Кіріспе

АҚШ-тағы Қытай лоббизміне қатысты дау

1996 жылғы АҚШ-тағы сайлау қаржына қатысты дау, кейде «Chinagate» деп аталады, Қытай Халық Республикасының Клинтон әкімшілігінен бұрын және оның кезінде американдық ішкі саясатқа ықпал ету әрекеті болды, сонымен қатар әкімшіліктің өзінің қаржы жинау тәжірибесі де қатысты. АҚШ Демократиялық партиясының қаржы жинау қызметіне қатысты сұрақтар алғаш рет 1996 жылғы 21 қыркүйекте жарияланған «Los Angeles Times» газетіндегі мақаладан туындады, ал Қытайдың бұл істегі рөлі алғаш рет «The Washington Post» газетінің журналистері Боб Вудвард пен Брайан Даффи АҚШ Әділет министрлігінің қаржы жинау қызметіне қатысты тергеу барысында Қытай агенттерінің 1996 жылғы президенттік сайлау алдында Демократиялық Ұлттық Комитетке (DNC) шетелдік көздерден қаржы бағыттауға тырысқандығын көрсететін дәлелдер тапқаны туралы хабарлағаннан кейін назар аударды. Журналистердің мәлімдемесіне сәйкес, барлау мәліметтері Вашингтондағы Қытай елшілігінің АҚШ азаматтары емес және тұрақты түрде тұра алмайтын адамдардың АҚШ саясаткерлері мен саяси партияларға ақшалай көмек беруіне тыйым салатын АҚШ заңнамасын бұза отырып, DNC-ге қаржы жинауды үйлестіру үшін пайдаланылғанын көрсеткен. Республикалық тергеушілер Қытайдың жоспары президенттік және конгресс сайлауларына бағытталғанын мәлімдеді, ал демократ сенаторлар дәлелдер Қытайдың тек конгресс сайлауларына бағытталғанын көрсеткенін айтты. Қытай Халық Республикасының үкіметі барлық айыптауларды жоққа шығарды.

Өмірбаян

АҚШ Сенатының баяндамасына сәйкес, қытай ресми тұлғалары АҚШ үкіметінде өз мүдделерін ілгерілету және американдықтар арасында Қытайдың беделін жақсарту мақсатында бірқатар ұсыныстар жасады. "Қытай жоспары" деп аталған бұл ұсыныстар, АҚШ Конгресінің Тайвань президенті Ли Тенг Хуиге виза беру үшін президент Билл Клинтонды сәтті лоббилеуіне жауап ретінде туындады. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Уоррен Кристофер бұрын Қытай Сыртқы істер министрі Цян Цыченге виза берудің "[АҚШ-тың] Тайваньпен бейресми қарым-қатынасына қайшы келетінін" мәлімдеген болатын. Бірақ Клинтон әкімшілігінің Конгресс қаулыларына көнуі Қытайды Конгрестің сыртқы саясатқа қатысты ықпалының бұрынғы есептегеннен гөрі әлдеқайда маңызды деген қорытындыға жеткізді. Аталған жоспарды жасау кезінде қытай ресми тұлғалары, басқа елдермен салыстырғанда, Конгресте қабылданатын саяси шешімдерге азырақ білім мен ықпалға ие екенін мойындады. Конгресте Тайваньды қолдайтын, Гоминьданның ықпалындағы, жақсы орныққан "Қытай лоббисі" бағынындағы үлкен топ болды. Сенат баяндамасына сәйкес, жоспарда АҚШ-тағы қытай шенеуніктеріне Конгресс мүшелері туралы білімдерін кеңейту және олармен, сондай-ақ халық пен БАҚ өкілдерімен байланысты күшейту туралы тапсырмалар берілді. Сондай-ақ, жоспарда АҚШ ресми тұлғаларын лоббилеудің жолдары ұсынылды.

