Ресей Империясындағы Жас Ұрпақ қозғалысы (Resey Imperiyasyndaghy Jas Ūrpak qozghalysy)

Кіріспе

1880-1920 жылдар Ресей империясындағы мұсылман модернистері

Жадидтар – XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Ресей империясындағы мұсылман модернистерінің саяси, діни және мәдени қозғалысы болды. Олар әдетте өзіндік атау ретінде түркі тілдеріндегі «Тараккипарварлар» («жетілушілер»), «Зиялилар» («білімділер») немесе қарапайым «Яшлар/Йошлар» («жастар») терминдерін қолданды. Жадид қозғалысы исламдық әлеуметтік және мәдени реформаны, исламның бастапқы нанымдары мен үйретімдерін жаңарту арқылы, сонымен бірге заманауилықпен қатар жүруді жақтады. Жадидтар патшалық Ресейдегі түркі халықтары моральдық және рухани құлдырауға ұшырағанын, оны тек жаңа білім мен еуропалық үлгідегі модернистік мәдени реформа арқылы түзетуге болатынын мәлімдеді. Телеграф, баспа машинасы, пошта жүйесі және теміржол сияқты коммуникация және көлік құралдары, сондай-ақ мерзімдік басылымдар, журналдар, газеттер сияқты баспа құралдары арқылы ислам әдебиетінің таралуы Орталық Азияда жадид идеяларын таратуда маңызды рөл атқарды. Қозғалыс ішінде маңызды идеологиялық айырмашылықтар болғанымен, жадидтар өздерінің идеяларын тарату үшін баспа құралдарын кеңінен пайдаланды және империяның мақтабтарында «Усул и Жадид» яғни «жаңа әдіспен» оқытуды қолдады, осыдан «жадидизм» термині шыққан. «Усул и Жадид» білім беру жүйесіне сәйкес, жадидтар Орталық Азиядағы барлық мұсылмандарға біркелкі, тәртіпті оқу бағдарламасын ұсынатын мектептер желісін құрды. Жаңа оқу бағдарламасына діни білім мен қоғамға қазіргі заманғы қиындықтарды шешуге көмектесетін ғылымдар кірді. Білім беру реформасын жүргізудегі маңызды тұлға – крым татарларының зиялысы, педагог, баспагер және саясаткер Исмаил Гаспринский (1851–1914) болды. «Ата өлтіру» пьесасының авторы және Түркістанның алғашқы жадид мектептерінің бірін құрған Махмуд Хожа Бехбудий сияқты зиялылар Гаспринскийтің идеяларын Орталық Азияға жеткізді. Жадид қозғалысының маңызды аспектісі – отаршылдыққа қарсы күрес болды; Гаспринский сияқты көшбасшылар Ресейге қарсы саяси белсенділікті қолға алды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Осман империясының жеңілісінен соң, жадидтар британдық және басқа Батыс Еуропа империялары сияқты одақтас державаларға қарсы отаршылдыққа қарсы сын-ескертпелерін кеңейтті. Жадид мүшелері Кеңес Одағы тарағаннан кейін Өзбекстанда танылып, құрметке ие болды.

The Jadids were a political, religious, and cultural movement of Muslim modernist reformers within the Russian Empire in the late 19th and early 20th century. They normally referred to themselves by the Turkic terms Taraqqiparvarlar ("progressives"), Ziyalilar ("intellectuals"), or simply Yäşlär/Yoshlar ("youth"). The Jadid movement advocated for an Islamic social and cultural reformation through the revival of pristine Islamic beliefs and teachings, while simultaneously engaging with modernity. Jadids maintained that Turks in Tsarist Russia had entered a period of moral and societal decay that could only be rectified by the acquisition of a new kind of knowledge and modernist, European modeled cultural reform. Modern technologies of communication and transportation such as telegraph, printing press, postal system, and railways, as well as the spread of Islamic literature through print media such as periodicals, journals, newspapers, etc. played a major role in dissemination of Jadid ideals in Central Asia. Although there were substantial ideological differences within the movement, Jadids were marked by their widespread use of print media in promoting their messages and advocacy of the Usul i Jadid or "new method" of teaching in the maktab of the empire, from which the term "Jadidism" is derived. As per their Usul i Jadid system of education, the Jadids established an enterprising institutions of schools that taught a standardized, disciplined curriculum to all Muslims across Central Asia. The new curriculum comprised both religious education and material sciences that would be resourceful for the community in tackling the modern day challenges. A leading figure in the efforts to reform education was the Crimean Tatar intellectual, educator, publisher, and politician Ismail Gasprinsky (1851–1914). Intellectuals such as Mahmud Khoja Behbudiy, author of the famous play The Patricide and founder of one of Turkestan's first Jadid schools, carried Gasprinsky's ideas back to Central Asia. Anti colonial discourse constituted a major aspect of the Jadid movement; leaders like Gasprinskii promoted anti Russian political activism. Following the defeat and collapse of the Ottoman Empire in the aftermath of World War I, the Jadids extended their anti colonial critiques against the Allied great powers like the British and other Western European empires. Jadid members were recognized and honored in Uzbekistan after the dissolution of the Soviet Union.

