Кіріспе

Қазіргі Конго Демократиялық Республикасының отарлау алдындағы тарихы Конго бассейні аймағының тарихын қамтиды, еуропалық отаршылдық билігінің жаңа империализм дәуірінде орнауына дейін, әсіресе 1885 жылдан кейін Конго еркін мемлекетінің құрылуы мен оның ішкі аймаққа кеңеюіне дейін. Конго Демократиялық Республикасының қазіргі аумақтық шекаралары осы кезеңде болмағандықтан, ол Орталық Африка, Ұлы көлдер мен Рифт аңғары, сондай-ақ Атлантика әлемі мен суахили жағалауының отарлау алдындағы тарихынан ажырамас байланыста. Конго Демократиялық Республикасының қазіргі аумағында адамдар кем дегенде 80 000 жыл бұрын, палеолит дәуірінде қоныстанған. Б.з.д. 2000 жылдан 500 жылға дейінгі банту көші-қондары солтүстік-батыстан бассейнге келіп, отарлаушы державалар тарапынан сіңірілген немесе құлатылған отарлау алдындағы мемлекеттерді қамтыды. Банту көші-қондары қазіргі Конго мемлекеттерінің оңтүстік аймақтарындағы жергілікті пигмей халқының қатарын толықтырды және оларды ығыстырды. Бантулар Батыс Африкадан ауыл шаруашылығы және темір өңдеу технологияларын әкелді, сондай-ақ банту тілдері отбасын конголықтардың негізгі тілдері ретінде орнатып, дамытты. Кейіннен Суданның Дарфур және Курдуфан аймақтарынан Конгоның солтүстігіне, ал Конгоның шығысына Шығыс Африкадан келген көші-қондар этникалық құрамды әртараптандырды.

Палеолит дәуірі

Бүгінде Конго Демократиялық Республикасы деп аталатын аймақта 90 000 жыл бұрын адамдар қоныстанған, бұл 1988 жылы Катандада табылған Семлики гарпунымен дәлелденеді. Бұл – табылған ең көне тікенді гарпундардың бірі, және оның алып өзен балықтарын аулау үшін қолданылғаны болжанып жүр. 1960 жылы Ишанго сүйек құралы табылды, ол бабуиннің тізе сүйегінен жасалған, ал бір жағына, мүмкін, ою үшін өткір кварц бекітілген. Бастапқыда бұл санау таяғы деп ойланған, себебі құралдың бойымен үш бағанға бөлінген санау белгілері салынған, бірақ кейбір ғалымдар ойықтардың топтамасы санаудан асып түсетін математикалық білімді көрсетеді деген пікір білдірген. Қазіргі кезде оның жасы 20 000 жылдан асып түсетіні есептеледі.

Бантулардың көші-қоны

Банту экспансиясының қазіргі Конго Демократиялық Республикасымен қатар Солтүстік Ангола және Замбияға б.з.д. 500 жылға дейін жеткені болжанады, содан кейін олар біртіндеп оңтүстікке қарай кеңейе бастады. Олардың таралуы мал өсіру және Темір дәуірі технологияларын қабылдауы арқасында үдеді. Оңтүстік және оңтүстік-батыстағы халықтар аңшы-жинақшылар тобы болды, олардың технологияларында металл технологиясын аз ғана пайдаланған. Осы кезеңде металл құралдардың дамуы егіншілік пен мал шаруашылығында революция жасады. Бұл шығыс және оңтүстік-шығыстағы аңшы-жинақшылардың қоныс аударуына себеп болды. 10 ғасыр Батыс Орталық Африкада бантулардың соңғы кеңею кезеңі болды. Халық санының артуы жергілікті, аймақтық және шетелдік сауда желілерін дамытуға мүмкіндік берді, олар негізінен тұз, темір және мыс саудасымен айналысты.