Ях-Лин "Чарли" Три

Ях Лин "Чарли" Тридің (崔亞琳) ең маңызды әрекеті – Клинтонның заңгерлік қорғаныс қорына (оның импичмент процесі үшін) 450 000 доллар көлемінде сыйлық беруге жасаған әрекеті болды. Тридің екі конвертте, әрқайсысында бірнеше чек пен ақша аударымдары бар деп хабарланды. Қор бірден 70 000 долларды қабылдамады, қалғанын сақтады, бірақ ақшаның қайдан келгенін тексеруді тапсырды. Тергеу кезінде ақша аударымдарының бірнешеуі әртүрлі есімдерге, бірақ бір қолмен жазылғаны және тізбекпен нөмірленгені анықталды. Содан кейін қор сыйлықты толығымен қабылдамады және бастапқы жарнадан кейін екі ай өткен соң сақталған қаражатты қайтарды. Тайваньда туған Три 1974 жылы АҚШ-қа эмиграциялады. Кейін ол АҚШ азаматы болып, Арканзас штатының Литтл-Рок қаласындағы мейрамхананың тең иесі атанды. 1997 жылғы арнайы тергеу Триді халықаралық сауда бизнесін дамытуға тырысқан (Daihatsu International Trading Corporation) деп сипаттайды, Макаодан келген жылжымайтын мүлік бизнесмені Нг Лап Сенг Макао мен Гонконгтағы шоттардан 1 миллион доллардан астам ақша жіберген Литтл-Рок және Вашингтон, округ Колумбиядағы шоттарды ұстаған немесе қол жеткізген, сондай-ақ сауда бизнесінде сәттілікке жетпеген (банк және салық деректері Нг-ден түскен табысқа ғана нұсқау береді). Литтл-Рокта Три Арканзас губернаторы Клинтонмен дос болып кетті. Клинтонның қорғаныс қорына сыйлық беруге жасаған әрекетінен басқа, Три мен оның отбасы мүшелері Демократиялық Ұлттық Комитетке 220 000 доллар сыйлық берді, ол да кейін қайтарылды.

Джонни Чанг

Тайваньда туған Джонни Чанг Калифорниядағы "блэстфакс" бизнесінің (мыңдаған бизнеске жылдам факс жіберетін автоматтандырылған жүйе) иесі болғаннан кейін, Демократиялық партияға алғашқы қайырымдылықтарын жасағаннан кейін бірнеше апта ішінде Вашингтон элитасының ортасына енді. АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (NSC) кеңесшісі оны "көшпенді" деп атады, ал Чанг 1994 жылдың ақпаны мен 1996 жылдың ақпаны аралығында Ақ үйге қырық тоғыз рет барды. Оның осы сапарлардың бірінің мақсаты – Клинтонмен бірге түскен суреттерін алу болды, ол бұл суреттердің Қытайда бизнес жасауға көмектесетініне сенді, себебі бұл оның Вашингтонда байланыстары мен ықпалы бар екенін көрсететін еді. Ол Хиллари Клинтонмен кем дегенде он суретті және оның жеке хатын қамтитын буклетті пайдаланды. АҚШ Сауда департаментінің Қытайға жасаған сауда миссияларының бірінде Чанг Қытайдың бұрынғы лейтенант-полковнигі Лю Чаоинмен танысты, ол сол кезде Қытайдың ең ірі спутниктік ұшыру компаниясы – үкіметтік бақылаудағы CASC (中國航天科技集團公司) компаниясының гонконгтағы еншілес компаниясы China Aerospace International Holdings (中國航天國際控股有限公司) компаниясының басшысы болды. Ол бұрынғы генерал Лю Хуациннің қызы. 1994 және 1996 жылдар аралығында Чанг Демократиялық Ұлттық Комитетке 366 000 доллар қайырымдылық жасады. Бұл жағдайдың шындығы жұртшылыққа жарияланғаннан кейін, барлық ақша қайтарылды деген мәлімдеме жасалды. Чанг федералды тергеушілерге, ол берген 35 000 доллардың Лю Чаоиннен және Қытайдың әскери барлау қызметінен келгенін айтты. Лю және Қытай үкіметі бұл мәлімдемелерді жоққа шығарды. Ақырында Чанг банк алаяқтығы, салықтан қашу және сайлау заңдарын бұзуға қатысты екі қылмыстық іске қатысқандығын мойындағаннан кейін бес жылға шартты жаза мен қоғамдық жұмыстарға сотталды.

