Кіріспе

Неке шарты бойынша құқықтық нормалар жиынтығы

Ислам заңдарында (шариғат), неке (никах نکاح) – екі адам арасындағы заңдық және әлеуметтік келісімшарт болып табылады. Неке – Исламның бір амалы және оңай ұсынылады. Исламда белгілі бір шарттармен көп әйел алуға рұқсат беріледі, бірақ көп ер алуға тыйым салынған.

Никах халала

Никаха халала, сондай-ақ тахлиль некесі деп те аталады. Бұл әйелдің қайырсыздан ажырасқаннан кейін басқа еркекке үйленіп, осы некені толықтырып, тек бұрынғы күйеуіне қайта үйлену мақсатымен дереу ажырасу амалы. Ислам заңы бойынша бұл амалға тыйым салынған.

Ника Ижтимаа

Никах ижтимаа, немесе біріктірілген неке – Исламға дейінгі Арабияда қолданылған неке түрі. Онда бірнеше ер адам әйелмен жыныстық қатынас жасайтын, ал әйел бала туған жағдайда, баланың әкесі болатын ер адамды өзі таңдайтын. Ислам діні бұл неке түрін тыйым салған, ал дәстүрлі ислами құқық бойынша, жыныстық қатынасқа түсу алдында әрбір ер және әйел некелесуі тиіс.

Ника Истибда

Никах Истибда – күйеудің өз әйелін, көбінесе асыл текті адамға, оныңмен жыныстық қатынас үшін жіберуі. Күйеуі әйелі басқа ерден жүкті болғанша онымен жыныстық қатынасқа түспеуі керек еді. Содан кейін, ол ер адам туылған баланың әкесі екенін мәлімдейтін. Мұның мақсаты – асылдан туған балаға ие болу болатын. Ислам діні осы әдетті жойды.

Ника Мисяр

Миссияр никесі – сүннилерде қалыпты шарттасу тәртібімен жасалатын нике түрі, бірақ күйеу мен әйел өз еркімен бірнеше құқықтарынан бас тартады. Оларға бірге тұру, көп әйел алу жағдайында әйелдер арасында түндерді тең бөлу, әйелдің тұрғын үйге және күтім ақысына ("нафақа") құқығы, күйеудің үйді басқару және қатынасу құқығы сияқты мәселелер жатады. Бұл Мүтәһтен өзгеше, себебі Мүтәһ неке шартына дейін белгілі бір мерзім мен ажырасу күнін талап етеді. Сүннет ғалымдары әйелге ажырасу ниетімен үйленуге рұқсат береді, егер әйелге неке шарты жасалған кезде ажырасу туралы хабарланбаған немесе күтпеген болса.

Ника Мута

Nikah mut'ah نكاح المتعة, сөзбе-сөз "ләззат некесі"; уақытша неке немесе сиге (صیغه ، ازدواج موقت) – он екі шиит исламында қолданылатын, неке ұзақтығы мен махр сомасы алдын ала белгіленіп, келісілген жеке және ауызша уақытша неке шарты. Бұл ауызша немесе жазбаша нысанда жасалатын жеке келісім. Исламдағы басқа неке түрлері сияқты, некеге тұру ниетінің білдірілуі және шарттарды қабылдау қажет. Шиит мұсылмандарының пікірінше, Мұхаммед пайғамбар никах мут’а (Иракта мутта, Иранда сиге деп аталатын белгілі мерзімге жасалатын неке) рұхсат берген, бірақ бұл кейде секс-жұмыскерлерін заңдылау үшін, әсіресе жезөкшелікке тыйым салынған мәдениетте пайдаланылған. Кейбір батыс авторлары муттаның жезөкшелікке ұқсас екенін айтады. Кейбір дереккөздерде никах мут’аның ең аз немесе ең көп ұзақтығы белгіленбегендігі айтылса, ал басқалары, мысалы, Исламның Оксфорд сөздігі, некенің ең аз ұзақтығы талқыланатынын және кем дегенде үш күн, үш ай немесе бір жыл ұсынылғанын көрсетеді. Кейбір мұсылмандар мен батыс ғалымдары никах мут’а мен никах миярдың екеуі де ислами тұрғысынан тыйым салынған жезөкшелікті діни түрде заңдауға жасалған әрекеттер екенін мәлімдейді. Зайди шииттері мута некесін қабылдамайды.

Ника Шигар

Никаһ Шиға – екі ер адам қыздарын, қарындастарын немесе басқа жақын туысқан әйелдерін мəһр төлемей бір-біріне үйлендіру арқылы жасалатын неке (نکاح شغار). Мұхаммед (с.ғ.с.) осыған тыйым салған.

