Кіріспе
Жарық ластануына қарсы науқан
Қара аспан қозғалысы – жарық ластануын азайтуға бағытталған науқан. Жарық ластануын азайтудың артықшылықтары: түнде көрінетін жұлдыздардың санын арттыру, электр жарығының қоршаған ортаға тигізетін әсерін азайту, адамдар мен жануарлардың денсаулығын, қауіпсіздігін және әл-ауқатын жақсарту, энергия тұтынуды қысқарту. "Жер сағаты" және "Ұлттық қараңғы аспан апталығы" – мұндай күш-жігердің екі мысалы. Бұл қозғалысты кәсіби және әуесқой астрономдар бастады, олар қалалық аймақтардан таралатын түнгі аспанның жарығы жұлдыздарды көруге кедеріл келтіреді деп алаңдады. Мысалы, Калифорниядағы әйгілі Паломар обсерваториясына жақын орналасқан Эскондидо қаласы мен жергілікті кәсіпорындардың аспанға шашыраған жарығы қауіп төндіреді. Осыған ұқсас себептермен, Аризонадағы астрономдар 2012 жылы жарықтандырылған жарнама тақталарына қойылған тыйымды алып тастауға бағытталған заңға вето қоюға әсер етті. Түнгі жануарлар жарық ластануынан зардап шегуі мүмкін, себебі олар белгілі бір уақыт аралығында күндізгі және түнгі ортаға бейімделу үшін биологиялық тұрғыдан дамыған. Түн аспанының артық жарықтандырылуы осы организмдерге (әсіресе құстарға) әсер етеді. Қараңғылықты биологиялық тұрғыдан зерттеу скотбиология деп аталады. Жарық ластануы адамның тәуліктік биоритміне де әсер етеді. Қара аспан қозғалысы қоғамдық жерлерде жоғарыға жарық шашпайтын толық кесу құрылғыларын қолдануға және қауымдастықтарды жарық беру ережелерін қабылдауға ынталандырады. 2011 жылғы жоба қала маңындағы аудандарда "қара аспан оазисін" құруға бағытталған.
The dark sky movement is a campaign to reduce light pollution. The advantages of reducing light pollution include an increased number of stars visible at night, reducing the effects of electric lighting on the environment, improving the well being, health and safety of people and wildlife, and cutting down on energy usage. Earth Hour and National Dark Sky Week are two examples of such efforts. The movement started with professional and amateur astronomers alarmed that nocturnal skyglow from urban areas was blotting out the sight of stars. For example, the world famous Palomar Observatory in California is threatened by sky glow from the nearby city of Escondido and local businesses. For similar reasons, astronomers in Arizona helped push the governor there to veto a bill in 2012 which would have lifted a ban on illuminated billboards. Nocturnal animals can be harmed by light pollution because they are biologically evolved to be dependent on an environment with a certain number of hours of uninterrupted daytime and nighttime. The over illumination of the night sky is affecting these organisms (especially birds). This biological study of darkness is called scotobiology. Light pollution has also been found to affect human circadian rhythms. The dark sky movement encourages the use of full cutoff fixtures that cast little or no light upward in public areas and generally to encourage communities to adopt lighting regulations. A 2011 project is to establish "dark sky oasis" in suburban areas.
Қара аспан жарықтандыруы
Қара аспан жарықтандыруы – қара аспан қозғалысы үшін маңызды ұғым, себебі ол жарық ластануын азайтуға көмектеседі. Бұл идея 1950 жылдары Аризона штатындағы Флагстафф қаласымен бастау алды. Флагстаффтың 70 000-нан астам тұрғыны бар, бірақ жарықтандыруды тиімді реттеудің арқасында аспан Галактиканы көруге жеткілікті қараңғы, ал қала үстіндегі жарық дөңгелегі, сол сияқты өлшемдегі (Вайоминг штатындағы Шайенн қаласы) және қараңғы аспанды қорғауға тырыспаған қалаға қарағанда 10%-дан кем жарық екені анықталды. Жарықтар жоғары және бүйірден қоршалған болуы керек, сонда ғана жарық аспанға тарамайды және қажет болғанда ғана қолданылады (қозғалыс сенсорларын және қажетті қуатты ғана пайдалану керек). Аспанның жарқырауын азайту және жарықтың шағылысуын, сондай-ақ көптеген басқа да биологиялық әсерлерді төмендету үшін, қызғылт түсті жарықтандыру маңызды (мысалы, бұрынғы жоғары және төмен қысымды натрийлі шамдар немесе қазіргі қызғылт LED шамдар – Skyglow#Жарық көзіне тәуелділік бөлімін қараңыз). Халықаралық Қара Аспан Қауымдастығы жарық құралдарын қара аспанға қауіпсіз деп сертификаттайды, және олар IDA құралдарының мақұлдау таңбасымен белгіленеді.
Аспан жарығы
Аспан жарығы – түнгі аспанның немесе оның бөліктерінің апельсин түсті "тұманға" ұқсайтын жарық. Ол табиғи және адам жасаған көздерден туындайды. Жасанды аспан жарығы үлкен қалалардың, сауда орталықтарының немесе стадиондардың шамадан тыс жарықтандыруынан пайда болады. Ол тікелей жоғарыға шығарылған немесе жерден шағылысып, содан кейін атмосферадағы шаң мен газ молекулалары арқылы таратылатын жарықтан тұрады, нәтижесінде жарқыраған фон немесе жарық күмбезі пайда болады. Бұл жасанды аспан жарығы қалалық аймақтарда аспанның жасанды жарықтан әсер көрмеген табиғи қараңғы аспанға қарағанда 100 есеге дейін жарық болуына себеп болады. Табиғи аспан жарығы Күн, Ай, жұлдыздар немесе солтүстік сияқты табиғи жарық көздерінен де пайда болуы мүмкін. Кейбір қауымдастықтар осы мәселені мойындап, көктегі қызғылт сары тұманды азайтуға тырысады. Мұндай қалалардың бірі – Британдық Колумбияның Меррит қаласы. 2010 жылдың 8 шілдесінде жарияланған мақалада, олар Меррит қаласында және оның айналасындағы жарықтандыруға, мысалы, коммерциялық ғимараттарға төмен бағытталған шамдарды орнату сияқты шағын өзгерістер енгізіп жатқаны айтылған, бұл жарық ластауын азайту бағдарламасының бір бөлігі. Бұл технологиялық өзгерістердің артықшылықтарына "жақсырақ бағытталған шамдар арқылы энергияны үнемдеу, флора мен фаунаға әсер ететін артық жарықты азайту арқылы қоршаған ортаны сақтау, аумақтарды жеткілікті жарықтандыру арқылы қылмысты азайту және қауіпсіздікті арттыру, сондай-ақ денсаулық тәуекелдерін азайту" кіреді. Омыртқалылардың шамамен 30%-ы және омыртқасыздардың 60%-ы түнгі жануарлар болып табылады, яғни олар қараңғылыққа тәуелді. Олардың күнделікті мінез-құлқы үнемі қараңғыда бейімделу үшін биологиялық тұрғыдан дамыған. Жарық ластануы адам денсаулығына да кері әсер етеді. Түнгі уақыттағы жарық адамның қатерлі ісіктер мен психологиялық ауруларға байланысты екені анықталған. Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) мәліметтері бойынша. Бұл парктің құрылу мақсаты – Dark Sky Places бағдарламасы арқылы түнгі аспанның біздің мәдениетіміз бен тарихымыз үшін күндізгі аспанмен бірдей маңызға ие екенін еске салмау.