Упенба мәдениеті

V ғасырда Катангадағы Луалаба өзенінің жағалауындағы Упемба ойысында қоғам дамуға кірісті. Бұл мәдениет, Упемба деп аталады, бірте-бірте маңызды Люба империясына және Лунда патшалығына айналды. Бастапқы Упемба қоғамының Люба патшалығына өту процесі кезең-кезеңімен және күрделі болды. Бұл ауысу үздіксіз жүрді, Любаның пайда болуына дейін Упемба мәдениетінен бірнеше ерекше қоғамдар қалыптасты. Бұл қоғамдардың әрқайсысы өздерінің негізін алдыңғы қоғамның негізінде салды (Рим мәдениетінің көптеген элементтері гректерден алынғандай). 5 ғасырда осы әлеуметтік эволюция қазіргі Камамбала маңындағы Кабамбасеи аймағында дамыды, одан кейін Санга және Катанго қалаларының төңірегінде басқа мәдениеттер пайда болды. Бұл мәдениеттер пайда болған аймақ кен байлықтарына өте мол болды, ал осы өркениеттер темір және мыс технологияларын дамытып, іске қосты, сондай-ақ піл сүйегі және басқа да тауарлармен сауда жасады. Упемба металл технологиясына жоғары коммерциялық сұраныс тудырып, ұзақ қашықтықтағы сауда желісін құрды (бизнес байланыстары 1500 км-ден асып, Үнді мұхитына дейін жетті). Сонымен қатар, аймақ егіншілік үшін қолайлы жағдайлармен, балық пен аңшылықтың көптігімен қамтамасыз етілді. Оның күшті экономикасы мен азық-түлік базасы аймақтың өте байып кетуіне мүмкіндік берді. Шындығында, әміршілік жүйесіне негіделген қалалар мен орталықтандырылған үкімет пайда болды. Әміршінің саяси институты, әсіресе 16 ғасырдың соңында, кеңінен қабылданып, осы билеушілердің ықпалы артты.

География мен климаттың әсері

Сонымен қатар, бүгінгі күнге дейін Конго өзені мен оның салалары, жалпы климаттық жағдайлар Конго халқының өмірін қалыптастыруда зор рөл атқарады. Өзендер аймақтық сауда үшін өте маңызды болған және қазір де солай, халыққа тамақ пен су көзін ұсынумен қатар, мұндай іс-әрекеттер үшін кең табиғи желі құрайды. Конго климатының да маңызды күші екенін айту қажет, ол негізінен тропикалық жаңбырлы ормандардан тұрады, онда әлемдегі ең көп жылдық жауын-шашын жауады. Осы жоғары жауын-шашын мөлшері ауыл шаруашылығын жүргізуді, демек, халықты қамтамасыз етуді қиындатады, себебі топырақ тым сулы, үлкен көлемде азық-түлік өндіру үшін жиі су тасқынына ұшырайды. Осы себепті Конго халқы төмен халық санымен қатар, өте төмен халық тығыздығын сақтап келеді. Конгода көптеген аңшы-жинақшылар, әсіресе пигмейлердің көптігі де көп айтылады. Конгода осы өмір салтының кең таралған болуының себебі географиялық және климаттық жағдайлармен байланысты: бұл аймақ ауыл шаруашылығы арқылы көп мөлшерде азық-түлік өндіруге қабілетсіз, сондықтан халықтың бір бөлігі аң аулау мен жинауды жалғастырып келеді, өйткені бұл өмір сүрудің тұрақтырақ жолы.

Дін мен руханилық

Конго аймағында көптеген этностар мен қауымдастықтар өмір сүрді, сондықтан әртүрлі рухани және діни тәжірибелер болды. Колониалдық кезеңге дейінгі құжаттаманың аздығына байланысты, осы тәжірибелердің нақты сипаты мен даму мерзімдері әлі де толыққанды анықталмай отыр. Колониялық Конгодағы діндер, белгілі болғандай, анимистік сипатта болған. Олар жерлердің, заттардың және жаратылыстардың рухани мәнге ие болуы мүмкін деп сенді және ата-бабаларға табынуды қалыптастырды. Баконго халқының дінінде әлем тірілер мен өлгендер әлеміне бөлінеді. Нганга деп аталатын шамандар осы екі әлем арасында байланыс орнатушылар болып табылады. Конго дінінің ерекше белгісі – космограмма деп аталатын нәрсе. Оған сенеді, ең жоғарғы құдай, басқа жоғары құдайлармен бірге, әлемнің ең жоғары бөлігінде тұрады, ал төменде рухтар мен басқа да құдайлар мекендейді, одан кейін адамдар мен жануарлар қоныстанған физикалық әлем орналасқан, екі әлемнің кездесетін жерінде су бар. Адам өлгенде, оның жаны тәнінен шығып, өлгендер әлеміне сапар шегеді, бірақ оны дұға арқылы байланысқа келдіруге немесе шақыруға болады. Өлгендер түстер, белгілер немесе шамандар арқылы тірілермен сөйлейді. Ұқсас ерекшеліктер Балуба дінінде де байқалады, онда діни қызметкерлер табиғи және табиғаттан тыс әлемдер арасында делдалдық қызмет атқара алады. Люба халқының дәстүрлі діни сенімдеріне Әлемдік Жаратушы, Лизза немесе Жоғарғы Күш, табиғи әлем және табиғаттан тыс әлем ұғымдары кіреді. Табиғаттан тыс әлемде ата-бабалардың рухтары мекендейді, және адал өмір сүрген адам өмірден кейінгі өмірге қосылады. Куба патшалығынан шыққан Бакуба халқы бір құдайға, Бумба немесе м’Бомбо деп аталатын құдайға сенген. Ол бастапқыда тек қараңғылықта, тек бастапқы судан тұратын ғаламда жалғыз өмір сүрген. Ол күн, ай, жануарлар және содан кейін адамзатты құсып жібергенде жаратылыс болды.