Джон Хуан және Джеймс Риади

Джон Хуан (айтылуы "Hwa[ng]"), тағы бір маңызды фигура сотталды. 1945 жылы Фуцзянь провинциясының Нанпин қаласында дүниеге келген Хуан мен оның әкесі Қытай азамат соғысы аяқталғаннан кейін Тайваньға қашып кетті, ал ол 1969 жылы АҚШ-қа эмиграциялады. Индонезиялық Lippo Group компаниясының Lippo Bank-тың бұрынғы қызметкері және оның иелері Мохтар Риади мен оның ұлы Джеймс (Хуан олармен алғаш рет 1980 жылы Арканзас штатының Литтл-Рок қаласында өткен қаржылық семинарда Билл Клинтонмен бірге танысты) 1995 жылы DNC-де маңызды қаржы жинаушы болды. Ол партия үшін 3,4 миллион доллар жинады. Кейінірек Конгресс жүргізген тергеулерде олардың көзіне қатысты сұрақтар туындаған соң, оның жартысына жуығы қайтарылды. АҚШ Құпия қызметінің деректеріне сәйкес, Хуан DNC-де қаржы жинаушы болып жұмыс істеген кезеңде Ақ үйге 78 рет барды. Джеймс Риади Ақ үйге 20 рет (соның ішінде президент Клинтонға жеке сапармен 6 рет) барды. DNC-ге қосылмас бұрын Хуан президент Клинтонның Сауда департаментінде халықаралық экономикалық мәселелер жөніндегі хатшының орынбасары болып жұмыс істеді. Оның лауазымы Азия мен АҚШ арасындағы сауда мәселелеріне жауапты болды. Ол 1993 жылдың желтоқсанында президент Клинтон тағайындады. Сауда департаментіндегі лауазымы оған Қытай туралы құпия ақпарат алуға мүмкіндік берді. Кейіннен белгілі болғандай, департаментте жұмыс істеген кезінде Хуан Қытай елшілігінің қызметкерлерімен 9 рет кездесті. Хуан Lippo Group қызметкерлерінің сайлауалды үлесін корпоративтік немесе шетелдік қаражат есебінен қайтаруға сөз байластырғаны үшін кінәсін мойындады. Кейін Джеймс Риади да осы схемаға қатысты сайлауалды қаржыны бұзғаны үшін айыпты деп танылып, ірі сомада айыппұл төлеуге үкім шығарылды. Риади губернатор Клинтонның президенттікке кандидаттығын қолдау үшін 1 миллион доллар үміттенгеннен кейін, Хуаннан түскен үлестер шетелдік Lippo Group компаниясынан Риадидің Lippo Bank-тегі шотына аударылып, одан кейін Хуанға қолма-қол ақшамен таратылды. Сондай-ақ, Lippo Group-тың АҚШ-тағы филиалдары жасаған салымдар шетелдік Lippo Group филиалдарынан түскен банктік трансферттер арқылы өтелді. Джон Хуанның ең танымал қаржы жинаушыларының арасында вице-президент Ал Гор, Мария Хсия және Калифорниядағы Хси Лай буддалық ғибадатханасы болды.