Мұсылман дінбасыларымен қарым-қатынасы

Джадидтердің ой-пікірлері көбінесе дін қызметкерлеріне қарсы сезімді білдіретін. Көптеген мұсылман дінбасылары жадидтердің бағдарламалары мен идеологияларына қарсы шығып, оларды исламға жат, еретикалық жаңалықтар деп айыптады. Көптеген жадидтер бұл «қадимистерді» (ескі дәстүрлерді жақтаушылар) тек қазіргі реформаның кедергісі ретінде ғана емес, сонымен қатар бұзылған, жеке мүддесін ойлайтын элита ретінде қарастырды. Олардың билігі Құран, хадистер мен сүннетте көрсетілген ислам дініне емес, «нағыз» исламға зиян келтіретін және қоғамға зиянды жергілікті дәстүрлерге негізделген. Қырым татарларының білімгері және зиялысы Исмаил Гаспринский өзінің араб тіліндегі «Әл-Нахда» («Ояну») басылымында, Каирде, британдықтардың басқаруындағы Египетте мұсылман дінбасыларын – муллалар мен шейхтерді мұсылман әйелдерінің қоғамда теңдікке ие болуына кедергі келтіретін, лайықты түркілердің сенімі мен игілігін пайдаланатын ашкөз және құмар тұлғалар ретінде бейнелейтін сатиралық карикатуралар жариялады. Жадидтер ғалымдардың түркі қауымының ағартуы мен сақталуы үшін қажет екенін мәлімдеді, бірақ олардың реформалық көзқарасын бөліспеген ғалымдарды исламның нағыз білімімен таныс емес деп жариялады. Олардың модернистік жобасына қарсы шыққандарды түркі халқын көтеруге емес, жеке мүдделерін ойлауға қозғаған деп айыптады. Суфи мистикасы одан да қатал сынға ұшырады. Жадидтер ғалымдар мен суфилерді ислам принциптерінің тірегі ретінде емес, модернизация мен нағыз ислам дәстүріне қарсы келетін исламның танымал, дәстүрден тыс түрінің жақтаушылары ретінде қарастырды. Орталық Азия жадидтері өздерінің басшыларын ислам қоғамдарының моральдық құлдырауына жол бергені үшін айыптады, бұл мұсылмандар арасында алкоголизмнің, педофилияның, көп әйел алудың және гендерлік дискриминацияның кең таралғанынан көрінеді, сонымен қатар Ресей шенеуніктерімен бірлесіп, элита ретіндегі билігін нығайтты. Дінге қарсы болғанына қарамастан, жадидтердің көптегені қадимистермен ортақ нәрселері болды. Олардың көпшілігі дәстүрлі мектептер мен медреселерде білім алып, беделді отбасылардан шыққан. Тарихшы Әдиб Халидтің айтуынша, жадидтер мен қадимистік ғалымдар Орталық Азия мәдениетіне қандай құндылықтарды енгізу керектігі үшін күресті. Жадидтер мен қадимистердің екеуі де өздерінің мәдени құндылықтарын нығайтуға тырысты, бірі стратегиялық күшін әлеуметтік ұйым мен БАҚ-тың қазіргі заманғы формаларымен байланысынан алса, екіншісі өмір салтының қорғаушысы ретіндегі және билік орындарында отырған позициясынан алды.