Адамды жейтіндік

Конго аймағындағы каннибализмге қатысты көзқарастар айтарлықтай ерекшеленді, кейбір мәдениеттер белгілі бір жағдайларда каннибализмді жасады, ал басқаларында ол тек белгілі бір адамдардың ішінде ғана кездесіп, немесе мүлдем тыйым салынды және оны жасағандар адамдық қадір-қасиетінен айырылды. Дисаси Макулоның өмірбаянын ұлы Акамбу Макуло жазған еңбекте табуға болады. Конгоның шығыс аймағынан келген саяхатшы Дисаси, жылдар бойы сапардан кейін туған ауылына оралғанда, ауыл тұрғындары оның келуін тойлау үшін үлкен дастархан дайындауды ұсынғанын айтты. Олар екі құлды сойып, тойға тағам ретінде ұсынуды жоспарлаған. Құлдарды құрбандыққа шалу және жеу тәжірибесі Азанде, Луфембе, Бангала, Басонгье, Батетела және Нгомбе сияқты басқа мәдениеттерде де кездеседі. Әдетте, бұл құлдар қауымдық соғыстарда тұтқынға түскен жауынгерлер болатын. Оларды жұмысқа пайдалануға, құрбандыққа шалуға немесе араб құл саудасында сатуға болады. Тағы бір каннибализм түрі – қақтығыс кезінде жаудың қаза болған денесін (ішінара) жеу. Мұндай каннибализмді Маниема, Букусу және Басимба жасақтары, сондай-ақ Конго, Уганда және Танзаниядан келген құлдар жасады. Бұл құлдарды Типпу Типп сияқты араб құл саудагерлері пайдаланды, ол Шығыс Конгоны өзіне және Сұлтан Баргаш бин Саид әл-Бусаидиге қаратуға талаптанды. Ең танымал жасақ – Басонгье халқының бір тобы болған «Заппо-Зап». Олар жеңілген жауыгерлерін жеп, адам етін деликатес санайтын. Бұл жауынгерлік мәдениеттерді Конго-араб соғысы кезінде Леопольд әскерлері де, араб құл сатушылары да пайдаланды. 1892–1894 жылдардағы Конго еркін мемлекеті мен Шығыс Конгодағы Нянгве және Касонго арап қалалары арасындағы соғыс кезінде бельгиялық командир Фрэнсис Данистің Батетела одақтастары жеңілген араб жауынгерлерінің денелерін кеңінен жегендігі туралы хабарлар тарады. Араб құл сатушылары жеңілгеннен кейін көптеген жасақтар Конго еркін мемлекетінің отарлық армиясына қосылды, оның ішінде «Заппо-Зап» та болды. Африкалық-американдық миссионер Уильям Генри Шеппард «Заппо-Зап» жасағының бірнеше ауылға жасаған шабуылы туралы бірінші қолдан жазды, оның ішінде каннибализмнің сипаттамалары да бар. Конго аймағында (оның ішінде шығысында) каннибализм болғанымен, кейбір замандас есептері асыра сілтеу мен қате түсініктің нәтижесі болды. Қоғамдар каннибализм айыптауын жау тайпаларын кемсіту үшін пайдалануы мүмкін, ал сынсыз миссионерлер осы екінші қол мәліметтерді шындық деп жазып алуы мүмкін. Конгоның кейбір мәдениеттерінде белгілі бір ішкі аурулар каннибализмнің бір түрі деп есептелді, себебі олар жаман рухтың құрбандыны іштен жеп жатыр деп сенді. Мұндай адамдар қайтыс болғанда, олардың денелерін ауылдан қауіпсіз қашықтықта қалдырып, ішкі мүшелерін тексеру үшін кесіп ашатын. «Каннибализм» сөзі мен іштен алынған мүшелердің үйлесімі жергілікті тілдерді жақсы түсінбеген және нәсілдік көзқарасы бар миссионерлерді бұл қоғамдар каннибализм жасады деген қорытындыға ертерек жеткізуі мүмкін.

