А.Амар (1886-1941) – Моңғол Халық Республикасының басшысы, саясаткер. КСРО ықпалына қарсы тұрды, бірақ тазалауға тосқау бере алмады. 1939 ж. қуғынға ұшырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моңғолияның премьер-министрі (1886 – 1941)
Prime minister of Mongolia (1886 – 1941)
Анандын Амар (; 1886 – 10 шілде 1941) – 1932-1936 жылдар аралығында Моңғолия Халық Республикасының мемлекет басшысы, ал 1928-1930 және 1936-1939 жылдар аралығында екі рет премьер-министр қызметін атқарған. Көпке құрметті саясаткер Амар кеңестік үстемдік күшейген кезеңде Моңғол тәуелсіздігін сөзбен шебер қорғағанымен белгілі болды. Дегенмен, ол 1937-1939 жылдар аралығында премьер-министр ретіндегі екінші мерзімінде Ішкі істер министрі Хорлугиин Чойбалсан мен кеңестік НКВД-ның шамамен 30 000 монғолды жаппай тазалауын тоқтатуға күш жеткізбеді. Амардың халыққа танымал болуы нәтижесінде, кеңесшіл Чойбалсан оны 1939 жылы контрреволюциялық қызметпен айыптады. Амар сотталу үшін Мәскеуге жіберілді және 1941 жылдың 10 шілдесінде атылды.
Anandyn Amar (; 1886 – July 10, 1941) was the head of state of the Mongolian People’s Republic from 1932 to 1936 and twice served as prime minister from 1928–1930 and again from 1936–1939. A widely respected politician, Amar was known for his eloquent defense of Mongolian independence in the face of increasing Soviet domination. Despite this, he proved powerless in preventing Minister of Interior Khorloogiin Choibalsan and the Soviet NKVD from carrying out mass purges of nearly 30,000 Mongolians during his second term as prime minister between 1937 and 1939. Amar's popularity ultimately led to his purge by the pro Soviet Choibalsan who had him charged with counterrevolution in 1939. Amar was sent to Moscow for trial and executed on July 10, 1941.
Ерте өмір және мансап
Амар (моңғол тілінде "бейбітшілік" деген мағынаны білдіреді) 1886 жылы қазіргі Бульган провинциясының Хангал ауданында (бұрын Тюшет-хан провинциясындағы Дайчин Ван Хошуу деп аталған) Моңғолияның солтүстік-орталық бөлігінде дүниеге келді. Кедей дворянның ұлы, "хокхи тайж" яки "мүсір князь" Ананды, Амар Хошуу мектебінде моңғол, маньчжур және классикалық тибет тілдерін оқыды. Одан кейін ол 1913 жылдан 1919 жылға дейін Автономиялы Моңғолияның Сыртқы істер министрлігіндегі лауазымға дейін жергілікті шенеунік болып өсті. 1923 жылы Моңғол халық партиясына қосылды және 1924 жылдың тамыз айында МПРП Орталық комитетінің Президиумына (Политбюро) сайланды. Ол сонымен қатар 1-ден 7-ге дейінгі Шағын Хуралдардың мүшесі болып қызмет етті. 1923 жылдан 1928 жылға дейін Амар премьер-министрдің орынбасары болып қызмет етті, сонымен қатар әр түрлі уақытта Сыртқы істер министрі, Ішкі істер министрі және Экономикалық кеңестің президенті сияқты басқа да түрлі үкіметтік портфельдерді иеленді.
Amar (literally meaning "peace/peaceful" in the Mongolian language) was born in 1886 in present day Khangal district of Bulgan Province (then called Daichin Van Khoshuu in Tüsheet Khan Province) in north central Mongolia. The son of a poor nobleman, the "khokhi taij" or "impoverished prince" Anand, Amar studied Mongolian, Manchu and Classical Tibetan in the Khoshuu school. He then worked his way up from being a local official to a position in the foreign ministry of Autonomous Mongolia from 1913 to 1919. He joined the Mongolian People’s Party in 1923, and was elected to the Presidium (Politburo) of the MPRP Central Committee in August 1924. He also served concurrently as a member of the 1st through 7th Small Hurals. From 1923 to 1928 Amar served as deputy prime minister while also holding various other government portfolios at different times including; minister of foreign affairs, minister of internal affairs, and president of the economic council.