Мария Хсия

Тайваньда туған Мария Хсия (айтылуы "Шя"), Аль Гордың ұзақ жылдар бойы қаржы жинаған адамы, Калифорния штатындағы иммиграциялық кеңесшісі және 1988 жылдан бері Джон Хуанг пен Джеймс Риадидің бизнес серігі, Калифорния штатының Хасиенда Хайтс қаласындағы Тайваньпен байланысты қытай буддалық Хси Лай ғибадатханасы арқылы заңсыз сайлау науқанына 100 000 доллар көлемінде қаржы жинады. Бұл қаржы Демократиялық партия ұлттық комитетіне, Клинтон-Гордың сайлау науқанына және Род-Айленд штатының өкілі Патрик Кеннедиге жіберілді. 2000 жылдың наурыз айында Хсия сотталу нәтижесінде кінәлі деп танылды. Демократиялық партия ұлттық комитеті ғибадатхананың монахтары мен монахындар берген ақшаны қайтарды. Ғибадатхананың он екі монахы мен қызметкері, соның ішінде ғибадатхананың аббатиссасы құрметті И Кунг (шақырылғаннан кейін лауазымынан кеткен), Конгресс алдында куәлік беруге шақырылғанда, Бесінші түзетуді пайдаланып, сұрақтарға жауап беруден бас тартты. Тағы екі буддалық монахы донорлардың тізімдерін және дауға байланысты басқа да құжаттарды жойғанын мойындады, себебі бұл ақпарат ғибадатхананың беделін түсіретінін сезінді. Ғибадатхана тапсырысымен түсірілген қаржы жинау видеожазбасы да жоғалып кетті, ал монахтардың адвокаты оның Тайваньға жіберілген болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Бұл шара әсіресе даулы болды, өйткені оған вице-президент Гор қатысты. 1997 жылдың 24 қаңтарында "Today" бағдарламасында сұхбат беру кезінде Гор былай деді:
Мен бұл қаржы жинау іс-шарасы екенін білмедім. Бірақ бұл саяси шара екенін білдім, сондай-ақ қаржы саласының өкілдері қатысатынын да білдім. Олар маған: "Бұл дұрыс емес, қателік, осылай істеме" дейтіндей болды. Мен осыған жауапкершілікті қабылдаймын. Бұл қателік болды. АҚШ Сенатының үкіметтік істер жөніндегі комитеті бұл дауды тергей отырып, былай деді:
Вице-президенттің қызметкерлері ғибадатханадағы шараның қаржы жинауға бағытталғанын білген. 1996 жылдың наурыз айында штаб басшысының орынбасары Дэвид Штраус ғибадатхананың негізін қалаушысы Хсинг Юньмен Ақ үйde кездесу ұйымдастырды. Штраус бұл кездесудің "көп ақша әкелетініне" сенді. Ақ үй қызметкерлері ішкі хат-хабарларында бұл шараны бірнеше рет "қаржы жинау" деп атады және оған "бір адамға 1000-5000 [доллар] билет бағасы" белгіледі. Гор кейінірек бұл сапардың "қаржымен байланысты" екенін мойындады. АҚШ-та діни ұйымдар салықтан босатылады. Мұндай салықтан босатылған ұйымдар үшін саяси қызметке тыйым салынған. Сенаттың үкіметтік істер жөніндегі комитеті сондай-ақ Хсияның ҚХР үкіметінің "агені" ретінде қызмет еткенін білгенін мәлімдеді. Сионг екі қаржы жинау шарасында Билл Клинтонмен немесе Аль Гормен бірге отырды. Гингричтің кеңесшісі сұраған 50 000 долларлық ақыл-ой ұйымына Sioeng отбасы компаниясы 50 000 доллар сыйлық ретінде бергеннен кейін Sioeng ұйымдастырған түскі асқа Гингрич арнайы қонақ ретінде шақырылды. Бас прокурор Джанет Рено және ФБР, ЦРУ және Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің (NSA) директорлары Сенат комитетінің мүшелеріне Сиоенгтің Қытайдың тапсырмасымен әрекет еткенін көрсететін сенімді ақпаратқа ие екендерін айтты. Сиоенгтің өкілі бұл айыптауларды жоққа шығарды. Сиоенг одан кейін дереу елден кетіп, оған ешқандай айып тағылмады.