Конго Корольдігі (13901914)

Конго аймағында еуропалықтардың алғашқы келгеніне дейін және одан кейін басым саяси күш Конго Корольдігі болды. Конго – қазіргі Конгоның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, сондай-ақ Ангола мен Кабинданың солтүстік бөліктерін қамтыған мемлекет. Ең ірі кезеңінде патшалық батыста Атлант мұхитынан шығыста Кванго өзеніне дейін, солтүстікте Пуант-Нуардан оңтүстікте Ложе өзеніне дейін созылды. Патшалықты Маниконго деп аталатын патша басқарды. Ол Конго Корольдігі мен Баконго (конго халқы) құрамына кіретін алты провинция бойынша билігін жүзеге асырды. Конго Корольдігі 15-16 ғасырлардағы саяси өркендемесінде, Вененің еркек ұрпағы болуы тиіс король билік етті. Ол маңызды отбасылардың басшыларынан, кейде португалдық шенеуніктерден тұратын губернаторлар тобымен сайланды. Патшалық сарай мемлекеттік қызметкерлердің кең жүйесімен қолдау көрсетілді, ал сарайдың өзі көбінесе корольдің көптеген туыстарынан құралды. Ауылдарды көбінесе корольдің кіші туыстары басқарды, олар корольге тікелей бағынышты болды. Үкіметтің барлық мүшелеріне олардың билігі ритуалдар маманының қатысуымен берілді. Маниконго әр алты провинция үшін жеке-жеке губернаторларды тағайындап, олардың Мбанза-Конго астанасынан бақылауын жүзеге асырды. Қала қазір Ангола провинциясының астанасы ретінде танымал, бірақ Маниконго бір кезде португал мәдениетін қабылдау үшін оны «Сан-Сальвадор» деп атады. Патшалық өркендеген кезінде өркендеу үшін азаматтарынан салықтар, мәжбүрлі еңбек және айыппұлдар жинады. Кейде құлдар, піл сүйегі және мыс жағалаудағы еуропалықтарға саудаға шығарылды. Ең маңызды порты – Мпинда (қазіргі Сойо) болды. Алты провинциядан басқа, Конго Корольдігі бірқатар шет аймақтарында ықпал ету аймағын құрды, олардан ол салықтар жинады. Корольдік сондай-ақ Орталық Африканың кең сауда желісінің орталығында болды, онда ол көп мөлшерде піл сүйегін саудалап, өндірді, сондай-ақ мыс бұйымдарын, рафия матасын және қыш ыдыстарды, сонымен қатар басқа да табиғи ресурстарды өндірді. Конгоның шығыс аймағы [мысалы, Катанга провинциясы] минералды ресурстарға, әсіресе алмазға өте бай. Бұл сауда тауарлары, құлдардан басқа, Конгоның еуропалықтармен (негізінен португалдармен) саудасының негізін құрады. Аталған құл саудасы Конгоның құлауына ықпал еткен маңызды фактор болды, өйткені корольдіктің элитасы еуропалық құл саудагерлеріне халықтың айтарлықтай бөлігін жоюға мүмкіндік берді. 1568 жылы король Альваро I билікке келген кезде, оған бірден шығыстан келген басқыншылармен күресуге тура келді (кейбір билік өкілдерінің пікірінше, олар ел ішіндегі көтерілісшілер, шаруалар немесе наразы ақсүйектер) – «Ягалар». Ол Сан-Томедегі португалдардан көмек сұрап, Франсиско де Говея Соттомайор басшылығымен экспедиция жіберді. Алайда Альваро сол уақытта португалдарға өз елінің оңтүстігіндегі Луанда провинциясында колония құруға рұқсат беруге мәжбүр болды. Конго 1579 жылы Португалия соғыс бастаған кезде Луанданың шығысында орналасқан Ндонго Корольдығына қарсы соғыста португалдарға қолдау көрсетті. Ақырында португалдар айналасындағы аумақтың көп бөлігін бақылауға алды, бұл Конгомен арадағы шиеленісті күшейтті. 1665 жылы Амбуила шайқасында Анголадан келген португал әскерлері Конго королі Антонио I әскерлерін жеңді; Антонио көптеген сарай қызметкерлерімен және осы соңғы соғысты болдырмауға тырысқан лусо-африкалық автор Мануэль Роборедомен бірге қаза тапты. Дегенмен, ел кем дегенде екі ғасыр бойы, 1884-1885 жылдардағы Берлин конференциясында Португалия, Бельгия және Франция арасында бөлінгенге дейін, формальды түрде өмір сүре берді.