Премьер-министр (бірінші мерзім)
Амар 1928 жылғы 21 ақпанда Балингин Церендорж қайтыс болғаннан кейін премьер-министр болып тағайындалды. Моңғолиядағы оның беделін күдікпен қараған кеңес үкіметі, оны дереу Қолжазбалар институтына жұмысқа жіберді, осылайша оның билігін шектеді. Амардың премьер-министрлік алғашқы мерзімі 1930 жылғы 27 сәуірде аяқталды. 1930 жылдан 1932 жылға дейін ол ғылым комитетінің төрағасы болды және осы кезеңде екі кітап жазды: «Он жылдық мереке» және «Ғылыми өндіріс» (1931) және «Моңғол ұлттық жазуының дамуы туралы» (1933). 1932 жылдан 1936 жылға дейін ол Кіші Хурал Президиумының төрағасы (мемлекет басшысының құрметті лауазымы) қызметін атқарды.
Amar was appointed prime minister on February 21, 1928, following the death of Balingiin Tserendorj. The Soviets, already suspicious of the prestige he enjoyed in Mongolia, curtailed his authority by promptly assigning him to work in the Institute of Manuscripts. Amar's first term as prime minister ended on April 27, 1930. From 1930 to 1932 he was chairman of the science committee during which time he authored two books; The Tenth Anniversary and Scientific Production (1931) and On the Development of the Mongolian National Script (1933). From 1932 to 1936 he served as chairman of the presidium of the Small Hural (titular head of state).
Монголияның қысқаша тарихы
1934 жылы ол "Моңғолияның қысқаша тарихы" атты еңбегін жазды. Кіріспесінде ол былай деп жазды:
In 1934 he authored the Short History of Mongolia. In the prologue he wrote:
"Моңғол этносы ежелгі заманнан бері, әсіресе Шыңғыс хан тұсында Азия мен Еуропа елдері арасында даңқты даму жолын өтті. Дегенмен, қазіргі кезде олар көптеген бөліктерге бөлініп, кейбіреулері өз этностық тамырларын, салт-дәстүрлерін, жерін және мүлкін қорғай алмай, қуатты шетелдік күшке құрмет көрсетіп, өз ісін атқаруға немесе тиісті шаралар қолдануға билік пен саясатқа ие болмай, тек басқалардың ықпалына ғана бағынып қана қоймай, тіпті шетелдік күштердің саясатын және мүдделерін іске асыруға ұмтылуы өте қайғылы. Манжу (манж) және Хиатад (қытай) сияқты империалистік державалар, моңғол халқын өздерінің сауда орындарына айналдырып, өздерінің біржақты үстемдігін орнатуға тырысып, пайда табу үшін бағаларды өздерінің қалауынша белгілеген. Қазір олар осы сәтте біздің ұлттық біртүтас Ішкі Моңғолияны өздерінің сауда орындарына айналдыру үшін бір-бірімен күресіп жатыр. Осылайша, мал шаруашылығымен айналысатын моңғол халқы (Ішкі және Сыртқы Моңғолия) басқа елдердің сауда орынына айналу тағдырына жетіп, төмендеп кетті."
“It is truly unbearably sad that the Mongol ethnicity, despite having since ancient times and especially in the time of Genghis Khan run a glorious path of development among the countries of Asia and Europe, should in these latter days have been divided into many parts, with some unable to protect and safeguard their ethnic roots, customs, land and property, revering a powerful foreign entity while not having any power or policy to carry out their own affairs or accomplish pertinent actions, not only subjecting themselves to others' authority but actually striving to accomplish the policies and interests of foreign entities. Imperialist nations such as the Manj (Manchus) and Khyatad (Chinese), who have historically tried to convert the Mongol nation into their trading shops and establish their own sole hegemony while fixing prices at their own whim for exploitative purposes, are now at this very moment fighting amongst each other to convert our own nationally identical Inner Mongolia into their trading shop. And so it is that the Mongol nation of animal husbandry (Inner and Outer Mongolia) has fallen so low as to meet the fate of becoming a trading shop of other nations.”