Jadid thought often carried distinctly anti clerical sentiment. Many members of the Muslim clergy opposed the Jadid's programs and ideologies, decrying them as un Islamic, heretical innovations. Many Jadids saw these "Qadimists" (proponents of the old ways) not only as inhibitors of modern reform but also as corrupt, self interested elites whose authority lay not in the Islamic faith as dictated by the Quran, ḥadīth literature, and sunnah, but rather in local tradition that were both inimical to "authentic" Islam and harmful to society. In his Arabic publication al Nahḍah ("the Awakening"), the Crimean Tatar educator and intellectual Ismail Gasprinsky published satirical cartoons in Cairo, British ruled Egypt that depict Muslim clerics, such as mullahs and sheikhs, as rapacious and lustful figures who prevented Muslim women from taking their rightful place as social equals and exploited the goodwill and trust of lay Turks. Jadids asserted that the Ulama as a class were necessary for the enlightenment and preservation of the Turkic community, but they simultaneously declared Ulama who did not share their vision of reform to be unacquainted with authentic knowledge of Islam. Inevitably, those who opposed their modernist project were decried as motivated by self interest rather than a desire to uplift their fellow Turks. Sufi mystics received an even more scathing indictment. Jadids saw the Ulama and the Sufis not as pillars of Islamic principals, but rather as proponents of a popular, unorthodox form of Islam that was hostile to both modernization and authentic Islamic tradition. Central Asian Jadids accused their leaders of permitting the moral decay of Islamic societies, as seen in the prevalence of alcoholism, pederasty, polygamy, and gender discrimination among Muslims, while simultaneously cooperating with Russian officials to cement their authority as elites. Despite their anti clericalism, the Jadids often had much in common with the Qadimists. Many of them were educated in traditional maktab and madrassas, and came from privileged families. As historian Adeeb Khalid asserts, Jadids and the Qadimist Ulama were essentially engaged in a battle over what values should project onto Central Asian culture. Jadids and Qadimists both sought to assert their own cultural values, with one group drawing its strategic strength from its relationship to modern forms of social organization and media and the other from its position as champion of an existing way of life in which it already occupied stations of authority.

Білім беру реформасы

Жадидтердің басты мақсаттарының бірі – білім беру реформасы болатын. Олар жаңа мектептер құруды қалаған. Бұл мектептер Ресей империясының түркі аймақтарындағы бар болған мектептерден мүлдем өзгеше болуы тиіс еді. Жадидтер дәстүрлі білім беру жүйесін «Орта Азияның тоқырауының, тіпті құлдырауының ең айқын белгісі» деп есептеді. Олардың пікірінше, білім беру жүйесін реформалау – сырттан келген биліктегілердің үстемдігіндегі түркі қоғамын қайта жандандырудың ең тиімді жолы еді. Олар мақтабтардың діни мәтіндерді жаттап алуға, түсіндіруге немесе жазба тіліне емес, баса назар аударғанын сынады. Халид 1890 жылдары мектепке барған тәжік жадиді Садриддин Айнидің естеліктеріне сілтеме жасайды; Айни араб әліпбиін жаттауға көмектесу үшін үйренгенін, бірақ мәтінді жаттамаса оқи алмайтынын түсіндірді. Дәстүрлі білім беру жүйесі Орталық Азия студенттері үшін жалғыз мүмкіндік емес еді, бірақ ол балама нұсқадан әлдеқайда танымал болды. 1884 жылдан бастап Түркістандағы патша үкіметі «орыс-мекенді» мектептер ашты. Олар орыс тілі мен тарих сабақтарын жергілікті ұстаздар арқылы мақтабтардағы оқумен үйлестірді. Көптеген жергілікті ұстаздар жадидтер болды, бірақ орыс мектептері жадидтердің қалаған мәдени жаңаруды қамтамасыз ететіндей кең ауқымды халыққа жетпеді. Ресейдің генерал-губернаторы оқушылар мектептен күтетін барлық сабақты алатынына сендіргеніне қарамастан, орыс мектептеріне өте аз бала барды. Мысалы, 1916 жылы Орталық Азиядағы орыс жоғары бастауыш мектептерінде 300-ден аз түркі баласы оқыды. 1884 жылы Исмаил Гаспирали Қырымда алғашқы, нағыз алғашқы «жаңа әдіс» мектебін құрды. Мұндай мектептердің татарлар арасында танымалдығы тез өсті, Ғабденнасыр Құрсави, Мұса Бигиев және өзі Гаспирали сияқты ойшылдар тарапынан насихатталды, бірақ реформаторлардың тығыз байланыстағы қауымдастығының күш-жігеріне қарамастан, Орталық Азияға жаңа әдіс мектептерінің таралуы баяу және сирек болды. Жадидтер дәстүрлі білім беру жүйесінің қазіргі заманғы әлемде сәтті өмір сүруге қажетті дағдыларға ие түлектерді дайындамайтынын, сондай-ақ Ресей империясындағы түркі қоғамдарының мәдени деңгейін көтеруге қабілетсіз екенін мәлімдеді. Жадидтердің пікірінше, түркілердің дамуын ілгерілетудің ең сенімді жолы – білім беру жүйесінде түбегейлі өзгеріс жасау еді. Жаңа әдіс мектептері осындай өзгеріс енгізуге талпынды. Дәстүрлі мақтабтардағы пәндерді оқытумен қатар, жаңа әдіс мектептері география, тарих, математика және ғылым сияқты пәндерге ерекше назар бөлді. Дәстүрлі оқу бағдарламасына ең маңызды және кең таралған өзгеріс – жадидтердің балаларды функционалдық сауаттылықты ынталандыруда сәттілікке қол жеткізген фонетикалық әдістер арқылы оқуға үйретуі болды. Осы мақсатта жадидтер өздерінің оқулықтары мен баспаларын жасады, сонымен қатар Ресей Түркістанынан тыс жерлерде, мысалы, Каир, Тегеран, Бомбей және Стамбул қалаларында басылған оқулықтарды импорттады. Көптеген ерте оқулықтар (және мұғалімдер) Еуропалық Ресейден келгенімен, Орталық Азия жадидтары да, әсіресе 1905 жылғы революциядан кейін мәтіндер жариялады. Жаңа әдіс мектептерінің физикалық жабдықталуы да өзгеше болды, кейбір жағдайларда сыныптарға орындықтар, үстелдер, тақталар мен карталар енгізілді. Жадид мектептері орыс немесе араб тілдеріне қарағанда жергілікті (көбінесе түркі) тілдерде сауаттылыққа баса назар аударды. Жадид мектептері, әсіресе Орталық Азияда, дәстүрлі бағытты сақтап қалғанмен, олар тек жаттап алуды емес, «Ислам тарихы мен ойлау әдістерін» оқыды. Дәстүрлі мектептерден айырмашылығы, жадид мектептерінде дене жазасына жол берілмеді. Олар қыздардың да оқуына ынталандырды, бірақ ата-аналардың көпшілігі қыздарын жібергісі келмеді.