Дінаралық неке

Дінаралық некелер мұсылмандар мен Кітап иелері арасында (әдетте яһудилер, христиандар және сабилер деп есептеледі) мойындалады. Тарихи түрде, ислам мәдениеті мен дәстүрлі ислам құқығында мұсылман әйелдеріне христиан немесе яһуди еркектерге үйленуге тыйым салынған, ал мұсылман еркектеріне христиан немесе яһуди әйелдерге үйленуге рұқсат берілген. Дегенмен, тарихи түрде сунниттік ислам мұсылман әйелдеріне дінаралық некеде мұсылман емес еркектерге үйленуді тыйым салған, әлемнің түрлі аймақтарында мұсылман әйелдері мен мұсылман емес еркектер арасындағы некелер кеңінен таралған, бұл дәстүрлі сунниттік іжма түсінігіне қайшы келеді. Реформаторлық және прогрессивтік ислам дәстүрі мұсылман әйелдерінің мұсылман емес еркектерге үйленуіне рұқсат береді.

Көп әйелдік

Мұсылман еркектеріне полигинияға, яғни бір уақытта төртке дейін әйел алуға рұқсат етіледі, бұл туралы 4-тараудың 3-аятында айтылған. Ал полиандрия, яғни әйелдің бірден бірнеше күйеуі болуына рұқсат жоқ. Мұның басты себебі – баланың әкесін анықтаудағы қиындықтар мен тектің күмәнді болуы.

Жарамды жасқа толу

Сахих мұсылман адам жыныстық жарақатқа толу кезеңіне жеткен кезде (яғни: етеккір басталуы, дауыс өзгерісі, мазасыз түстер көру) (балиғ) некеге рұқсат береді. Шариғат бойынша жыныстық жарақатқа толу әдетте жасөспірімдік шақпен байланысты. Алайда, олар физикалық тұрғыдан осыған дайын болғанша, жыныстық қатынасқа тыйым салынады.

Басқа діндер

Дәстүр бойынша мұсылман дін ғалымдары мұсылман әйелдерінің тек мұсылман еркектермен ғана неке қиюы мүмкін деп есептейді. Құран мұсылман еркектерге «Киеп кітап халқының» таза қыздарына үйленуге рұқсат береді, ал бұл терминге яһудилер мен христиандар кіреді.

Үйлену мен мәжбүрлеу

Үйлену тойы отбасылар арасында балалары үшін ұйымдастырылуы мүмкін, бірақ заңды некеге тұру үшін ислам талаптарында екі тараптың да – қалыңдық, күйеу жігіт және қалыңдықтың қамқоршысы (уәли) – заңды келісім беруі міндетті. Көптеген ғалымдардың пікірінше, қалыңдықтың келісімісіз немесе мәжбүрлеу арқылы жасалған неке заңсыз. Егер қыз ересекке толмаса, көптеген ғалымдар оның үйленуге құқығы жоқ деп санайды; ал оны заңды неке деп санау үшін, оның мүддесіне орай болуы керек деп есептейді. Күңдіз қыздың отбасының қамқорлығынан шығып, күйеуінің қамқорлығына өтуіне қатысты әртүрлі пікірлер бар, егер ол әлі ересек болмаса. Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбардың келесі хадистері екі жақты да қолдайтын дәлелдерді ұсынады: Сахих Бухари, 7-том, 62-кітап, 65-хадис. Айша (р.а.) риуаят етеді: Пайғамбар (с.ғ.с.) оған алты жасында үйленді және тоғыз жасында олардың некесі толыққанды болды. Хишам айтады: Менің мәліметім бойынша, Айша (р.а.) пайғамбармен (с.ғ.с.) өмірінің соңына дейін, яғни тоғыз жыл бірге болды. Сахих Бухари, 7.18. Пайғамбар (с.ғ.с.) Әбу Бәкірден Айшаның қолын сұрады. Әбу Бәкір: «Мен сенің бауырыңмын», – деді. Пайғамбар (с.ғ.с.): «Біз Алланың діні мен кітабында бауырмыз, бірақ ол (Айша) мен үшін заңды», – деді. Алайда, басқа исламдық көздер бұлдың барлық мұсылмандарға рұқсат етілмейтінін, тек Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбарға ғана арналғанын көрсетеді. Бұл пікірді қолдайтын дәлел мынадай: Әбу Хурайра (р.а.) риуаят етеді: Пайғамбар (с.ғ.с.): «Ересек әйелдің рұқсатысыз үйленуге болмайды, ал бойжеткен қыздың келісімісіз үйленуге болмайды. Оның үндемеуі – оның келісімі», – деді. [Аль-Бухари: 6455, Муслим және басқалар]. Хадис бойынша, Айша (р.а.) пайғамбардан (с.ғ.с.): «Егер ата-анасы қызын үйлендірсе, оның рұқсатын сұрау керек пе?» – деп сұрады. Пайғамбар (с.ғ.с.): «Иә, оның рұқсатын алу керек», – деп жауап берді. Айша (р.а.): «Бірақ бойжеткен қыз ұялады, уа, Алланың елшісі!» – деді. Пайғамбар (с.ғ.с.): «Оның үндемеуі – оның келісімі», – деп жауап берді. [Аль-Бухари, Муслим және басқалар]. Бойжеткен қалыңдықтың рұқсаты некесінің заңды болуы үшін қажетті болып көрінеді; жоғарыдағы хадистер қалыңдықтың келісімін заңды неке шартының маңызды бөлігі ретінде нақты көрсетеді.