Премьер-министр (екінші мерзім)
Амар 1936 жылғы 22 наурызда Пельджидин Генден екі лауазымнан алынып, екінші рет премьер-министр (және бір мезгілде сыртқы істер министрі) болып тағайындалды. Генден Монголияның будда ғибадатханаларын жоюға бағытталған кеңестік қысымға қарсы тұрды және Монғол елшілігінде өткен қабылдау кешінде Иосиф Сталинді ашық сынады. Амар жаңа премьер-министр болғанымен, Хорлогийн Чойбалсан Сталиннің жаңа сүйіктісіне айналды және жаңадан құрылған Ішкі істер министрлігінің басшысы ретінде Монғолиядағы ең ықпалды тұлғаға айналды. Чойбалсан 1936 жылғы мамыр айында өкілеттігін арттырды, ол Ішкі істер комитетінің ережелерін өзгертіп, жоғары лауазымды саясаткерлерді саяси жетекшілермен ақылдаспастан ұстауды жеңілдетті. 1936 жылы премьер-министр болғаннан кейін Амар мен Кіші Хурал президиумының төрағасы Даньранбильгийн Догсом революцияның он бесінші жылдығына орай Лхумбе ісіне қатысқан тұтқындарға кешірім беріп, Чойбалсанды және Мәскеуді ашуландырды. Амардың жаулары, әсіресе Чойбалсан, бұл оқиғаны оны құяң Лхумбе тыңшылар желісімен байланыстыру үшін пайдаланды. Амарға қарсы контрреволюциялық қызметтерге қатысқан деген айыптаулар көбейіп, Чойбалсан "Біз осы феодалдық дүрлігін тудырушы Амардан құтылуымыз керек!" деп айғайлады.
Amar was appointed prime minister for the second time (and concurrently foreign minister) on March 22, 1936, following Peljidiin Genden's removal from both offices. Genden had resisted Soviet pressure to destroy Mongolia’s Buddhist churches and had publicly scolded Joseph Stalin at a Mongolian Embassy reception. Although Amar was the new prime minister, Khorloogiin Choibalsan became Stalin’s new favorite and as head of the newly created Internal Affairs Ministry was the de facto most powerful person in Mongolia. Choibalsan increased his power in May 1936 when he had the Internal Affairs Committee rules amended to facilitate the detention high ranking politicians without first consulting political superiors. Shortly after becoming prime minister in 1936, Amar and Dansranbilegiin Dogsom, the chairman of the presidium of the Small Hural, aggravated Choibalsan and Moscow alike when they pardoned prisoners implicated in the Lkhümbe Affair in honor of the fifteenth anniversary of the revolution. Amar's enemies, particularly Choibalsan, used the event to connect him to the fictitious Lkhümbe spy ring. Amar was increasingly accused of participating in counterrevolutionary activity causing Choibalsan to exclaim “We must get rid of this feudal trouble maker Amar!"
Сталиндік қуғын-сүргін
Амар 1937-1939 жылдары елде Чойбалсан мен НКВД кеңесшілерінің ішкі істер министрлігі арқылы бастаған кең ауқымды тазарталаулардың алдын алуға шарасыз болды. 1937 жылдың 18-20 қазанында Орталық театрда өткен алғашқы көрсетілім сотта Амар жақын достарының өлім жазасына кесілгенін көріп, ашық жылады.
Amar was powerless to prevent the large scale purges that Choibalsan and NKVD advisers embedded within the interior ministry unleashed on the country from 1937 to 1939. At the first show trial, staged at the Central Theater from October 18 to 20, 1937, Amar openly wept as close friends were sentenced to death.
Оңалту
1956 жылы 15 желтоқсанда Сталиннің тазартуларын қарап шыққан әскери алқалар Амардың кінәлі екеніне дәлел таба алмады. 1962 жылы 25 қаңтарда ол ақталды, ал 1989 жылы 26 қыркүйекте оның МПРП-ға мүшелігі қайта жаңартылды.
On December 15, 1956, after reviewing Stalin’s purges, military collegiums found no evidence of Amar’s guilt. On January 25, 1962, he was rehabilitated, and on September 26, 1989, his membership in the MPRP restored.