Бернард Шварц

Бернард Л. Шварц, Loral Space & Communications спутниктік байланыс компаниясының бас директоры, Демократиялық партияға 600 000 доллардан астам қаржы жұмсады. Шварц, өзінің үлесінің нәтижесінде Клинтон әкімшілігінен ешқандай артық көмек күтпегенін, қажет емес екенін және алмағанын мәлімдеді. 1998 жылы Loral компаниясы Қытайға спутниктік технологияны заңсыз аударғаны үшін тергеуге алынды. 1998 жылдың ақпан айында, Loral тергеу кезінде Клинтоннан Loral-ға Қытайға спутниктік технология жіберуге рұқсат беретін бас тарту туралы келісімге қол қоюын сұрады. Клинтонның Әділет министрлігі келісімге қол қоймауға кеңес берді, себебі олардың пікірінше, Клинтоннан рұқсат алған жағдайда, қазылар алқасы Loral-ды кінәлі деп таба алмайды. Клинтон ақырында бас тарту туралы келісімге қол қойды. Қытайға түскен АҚШ-тың ғарыш технологиясы Пекиннің ядролық қаруларды дамытуына ықпал еткен болуы мүмкін. 2002 жылы Loral Қытайға құпия ақпаратты заңсыз аударғаны үшін 14 миллион доллар айып төледі. Президент Клинтон 1997 жылдың ақпан айында Қытай Халық Республикасының Демократиялық Ұлттық Комитетіне шетелден қаржылай көмек жіберуге тырысқандығы туралы хабарларды "мұқият" және "толыққанды" зерттеу керектігін мәлімдеді. Президент тәуелсіз прокурор тағайындаудан бас тартты, бұл Әділет министрлігінің құзырындағы мәселе екенін айтты. "Егер қандай да бір ел біздің партияларымыздың біріне қандай да бір себеппен қаржы аударуға тырысса, бұл АҚШ үшін өте қиын мәселе болар еді", - деді президент Клинтон. 1997 жылдың шілдесіне қарай әкімшілік мұндай әрекеттің ешқандай дәлелі табылмағанын анықтады. "Бізге тиісті [ФБР] брифингтері ұсынылды", - деді Ақ үйдің баспасөз хатшысы Майк МакКарри. "Біз Қытайға қатысты саясатымызды өзгертудің ешқандай себебі жоқ деп санаймыз, ол – қарым-қатынас саясаты". "Бұл шындық па, жоқ па, мен білмеймін", - деді президент Клинтон. "Сондықтан, мен білмейтін болсам, ол американдықтардың ұзақ мерзімді стратегиялық мүдделеріне және біздің сыртқы саясатымызға әсер ете алмайды және тиіс емес". АҚШ Сенатының Үкіметтік істер жөніндегі комитеті 1997 жылдың шілдесінен қазан айына дейін сайлауалды қаржыландыру мәселесі бойынша қоғамдық тыңдаулар өткізді. Комитет төрағасы республикашыл Фред Томпсон 1998 жылдың наурызында партиялық дауыспен, 8 жақтаушы және 7 қарсы дауыспен республикалық жазбаша қорытынды баяндаманы қабылдады. Томпсон бұл тұжырымдарды "бір ғана үлкен мәселе емес" деп сипаттады, бірақ "бір-бірімен байланысты көптеген жағымсыз жағдайлардың жиынтығы". Тыңдаулар кезінде Томпсон мен азшылық мүшесі демократ Джон Гленн арасында үлкен қарсылықтар туды, екі көшбасшы арасындағы ашық келіспеушіліктер Конгресс комитеттерінде соңғы жылдары сирек кездесетін деңгейге жетті. Индиана штатының республикашылы Дэн Бертон басқарған Өкілдер палатасының тергеуі сайлауалды қаржыны теріс пайдалану туралы айыптауларға, соның ішінде Чунг, Хуан және Три арқылы аударылған жарналарға назар аударды. Тергеу ұзаққа созылды, 105-ші және 106-шы Конгресстерді қамтыды, және демократтардың есебі бойынша 1998 жылдың 31 тамызына дейін 7,4 миллион доллардан астам шығынға жұмсалды, бұл оны Конгрестің ең қымбат тергеуіне айналдырды (Сенаттың Уотергейт тергеуі 1998 жылы 7 миллион долларға бағаланды). Американдық Кәсіпкерлік институтының Конгресс сарапшысы Норман Орнштейн 1998 жылдың мамырында: "Ешқандай күрт өзгеріс болмаса, Бертон тергеуі конгресс тергеуін қалай жүргізбеу керектігінің оқулығы ретінде және тергеудің пародиясı ретінде есте қалады деп ойлаймын". 1998 жылдың 5 мамырында Бертон комитеттегі басқа республикашыларға жолдаған хатында "қателіктер мен жіберілгендер" Вебстер Хаббеллдің телефон арқылы сөйлескенін жариялаған таспалардың транскрипттерінде болғанын мойындады. Таспаларды жариялауды жақтаған комитет тергеушісі Бертонның өтініші бойынша қызметінен кетті.