Азғындық жасаушылар

Ислам діні зина жасаған еркектің таза әйелге үйлену құқығын бермейді, сондай-ақ зина жасаған әйелдің таза еркекке үйленуіне де рұқсат жоқ, егер бұл мәселе сотқа жетпеген болса және екеуі де шын ниетпен тәубе етіп, осы күнәден тазаланса ғана мүмкін.

Басқа

Әйел немесе ер адам некеге ұсыныс жасауды тікелей немесе делдал арқылы білдіре алады. Ислам заңнамасы бойынша, мұсылмандар арасындағы гомосексуалды некелер мойындалмайды, себебі бұл Құранның нақты аяттарымен және гомосексуалдық амалдарды харам деп санудың дәстүрлі көзқарасымен негізделген. Көне мұсылман мәдениеттерінде неке сақиналары кеңінен таралмаған, алайда бүгінде көптеген мұсылмандар еуропалық дәстүрден келген басқа да әдеттермен қатар неке сақинасын тағуды қабылдады.

Маһр

Махр – күйеу жігіттің қалыңдыққа берген міндетті сыйы. Бірақ, қалың малдан өзгеше, ол қалыңдыққа тікелей беріледі, оның әкесіне емес. Сыйлық көбінесе ақша болғанымен, күйеу жігіт пен қалыңдық келіскен кез келген нәрсе болуы мүмкін, мысалы, үй немесе оның атына тіркелген, қалаған жағдайда оның меншігінде болып, басқара алатын кәсіпорын.

Исламдық неке шарты

Мұсылман некесі – құрметті рәсім емес, екі тараптың кез келгені шарттар қоса алатын қарапайым, заңды келісім. Бұл шарттар жазбаша шартта белгіленеді. Осы шартта көрсетілген кез келген шартты бұзу – жұбайлардың ажырасу талабына заңдық негіз болады. Никаның бастапқы бөлігі – неке шартына қол қою. Ника қалай өткізілетіні әртүрлі дәстүрлерде әртүрлі болуы мүмкін, себебі әртүрлі топтар әртүрлі мәтіндерді авторитетті деп қабылдайды. Сондықтан, сунниттер Мұхаммед әл-Бухари хадисін қабылдаса, шииттердің өз жинақтары болады, мысалы, «Фуру әл-Кафи», осылайша әртүрлі рәсімдер туындайды. Бұл шарт екі тараптың келісімін талап етеді. Кейбір мұсылман елдерінде діннен тыс, жас балалардың некесін алдын ала жоспарлау дәстүрі бар. Дегенмен, некеге заңды түрде тұру үшін келісім қажет. Ажырасу – соңғы шара ретінде тыйым салынбаған, бірақ Талақ арқылы шартты бұзу исламда рұқсат етілген нәрселердің ең жақтырылмайтын нұсқасы ретінде сипатталады және тек соңғы шара ретінде қолданылуы керек.

Валима

Валима – күйеу жігіттің отбасы тарапынан жасалатын, келіннің отбасыға қосылуын тойлауға арналған кешкі ас. Бұл – маңызды сүннет (Мұхаммед пайғамбардың амалдарының қайталануы) және Никахтан кейін мүмкіндігінше ертерек өткізу тиімді.

Әйелге арналған бөлек тұрғын үй

Әйел өзінің күйеуі мен балаларымен жеке тұрғын үйде тұруға құқылы, егер ол оны қайын жұбайы немесе туыстарымен бөліскім келмейтін болса. Бұл – Ханафи, Шафағи және Ханбали фұқахаларының көпшілігінің пікірі. Ол сондай-ақ күйеуінің әкесі, анасы және бауырларымен бірге тұрудан бас тартуға құқылы. Абдулла ибн Омар (р.а.) риуаят еткен: «Алла Елшісі (с.а.с.) былай деді: "Әрбір сіздердің араларыңызда қамқорлыққа алынған нәрсеге жауаптысыздар. Үкімдар халқына, ер адам отбасына, әйел күйеуінің үйіне, ал құл – қожайынының мал-мүлкіне жауапты." Мен Пайғамбардан (с.а.с.) жоғарыда айтылған сөздерді естідім және Пайғамбар (с.а.с.) былай деді деп ойлаймын: "Адам әкесінің мал-мүлкіне де қамқор, жауапты. Сондықтан әрбір сіздердің араларыңызда қамқорлыққа алынған нәрсеге жауаптысыздар."» [Сахих Бухари].

Бұл әйелдің күйеуінің үйіне жауапты екенін көрсетеді. Сондай-ақ, ер адам отбасының қамқоршысы болуы керек, яғни үйленгеннен кейін әкесінің үйінен бөлініп, өз отбасының істерін басқарып, отбасының қамқоршысы болуы тиіс. Бірлескен отбасында әдетте басшылықты күйеуінің әкесі немесе анасы жүзеге асырады. Бұл күйеудің ата-анасының үйін күтуі керектігін де көрсетеді, себебі "ер адам – әкесінің мал-мүлкін сақтауға жауапты қамқор". Сондықтан әйел күйеуінің ата-анасының ісіне араласуына қарсылық танытуға болмайды.