One of the Jadid's principal aims was educational reform. They wanted to create new schools that would teach quite differently from the maktabs, or primary schools, that existed throughout the Turkic areas of the Russian empire. The Jadids saw the traditional education system as "the clearest sign of stagnation, if not the degeneracy, of Central Asia." They felt that reforming the education system was the best way to reinvigorate a Turkic society ruled by outsiders. They criticized the maktabs' emphasis on memorization of religious texts rather than on explanation of those texts or on written language. Khalid refers to the memoirs of the Tajik Jadid Sadriddin Ayni, who attended a maktab in the 1890s; Ayni explained that he learned the Arabic alphabet as an aid to memorization but could not read unless he had already memorized the text in question. The traditional education system was not the only option for Central Asian students, but it was far more popular than the alternative. Beginning in 1884, the tsarist government in Turkestan established "Russo native" schools. They combined Russian language and history lessons with maktab like instruction by native teachers. Many of the native teachers were Jadids, but the Russian schools did not reach a wide enough segment of the population to create the cultural reinvigoration the Jadids desired. Despite the Russian governor general's assurances that students would learn all the same lessons they could expect from a maktab, very few children attended Russian schools. In 1916, for example, less than 300 Turks attended Russian higher primary schools in Central Asia. In 1884, Ismail Gaspirali founded the first, the very first "new method" school in Crimea. Though the prominence of such schools among the Tatars rose rapidly, popularized by such thinkers as Ghabdennasir Qursawi, Musa Bigiev, and Gaspirali himself, the spread of new method schools to Central Asia was slower and more sporadic, despite the dedicated efforts of a close knit community of reformers. Jadids maintained that the traditional system of education did not produce graduates who had the requisite skills to successfully navigate the modern world, nor was it capable of elevating the cultural level of Turkic communities in the Russian Empire. The surest way to promote the development of Turks, according to the Jadids, was a radical change in the system of education. New method schools were an attempt to bring such a change about. In addition to teaching traditional maktab subjects, new method schools placed special emphasis on subjects such as geography, history, mathematics, and science. Probably the most important and widespread alteration to the traditional curriculum was the Jadids' insistence that children learn to read through phonetic methods that had more success in encouraging functional literacy. To this end, Jadids penned their own textbooks and primers, in addition to importing textbooks printed outside the Russian Turkestan in places such as Cairo, Tehran, Bombay, and Istanbul. Although many early textbooks (and teachers) came from European Russia, Central Asian Jadids also published texts, especially after the 1905 Revolution. The physical composition of new method schools was different as well, in some cases including the introduction of benches, desks, blackboards and maps into classrooms. Jadid schools focused on literacy in native (often Turkic) languages rather than Russian or Arabic. Though Jadid schools, especially in Central Asia, retained a traditional focus, they taught "Islamic history and methods of thought" rather than just memorization. Unlike their traditional predecessors, Jadid schools did not allow corporal punishment. They also encouraged girls to attend, although few parents were willing to send their daughters.

