Кіріспе

Сербиялық ғалым Йован Цвижич (1865 жылдың 11 қазаны [ескі стиль бойынша 29 қыркүйек] – 1927 жылдың 16 қаңтары) – сербиялық географ және этнолог, Сербия Корольдік ғылым академиясының президенті және Белград университетінің ректоры. Цвижич Сербияда география ғылымын қалаған адам ретінде танылады. Ол ғылыми жолын географ және геолог ретінде бастап, кейіннен адамдар географиясы және әлеуметтану саласындағы қызметін жалғастырды.

Жас шағы мен отбасы

Цвижич Сербия Князьдігінің ең батыс бөлігіндегі Лозница қаласында дүниеге келді. Оның әулеті Ескі Герцеговинадағы (қазіргі Черногория) Пива тайпасының (Пивляни) Спасоевич тармағынан шыққан. Цвижичтің әкесі Тодор саудагер болған, ал атасы Живко Лозницаның басшысы және Мачва аймағында Обренович әулетінің қолдаушысы болды. Живко 1844 жылғы Конституцияны қорғаушыларға қарсы Катана көтерілісіне қатысып, қиындықтардан кейін қайтыс болды. Цвижичтің бабасы, Cvijo Spasojević, Цвижич әулетінің патриархы, Ескі Герцеговинадағы хайдуктардың басшысы болды және Осман империясына қарсы Бірінші серб көтерілісінде күресті. 1813 жылы көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін ол Лозницаға көшіп, үй салып, дүкен ашты. Оның "Карст құбылысы" атты диссертациясы Карст геоморфологиясын зерттеудің жаңа саласын ашты. Содан кейін Цвижич Балқан аймағын аралап, өрістегі зерттеулер мен ғылыми жұмыстар жүргізді.

Зерттеу

Цвиичтің еңбегі бес бөлікке жіктеледі: карст, Балқан тауларындағы мұзданулар, түбектегі тектоникалық элементтер, көлдер және адам географиясы.

Карст геоморфологиясы

Альбрехт Пенктің оқушылығымен оқығанда, ол солтүстік Динар Альпіндегі карст құбылыстарын зерттеуге бағытталды, бұл аймақ Пенк үшін жақсы таныс болатын. Оның алғашқы маңызды еңбегі – 1893 жылы жарық көрген «Карстфеномен» («Karstphänomen») еді. Бұл жұмыс докторлық диссертациясының негізгі тұжырымдамаларын баяндады. «Карстфеномен» 1895 жылы серб-хорват тіліне сәл өңделген аудармада жарияланды. Бұл еңбекте каррен, долин және полж сияқты жер бедерлері сипатталған. 1918 жылы жарық көрген басылымда Цвижич карстық ландшафттың дамуына қатысты циклдық модель ұсынды. Француз тілінде жазылған бұл жұмыстың нәтижелері 1921 жылы ағылшын тіліндегі ғалымдарға қолжетімді болды, оны Е.М. Сандерс түсіндірді. Цвижич климат пен геологиядағы айырмашылықтарды түрлі пішіндер мен карсттық жер бедерлерінің түрлерін түсіндіру үшін пайдаланды, кейде қателік жіберді. Дегенмен, карст дамуында климаттың ролі туралы оның пікірлері, кейінірек одан әсер алған және климаттың ролін шамадан тыс үлкейтіп көрсеткен климаттық геоморфологтардан гөрі дәл болды. 1896 жылы Цвижич «Сербиядағы және басқа серб жерлеріндегі ауылдарды зерттеуге арналған нұсқаулықтарды» жариялады, ол кейіннен басқа Балқан аймақтарына қолдану үшін қайта қарастырылды. Климат пен географияның адам өміріне тигізетін әсері туралы Цвижичтің диссертациясы оның адам географиясына қатысты көзқарасының негізі болып табылады, онда ол адамзаттың экологиялық сезімтал екенін атап көрсетеді. Антропологиялық типтерді жіктеу кезінде Цвижич әлеуметтік құрылымды (еңбек, эндогамия, экзогамия және көші-қон) басты фактор деп есептеді, сондай-ақ физикалық ортаның халықтың психологиясына тигізетін әсерін көрсетті. Оның негізгі идеялары 1902 жылы Балқан түбегінде жарық көрген «Адам географиясының мәселелері» атты мақаласында ұсынылған. Цвижичтің мақаласынан әсер алған Милорад Драгич (бұрынғы студент) 1911 жылы «Елді мекендерді және психологиялық ерекшеліктерді зерттеуге арналған нұсқаулықтар» атты жұмысында психологиялық антропологиялық зерттеулерді кеңейтті (содан кейін Цвижич «Балқан түбегі және Оңтүстік славян жерлері» тақырыбындағы диссертациясын серб тілінде толықтырды). Цвижич «метанастаздық қозғалыстар» терминін енгізді, ол адамдардың баяу, біртіндеп, бір жерден екінші жерге қозғалуын білдіреді. Ол және оның студенттері бұл құбылысты жан-жақты зерттеді, нәтижесінде Балқан түбегінің барлық аймақтарынан этнологиялық материалдар жинаған және жазбаша дереккөздерді зерттеген серб этнологиялық тарихи мектебі құрылды. Адам географиясы және этнографиялық зерттеулерге қызығушылықты ояту Цвижичтің ғылыми мансабындағы ең маңызды жетістіктерінің бірі болды. Оның күш-жігері мен зерттеулері бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югославия Корольдігінің мемлекеттік шекараларын анықтау кезінде қолданған маңызды деректерді жинауға көмектесті.

