Кіріспе

Жапон философы және педагог Иноуэ Энрио (井上 円了) – жапон философы, Шин буддизм діни қызметкері және реформатор, педагог және монархист. Батыс философиясының қабылдануында, қазіргі буддизмнің пайда болуында және Мейдзи дәуірінің екінші жартысында императорлық идеологияның кең тарауындағы маңызды тұлға. Ол Тойо университетінің негізін қалаушы және Токиодағы Тетсугаку-до паркі 哲学堂公園 (Философия бағы) құрушысы. Ол түрлі мистикалық құбылыстарды және Йокай (көріністер) зерттеу арқылы сенімсіздіктерді жоққа шығаруға тырысқандықтан, оны кейде "Спектр профессоры" (妖怪博士) және "Аруақ докторы" (お化け博士) деп атайды.

Алғашқы жылдары 1858-1881

Қазіргі Ниигата префектурасындағы Нагаокаға жақын ауылда туған ол 13 жасында Шин буддизмінің (真宗) Ōtani тармағында (大谷派) дін қызметкері болып бекітілді. Ұлы ретінде, ол әкесінің храм қызметін мұраға алу үшін тәрбиеленді. Оның алғашқы біліміне қытай классикасы және география, ағылшын тілі сияқты батыс пәндері кірді. 1878 жылы буддалық орден оны Жапонияның алғашқы заманауи университетінде оқу үшін Токиоға жіберді. 1881 жылы Токио университетіне түсуге дейін Иноуэ университеттің дайындық мектебінде ағылшын тілі, тарих және математикадан қосымша орта білім алды.

Құрылғы 1881-1888 жылдар

Токио университетінде философияны жеке мамандық ретінде оқуға қабылдау 1881 жылы алғаш рет мүмкін болды. Иноуэ 1881 жылы осылай істеген алғашқы және жалғыз студент болды. Оқу кезінде Иноуэ Жапонияның алғашқы философиялық қоғамын құрды (1884). 1885 жылы бітіру салтанатында ол Будда, Конфуций, Сократ және Кантты әлемдік философияның төрт данасы ретінде еске алатын философиялық мереке – 哲学祭 (тецугакусай) ұйымдастырды. 1887 жылы ол философиялық баспахана – 哲学書院 (тецугаку шоин) құрып, «Философиялық қоғам журналы» – 『哲学会雑誌』 (тецугакукай дзасси) журналының бірінші санын шығарды және бүгінгі Тоё университетінің (東洋大学) алдағысы – философия академиясын 哲学館 (тецугакукан) құрды. Оның алғашқы еңбектері «Философияның қысқаша мазмұны» – 『哲学要領』 (тецугаку ёрин) (1886/86) және «Этиканың негіздері» – 『倫理通論』 (ринри цурон) (1887) – Шығыс және Батыс философиясына алғашқы жапондық кіріспелер болып табылады. Иноуэ философияны құрумен және таратумен қатар, христиан дінін сынауға және буддизмді реформалауға өзін арнады. Соңғы жобасын ол «Буддизм туралы ашық пікірталасқа кіріспе» – 『仏教活論序論』 (буккё какрон джорон) (1887) еңбегінде жариялады, ол буддизмге қазіргі әлемге жаңа доктриналық негіз беруді мақсат еткен үш бөлімді жұмыстың кіріспесі болды. Осы кіріспеде Иноуэ өмірлік ұранын – «Отанды қорғау және шындықты сүю» – 護国愛理 (гококу айри) деп жариялады. Иноуэ буддизмнің философиялық және ғылыми шындыққа сәйкестігін және оның қазіргі жапон ұлттық мемлекетіне тигізер пайдасын көрсетуге тырысты. 1886 жылы Иноуэ Йошида Кей 吉田敬 (1862-1951) -ке үйленді, олардан бір ұлы – Генъити 玄一 (1887-1972) және екі қызы – Сигэно 滋野 (1890-1954) және Сумиэ 澄江 (1899-1979) дүниеге келді.

Басшылық 1889-1902 жылдар

1888 жылы Иноуэ өзінің үш дүниежүзілік сапарының біріншісіне аттанды. Батыс империялық елдерде ол байқаған ұлтшылдық рух және қайтып келгеннен кейін білім беру туралы императорлық жарлықтың (1890) жариялануы, Иноуэдің «Елді қорғау» максиміне нақты мағына берді. Жапон империясының өсіп келе жатқан моральдық негізі ретінде білім беру жарлығын тарату – оның өмірінің қалған бөлігіндегі басты мақсаттарының бірі болды. Философия академиясындағы лекцияларында Иноуэ бірнеше академиялық саланың негізін қалады. Иноуэдің академияның қашықтықтан оқыту бағдарламасы үшін оқулық ретінде жарияланған лекция жазбалары психология, педагогика, дінтану, буддалық философия және Иноуэ «Мистикалық зерттеулер» деп атаған жаңа ғылым сияқты пәндерді қамтиды. Үлкен жоба аясында ол Жапонияда естіген халық сенімдері мен бомыстардың барлығын жазды, жіктеді және рационалды түрде түсіндірді. Бұл амбициялық бағдарлама оны замандастары арасында «Көкпар доктор» お化け博士 немесе 妖怪博士 деп танымал етті. Иноуэ философия академиясын Шығыс ғылымын жаңғыртуды қолдайтын мекеме ретінде басқарды. Қазіргі заманғы буддалық зерттеулердің көптеген негізін қалаушылары академияда лекция оқыды. Иноуэ өзінің Буддизмді қолдаушы рөлін астанада түсіндіріп, жеке білім берудің Білім министрлігімен байланысын нығайту үшін жұмыс істеді. 1896 жылы Иноуэ Токио императорлық университетінің әдебиет факультетіне диссертация ұсынып, алғашқы болып әдебиет докторлық дәрежесін алды.