Баспасөз және баспа құралдары

Көптеген жадидтар баспа және баспа жұмысына белсенді қатысты, бұл Ресейдегі түркілер үшін салыстырмалы түрде жаңа сала болды. Түркістанның қарапайым халқы шығарған және таратқан алғашқы баспа материалдары көбінесе дәстүрлі жанрлардағы канондық қолжазбалардың литографиялық көшірмелері болатын. 1905 жылдан 1917 жылға дейін 166 жаңа татар тіліндегі газет және журнал жарық көрді. Түркістандық жадидтар баспа құралдарын жаңа әдіс оқулықтарын, газеттер мен журналдарды, сондай-ақ жаңа пьесалар мен әдебиетті ерекше жаңаша стильде шығару үшін пайдаланды. Бұрын татарлар жергілікті тілдерде жеке (мемлекеттік емес) газеттерге қол жеткізе алды, ал Гаспринскийдің «Тәржіман» («Аудармашы») газеті империяның барлық түркі аймақтарында кеңінен оқылған жадидтік пікірдің маңызды органы болды. Алайда, Түркістанда түркі тіліндегі газеттің алғашқы нөмірі 1905 жылғы революциядан кейін жарық көрді. Әдиб Халид 1914 жылы Самарқандта «татар, осман, араб, парсы тілдерінде тарих, география, жалпы ғылым, медицина және дін тақырыптарындағы кітаптар, сондай-ақ сөздіктер, атластар, карталар, глобустар» сатылған кітап дүкені туралы айтады. Оның сөзіне қарағанда, араб әлемінен келген кітаптар мен еуропалық еңбектердің аудармалары Орталық Азия жадидтарына әсер еткен. Газеттер мектеп жүйесі сияқты институттарды жаңғырту және реформалауды жақтады. Орталық Азияда тұратын татарлар (мысалы, социалист Исмаил Абидий) осы газеттердің кейбіреуін шығарды. Дегенмен, Орталық Азиялықтар 1905 жылдан бастап 1908 жылы Ресей билігі оларды қайтадан жариялауға тыйым салғанға дейін көптеген газеттерін шығарды. Бұл газеттердің мазмұны әртүрлі болды – кейбіреулері дәстүрлі иерархияны қатаң сынады, ал енді біреулері консервативті дін қызметкерлерін өз жағына тартуға тырысты. Кейбіреулері Дума арқылы Ресей саясатына Орталық Азияның қатысуының маңыздылығын түсіндірді, ал енді біреулері Орталық Азия зиялыларын Каир және Стамбул сияқты қалалардағы зиялылармен байланыстыруға ұмтылды. Жадидтар сол идеяларды жеткізу үшін көркем әдебиетті де пайдаланды, Орталық Азия және Батыс әдебиетінің формаларын (поэзия және пьесалар) қолданды. Мысалы, Бұхаралық автор Абдурауф Фитрат дін қызметкерлерін Орталық Азияны Ресейдің басқыншылығынан қорғау үшін қажет деп санайтын жаңғыруға қарсы шыққандары үшін сынады. Орталық Азия жадидтары бұл бұқаралық ақпарат құралдарын өз жобаларына қолдау табуға, жергілікті мәдени тәжірибелерді сынауға және Түркістанды мазалаған қоғамдық кемшіліктерге ем ретінде модернистік реформалардың платформасын жақтауға және ілгерілетуге мүмкіндік ретінде пайдаланды. Өндірушілерінің адалдығына қарамастан, Орталық Азиядағы жадидтік газеттер көбінесе өте аз таралымға және басылымға ие болды, бұл басылымдардың маңызды демеусіз өмір сүруін қиындатты. Түркістанда баспаға шығатын жадидтар кейде ресейлік цензурамен де келіспейтін, оларды әлеуетті бүлікші элементтер деп қарастыратын.