Люба патшалығы (1585-1889)

Люба патшалығы Упенба мәдениетінен пайда болды және оны 1585 жылы король Конголо құрды. Оның жүрегінен туған және жақын туысы Калала Илунга Луалаба өзенінің жоғарғы сол жағалауындағы көршілес мемлекеттерді бағындырып, империя құрды. Империяның өркендеген шағында патшасына салық төлейтін шамамен миллион адам болды. Люба империясының сәттілігіне, көбінесе, оның үкіметтің берік түрін дамытуы себеп болды – ол мұрагерлік таластардың салдарына төтеп берерлік және шетелдік басшылар мен үкіметтерді қабылдауға икемді болды. Ол қасиетті патшалық және кеңес арқылы басқару қағидаларына негізделген. Любаның басқару үлгісі өте табысты болғандықтан, Лунда патшалығы оны қабылдап, Катанганың және Анголаның солтүстігінің, сондай-ақ Замбияның солтүстік-батысы мен Луапула провинциясының барлығына таратты.

Лунда патшалығы (1665-1887)

Лунда патшалығының пайда болуы Ілунга Тшибиндаға дейін жетеді, ол ағасының Люба патшалығын тастап, Катанганың оңтүстігіндегі бір аймақтың ханшайымына үйленді. Олардың ұлы Муаант Яв немесе Муата Ямво 175 000-ға жуық халқы бар орталық Лунда патшалығын сол жерде құрды және 1660 жылдан 1665 жылға дейін оның билеушісі болды. Оның лауазымы мен есімі оның ұрпақтары мен мирасқорларына патшалықтың билеушілері ретінде берілді. Лунда патшалары Либа патшаларының ұрпақтарымен некелесу арқылы әскери және саяси тұрғыдан күшті болды. Лунда халқы басқа аймақтар мен тайпаларды қоныстандырып, отарлауға қол жеткізіп, осылайша өз империясын оңтүстік-батыс Катанга арқылы Анголаға және солтүстік-батыс Замбияға, сондай-ақ шығысқа қарай Катанга арқылы Замбияның қазіргі Луапула провинциясына дейін кеңейтті. Империя, жергілікті тәуелсіздіктің белгілі бір деңгейін иеленген (салық төленген жағдайда), Мвата Ямвоның бас билеуші ретінде және басқаруға көмектесу үшін басқару кеңесімен (Люба үлгісі бойынша) бірнеше патшалықтардың немесе басшылықтардың конфедерациясына айналды. 18 ғасырда Лунда империясынан Танганьика көлінің оңтүстігіне дейін бірнеше көші-қондар орын алды. Читимукулу басқаратын бәмба халқы Лунда патшалығынан Солтүстік Замбияға көшіп келді. Сонымен қатар, Луапула өзенінің аңғарында Мвата Казембе атты Лунда басшысы мен батыры Шығыс Лунда патшалығын құрды.