Импичмент туралы талап

1997 жылы Боб Барр мен тағы он сегіз республикашыл Билл Клинтонды сайлауалды қаржына қатысты заң бұзушылықтары және конгресс жүргізген тергеулерге кедергі келтіргені үшін импичментке салу туралы резолюцияға қол қойды. Билл Клинтонға қарсы белсенділер оның импичментін қолдау үшін 100 000 қол жинады.

Тергеуді сынға алу

Республикашылдардың партиялық шағымдарына қоса, бағанашылар Чарльз Краутхаммер, Уильям Сафайр және Мортон Кондраке, сондай-ақ бірқатар ФБР агенттері, қаржы жинауға байланысты дауларды тергеуге қасақана кедергі келтірілгенін мәлімдеді. ФБР агенті Айвиан Смит ФБР директоры Фриге, қаржы жинау жөніндегі тергеуде Әділет министрлігінің адвокаттарына деген "сенімсіздігін" білдірген хат жолдады. Ол былай деп жазды: "Мен [Әділет министрлігі] осы тергеуді жүргізіп жатқан топтың, ең болмағанда, бұл міндетке лайықты еместігіне көз жеткіздім. Туындаған әсер, қылмыстық істерді қалай қудаламау керектігіне, қудалауға бағытталған тиімді тергеуді қалай жүргізуге емес, баса назар аударылған". Смит және тағы үш ФБР агенті кейін 1999 жылдың соңында Конгресс алдында Әділет министрлігінің прокурорлары олардың тергеуіне кедергі келтіргенін куәландырды. ФБР агенті Дэниел Вер Конгресске мәлімдегендей, тергеудегі бірінші АҚШ прокуроры Лора Ингерсолл агенттерге "президентке қол жеткізу үшін қаражат жинауға қатысты ешқандай мәселені қарастырмау керектігін" айтқан. "Американың саяси жүйесі осылай жұмыс істейді" деген түсіндірме берілді. "Мен осыған қатты наразы болдым", - деді Вер. ФБР-дің төрт агенті Ингерсоллдың оларды іздестіру ордерлерін орындаудан тоқтатып, дәлелдерді жоюға кедергі келтіргенін және істі ақылға сыймайтын деңгейде басқарып отырғанын айтты. ФБР агенттері сондай-ақ 1997 және 1998 жылдары Әділет министрлігімен өткізілген сұхбаттар кезінде президент Клинтон мен вице-президент Горға сұрақтар қоюға мүмкіндік алған жоқ және оларға тек жазба жасауға рұқсат берілді. Сұхбаттар барысында Клинтон мен Горға қаржы жинаушылар Джон Хуан мен Джеймс Риади туралы, сондай-ақ Мария Хсия ұйымдастырған және Хуан мен Тед Сиоенг қатысқан Хси Лай буддалық ғибадатханасының қаржы жинау шарасы туралы ешқандай сұрақ қойылған жоқ.