1903-1906 жылдардағы дағдарыс

Иноуэ екінші әлемдік турнесінде жүрген кезде философия академиясының оқиғасы 哲学館事件 (1903/04) өршиді. Білім министрлігінің инспекторлары бір студенттің этика емтиханында «белгілі бір жағдайларда патша өлтіру заңды болуы мүмкін» деген жауап үшін толық балл алғанын білді. Министрлік академияны жабумен қорқытып, жауапты оқытушының отставкаға кетуін талап етті және академияның мемлекеттік мектептерде оқытуға сертификаттар беру құқығын жойды. Философия академиясының оқиғасынан кейін бірнеше фактор Иноуэдің 1905/06 жылдары академиядан кетуіне әкелді: (1) академия басқару мәселелері бойынша ішкі даулар, (2) басқа буддалық басшылардан суыну, (3) денсаулық проблемалары. Осы кезеңде Иноуэ өзінің кейінгі қызметі үшін маңызды болатын екі жаңа жобаны бастады: Мораль шіркеуінің (1903) құрылуы және Философия ғибадатханасының (1904) салынысы.

Тәуелсіздік 1906-1919 жылдар

1890 жылдан бастап, Иноуэ үшін философия академиясына қаржы жинау үшін лекциялық сапарлар маңызды болды. 1906 жылдан кейін жиналған қаржы бүгінгі Токио қаласының Накано ауданындағы Философия қасиетханасының маңында Философия бағын құруға жұмсалды. Иноуэ өзінің өмірінің соңғы кезеңінде елдегі қасиетханалар мен храмдарда сенбілік мектептер ашуды мақсат еткен Мораль шіркеуінің бастамасы атынан лекциялық сапарларын бастады. 1912 жылы ол ұйымды «Халықтық моральды тарату қоғамы» (Құдайлық моральды тарату қоғамы) деп атады. Оның лекцияларын оқитын орын храмдардан бастауыш мектептерге көшті. Бірақ, басты мақсаты сол күйінде қалды – ұлттық моральды оқыту және Білім беру жөніндегі императорлық жарлықты тарату. Иноуэ Жапонияның түкпір-түкпірінде лекция оқуды армандады. Өмірінің соңғы жылдарында ол Корея, Манжурия, Хоккайдо, Сахалин, Окинава, Тайвань және Қытайдағы жаңа жапон отарларына дейін өзінің қызмет аймағын кеңейтті. Иноуэ 1919 жылдың 6 маусымында Қытайдың Далянь қаласында лекция оқып жатқанда қайтыс болды.

Тәуекел және бағалау

Иноуэ өмірінде оннан астам кітабы қытай тіліне аударылған, кеңінен оқылатын автор болды. Оның еңбектері қазіргі Шығыс Азия гуманитарлық ғылымдарының терминологиясын таратуға зор ықпал етті. Философия академиясының қашықтықтан оқыту бағдарламасы және лекциялық сапарларының арқасында Иноуэ Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін кез келген басқа зиялыдан гөрі үлкен аудиторияға ие болды. Ол Мейдзи дәуірінің соңында сенімсіздіктің төмендеуіне және императорлық идеологияның таралуына елеулі үлес қосып, әрине, оның үлкен шығармашылық еңбегіне байланысты. Өмір бойындағы танымалдылығы мен өлімінен кейін оның еңбектеріне көрсетілген минималды назардың арасындағы қарама-қайшылық айқын. Оның сынсыз, болжамдық метафизикасы және этикасының императорлық жарлықтармен бекітілген ізгіліктерге ғана негізделгендігі болашақта оның философиялық тұрғыдан қабылдануын қиын етеді. Жапон буддистік зерттеулері Иноуэге тоқталмады, себебі оның буддизмді зерттеуі санскрит филологиясына негізделмеген еді. Дегенмен, буддизмнің ілімдік негіздері туралы кез келген философиялық талқылау Иноуэдің пионерлік еңбегін ескеруге тиіс. Қазіргі заманғы ғылымда оның Мистериялар туралы ауқымды еңбектеріне қызығушылықтың артуы мүмкін. Тойо университеті, Токио университетінің Философия қоғамы және Философия бағы Иноуэдің мәңгілік институционалдық мұрасы болып табылады.