Еке патшалығы (1856-1891)

Катангадағы Йеке патшалығы (немесе Гаранганзе патшалығы) шамамен 1856 жылдан 1891 жылға дейін, бір патша – Мсири билігінде болды. Мсири – Танзаниядағы Таборадан шыққан Нямвези (сондай-ақ «Йеке» деп те аталады), ол Луапула өзенінің батысындағы Уасанга басшысының дұшпандары – лунда тайпаларын жеңіп, оның мұрагері болып тағайындалды. Билікке келген соң ол көрші тайпаларды жаулап алып, басшылықты патшалыққа дейін кеңейтті, сондай-ақ Мвата Казембенің батыс аймағын басып алып, Анголаға қарайтын сауда жолындағы оңтүстік-батыс тайпаларын қаратуға мәжбүр етті. Бельгия королі Леопольд II және британдық алмаз магнаты Сесил Родс Йеке патшалығының шығыс-батыс саудасын бақылап, мысқа және мүмкін алтынға бай екенін естігенде, патшалықпен келісімшарт жасасу үшін бәсекелес экспедицияларды жіберді. Басшылық осы күнге дейін Муами Мвенда («Мвенда» – Мсиридің аттарының бірі) деген атаумен жалғасуда.

Куба Федерациясы

Куба патшалығы, немесе дәлірек айтқанда, Куба федерациясы – саяси бірлік (шамамен жиырма банту этносының қосылған жиынтығы), ол бірнеше орталықтандырылмаған, банту этностық мемлекеттерден (атап айтқанда, луба, лиле және вонго этностары) дамуға бастады. Федерацияның астанасы Ншенг болды, қазіргі Мушенге қаласы. “Куба” атауы, кубалықтардың оңтүстігінде орналасқан луба патшалығындағы өркениетті атау үшін қолданылған терминнен шыққан. Конгоның оңтүстігіндегі салыстырмалы шалқаулығына байланысты, Куба еуропалық-американдық және араб құл саудасының салдарынан көп зиян көрмеді. Осының нәтижесінде, өркениет 19 ғасырға дейін өзін сақтап келді. Сонымен қатар, орналасқан жерінің арқасында, тіпті Бельгия 1885 жылы Конго еркін мемлекетін ресми түрде құрғаннан кейін де, Куба өз федерациясын сақтап қалды, оның аумағы шамамен 100 000 шаршы километрді құрады және шамамен 150 000 тұрғыны болды. Бельгиялықтар Кубаның құрметін алуға 1880-ші жылдардың басында тырысты; алайда, Бельгия сыйлық ретінде ұсынған заттар әрқашан қабылданбайтын, ал король аМбвеки аМиленг кез келген шетелдік басқынды бас кесумен қорқытты. Ақ түсті шетелдіктерден сескенгендіктен, африкалық-американдық миссионер Уильям Шеппард Кубамен байланыс жасағанға дейін ешбір шетелдік олардың сенімін жеңе алмады. Бұл негізінен оның африкалық тегіне байланысты болды және Шеппард төрт ай бойы Куба халқының арасында өмір сүре алды. Соңында, 19 ғасырдың соңында колониялық шенеуніктер Кубаға өз билігін жүргізе бастағаннан кейін, бүкіл аймақ тұрақсыздыққа ұшырады. Дегенмен, жақсы ұйымдастырылған Куба билікке қарсы қаһарлы күрес жүргізді және бұл аймақ Бельгияның билігі тұсындағы қарсылықтың негізгі орталықтарының бірі болды.

Басқа мемлекеттер

Конго мен Куба колониялық Конго аймағындағы ең ірі саяси бірлестіктер болды. Дегенмен, солтүстік және солтүстік-шығыс аумақтарында көптеген, одан да кішкентай мемлекеттер шашырап жатты, ал пигмейлер және басқа да көбінесе аң аулау мен жинаумен айналысатын халықтар аймақтың оңтүстік бөлігінде шоғырланған. Ерекше атап өтерлік жайт, колониялық Конгоның шығыс аймақтарындағы халықтар, негізінен, Типпу Тип сияқты занзибарлық құл саудагерлерінің (бірақ ол еуропалықтар келгеннен кейін белгілі болды) салдарынан үнемі құлдыққа түсіп, қатты қиындықтарға тап болды. Африканың осы бөлігіндегі құл саудасы негізінен арабтық сипатта болды (Еуропалық немесе Атлантикалық құл саудасы Батыс Африкада болғанмен салыстырғанда, араб құл саудасы континенттің шығыс жағалауында орналасқан), тұтқынға түскендер Таяу Шығысқа немесе Араб мемлекеттерінің иеліктеріне жұмыс істеу үшін жіберілді.