Magazine" журналында Сидни Пейджет салған сегіз суретпен, ал "Collier's" журналында Фредерик Дорр Стил салған алты суретпен бірге жарық көрді. Ол "Шерлок Холмс қайтып келді" атты әңгімелер жинағына енгізілді.

"Collier's" журналында бұл оқиға "А. Конан Дойл жазған соңғы Шерлок Холмс оқиғасы" деп ұсынылды. Бірақ бұл дұрыс емес болып шықты, себебі бұл оқиғадан кейін "Соңғы құрсауы" және "Шерлок Холмс істер кітабы" жинақтарына енген Шерлок Холмс оқиғалары жазылды.

Кино және теледидар

1922 жылы Эйл Норвуд Шерлок Холмс рөлінде, Хьюберт Уиллис Уотсон рөлінде, Дороти Фэйн Леди Хоуп рөлінде, ал Уоллес Боско Эдуардо Лукас рөлінде ойнаған «Столл» фильмдер сериясының бір бөлігі ретінде әңгімеге бейімделген қысқа үнсіз фильм шықты. Тедди Арунделл осы қысқа фильмде және сериядағы басқа фильмдерде инспектор Хопкинс рөлін ойнады. 1951 жылы «Шерлок Холмс» телехикаясының бір эпизоды Алан Уитлидің қатысуымен Холмс рөлінде түсірілді. Бұл оқиға 1968 жылы Питер Кушингпен бірге BBC сериясына бейімделді. Эпизод қазір жоғалып кетті. 1986 жылы Джереми Бретттің қатысуымен «Шерлок Холмс қайтып оралды» сериясында Гранада теледидарынан оқиға бейімделді. Бейімдеуде хронологиялық қате бар, себебі Холмс Лондонның Кинг Чарльз көшесіндегі Үндістанның жартасы ескерткішінің жанынан өтіп барады. Тек 1912 жылы орнатылған бұл ескерткіш, эпизод өтетін уақытта (1888) болған жоқ. Оқиға сондай-ақ «ХХ ғасыр жақындап келеді» (1986) совет телефильміне бейімделді, ол «Шерлок Холмс пен доктор Уотсонның оқиғалары» сериясының соңғы телефильмі болды. «22 ғасырдағы Шерлок Холмс» анимациялық телесериалының бір эпизоды осы оқиғаға негізделген. «Екінші дақтың оқиғасы» деп аталған эпизод 2001 жылы көрсетілді.

Радио

Радиода "Шерлок Холмс оқиғалары" сериясының бір бөлігі ретінде эфирге шықты. Эдит Мейзер эпизодты бейімдеп, 1932 жылғы 23 маусымда Ричард Гордон Шерлок Холмс рөлінде, ал Ли Ловелл Доктор Уотсон рөлінде ойнады. Мейзер осы әңгімені американдық радио сериалы "Шерлок Холмстың жаңа оқиғалары" эпизоды ретінде де бейімдеді, онда Базил Ратбоун Холмс, ал Найджел Брюс Ватсон рөлінде ойнады, бұл эпизод 1940 жылғы 29 қаңтарда эфирге шықты. 1942 жылғы 4 қаңтарда осы әңгімеге негізделген тағы бір эпизод эфирге шықты. Джон Джилгуд Холмс рөлін, ал Ральф Ричардсон Уотсон рөлін 1954 жылғы қарашада BBC Light бағдарламасында эфирленген радиодағы бейімдеуде ойнады. Сондай-ақ, Раф Де Ла Торре Лорд Беллинджер рөлінде, ал Джон Казабон Лестрад рөлінде ойнады. Бұл қойылым 1955 жылғы қаңтарда NBC радиосында көрсетілді. Майкл Хардвик осы әңгімені BBC Home Service радиосы үшін 1952–1969 жылдар аралығындағы радио сериясының бөлігі ретінде драмалық өңдеді, онда Карлтон Хоббс Холмс, ал Норман Шелли Уотсон рөлінде ойнады, сондай-ақ Саймон Лак Трелоуни Хоуп рөлінде, ал Барбара Митчелл миссис Хадсон рөлінде ойнады. Бейімдеу 1967 жылы эфирге шықты. "Екінші дақ" 1993 жылы Берт Кулес тарапынан BBC Radio 4 үшін драмаланды, бұл 1989–1998 жылдар аралығындағы радио сериясының бөлігі болды, онда Клиф Меррисон Холмс, ал Майкл Уильямс Уотсон рөлінде ойнады. Джереми Клайд Трелоуни Хоуп рөлінде, ал Сабина Франклин Леди Хильда рөлінде ойнады. Әңгіме 2013 жылы америкалық Imagination Theatre радиошоуындағы "The Classic Adventures of Sherlock Holmes" сериясының бір бөлігі ретінде бейімделді, онда Джон Патрик Лоури Холмс, ал Лоуренс Альберт Уотсон рөлінде ойнады.