Югослав мемлекеттік шекараларына әсер ету

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Цвижич Париж бейбітшілік конференциясына шекара белгілеу жөніндегі сарапшы ретінде шақырылды. Этнографиялық карталарды пайдалана отырып, Цвижич түрлі Балқан халықтарының географиялық таралуын көрсетті, бұл жаңа мемлекеттің – Сербтер, хорваттар және словендер патшалығының – шекараларын анықтауға көмектесті. Банат, Бачка, Баранья және Карниола, сондай-ақ Блед үшбұрышы (Блед, Бохинж және Триглав) жаңа мемлекет құрамына енуі керек деп келісілді.

Оқыту

1893 жылы наурыз айында Венадан оралғаннан кейін, ол Белградтағы Велика Скола философия факультетінде профессор болып жұмыс істеді және география пәнін оқытты. Ол 1927 жылға дейін осы қызметте болды. Экономикалық тәуелсіздік үшін Сербия Адриатика теңізіне және Албания жағалауының бір бөлігіне қол жеткізуі керек: аумақты басып алу жолымен немесе осы аймаққа экономикалық және көлік құқықтарын алу арқылы. Бұл этнографиялық жағынан бөтен аумақты басып алуды білдіреді, бірақ оны маңызды экономикалық мүдделер мен тіршілік қажеттіліктері үшін басып алу қажет. Ол Сербия өзінің қазіргі аумағынан әлдеқайда кең аумақты басқара алады деп сенді.

Мұра

Сізге шешімін тапқанша проблема, жұмыс, мамандық туралы үнемі ойлауға үйрену керек. Жарық сәттер, әсіресе жарқын түндер сирек кездеседі, сол кезде сіз сұраққа жауап таба аласыз немесе зерттеу жоспарын құра аласыз. Ондай рухани ашылу мен шығармашылық уақытын пайдалану керек, жалпы адамның, шығыс тікелейлігіне беріліп, демалу туралы ойлаудың қажеті жоқ. Бұл денеге зиян келтірмейді, ал егер келтірсе, дене дұрыс пайдалану үшін бар. 1910 жылы географтар мен биологтар тобымен бірге ол Белградта Серб географиялық қоғамын құрды және өмірінің соңына дейін оның президенті болды. 2002 жылдың 21-22 қарашасында Академияда «Жован Цвижичтің қоғамдық-саяси қызметі» тақырыбында жиын өтті. Жован Цвижичтің үйі Белградтағы отбасының үйінде, 5 Елена Четкович көшесінде орналасқан. 1996 жылдан бері үй (1905 жылы салынған) мемлекеттік мәдени ескерткіш деп жарияланды және Драгутин Инкиостри Меденякпен безендірілді; Цвижич Балқан халықтық өнеріне негізделген сәндік стильді ұнатқан. Мұражайда қолжазбалар, хаттар, жазбалар, кітаптар, суреттер, географиялық карталар, атластар және жеке заттар қойылған, сондай-ақ кейде лекциялар оқылады. Сербияда көптеген мектептер мен көшелер Цвижичтің есімімен аталады және ол әлі де Сербияның ең маңызды географы болып саналады. Оның ісін оның шәкірттері жалғастырды, олардың алтауы кейіннен Серб академиясының мүшесі болды (оның ішінде Павле Вуевич, Боривое З. Милоевич және Милисав Лутовац). Ғалымның өмірі мен қызметін географ Милорад Васович «Жован Цвижич: ғалым, қоғамдық қайраткер, мемлекеттік қайраткер» (1994) атты 454 беттік кітабында зерттеді.