Many Jadids were heavily involved in printing and publishing, a relatively new enterprise for Turks in Russia. Early print matter created and distributed by commoners in Turkestan were generally lithographic copies of canonical manuscripts from traditional genres. From 1905 to 1917, 166 new Tatar language newspapers and magazines were published. Turkestani Jadids, however, used print media to produce new method textbooks, newspapers and magazines in addition to new plays and literature in a distinctly innovative idiom. Private (i. e., not state run) newspapers in local languages were available to Tatars earlier and Gasprinski's newspaper Tercüman ("Interpreter") was a major organ of Jadid opinion that was widely read in all Turkic regions of the Empire. The first appearance of a Turkic language newspaper produced in Turkestan, however, dates to after the 1905 revolution. Adeeb Khalid describes a bookstore in Samarqand that in 1914 sold "books in Tatar, Ottoman, Arabic, and Persian on topics such as history, geography, general science, medicine, and religion, in addition to dictionaries, atlases, charts, maps, and globes." He explains that books from the Arab world and translations of European works influenced Central Asian Jadids. Newspapers advocated modernization and reform of institutions such as the school system. Tatars who lived in Central Asia (like the socialist Ismail Abidiy) published some of these newspapers. Central Asians, however, published many of their own papers from 1905 until the Russian authorities forbade their publication again in 1908. The content of these papers varied – some were extremely critical of the traditional hierarchy, while others sought to win over more conservative clergy. Some explained the importance of Central Asian participation in Russian politics through the Duma, while others sought to connect Central Asian intellectuals to those in cities like Cairo and Istanbul. The Jadids also used fiction to communicate the same ideas, drawing on Central Asian as well as Western forms of literature (poetry and plays, respectively). For example, the Bukharan author Abdurrauf Fitrat criticized the clergy for discouraging the modernization he believed was necessary to protect Central Asia from Russian incursions. Central Asian Jadids used such mass media as an opportunity to mobilize support for their projects, present critiques of local cultural practices, and generally advocate and advance their platform of modernist reform as a cure for the societal ills plaguing the Turkestan. Despite the dedication of their producers, Jadidist papers in Central Asia usually had very small circulations and print runs that made it difficult for publications to maintain their existence without significant patronage. Jadids publishing in Turkestan also sometimes ran afoul of their Russian censors, who viewed them as potentially subversive elements.

Қазақстан

XIX ғасырдағы көрнекті башқұрт көшбасшысы Зәйнулла Расулев жадидизмнің маңызды өкілдерінің бірі және алғашқы жадиди медресесін ұйымдастырушы болды.

Қазақстан

Олардың кейбіреулері реформаларды жақтады (Ғ. Баруди, Мұса Бигиев, Ғабдрашид Ибрахимов, Қ. Тәржемәни, С. Абызгилдин, З. Қадири, З. Камали, Ғ. Буби және т.б.), ал енді біреулері тек білім беру реформаларын қалады (Р. Фәхретдинов, Ф. Кәрими, Ш. Күлтәси және т.б.).

Солтүстік Кавказ

Солтүстік Кавказ және түркі тілдері Солтүстік Кавказда жадидтар таратып жүрген жазбаларда қолданылды. 1900 жылдардың басында Орталық Азиядағы жадидистердің тілі – парсы тілі болды, және жадидистер арасында жалпыұлттық түркілік кең ауқымды жоспар немесе идеология болған жоқ.

Орталық Азия

Түркістанның орыс халқының көпшілігі діни амалдарды өркениет пен мәдениетке қарсы деп қарады. Сондықтан, орыстар дәстүрлі билік иелерін, атап айтқанда, ғалымдар мен ислам дін қызметкерлерін, қауіпті екстремистер деп санады. Ал, жадидтердің реформаларының прогрессивті және секулярлық сипаты орыстарға ұнады, сондықтан оларды жоғары бағалады. Дегенмен, орыстар Түркістанның орталық азиялық халқына жеке тұрғын үйлер мен шектеулі дауыс беру құқығын беру қажет деп ойлады. Орыс және орталық азиялық халықтарды бөлек ұстау үшін, Түркістанның астанасы Ташкентте тұруға тек орыс элитасы ғана құқылы болды. Сонымен қатар, Түркістан қалаларының көпшілігінде орыстар мен «жергілікті тұрғындар» (орталық азиялықтарды кемсітетін сөз) үшін бөлек аудандар болды. Жадидтердің саяси күшін шектеу үшін, сонымен бірге 1905 жылғы қазан манифестіне сәйкес, халыққа жақын саяси жүйе құрылғандай көрініс беру үшін, орыстар Түркістан халқын «жергілікті» және «жергілікті емес» сайлау құқықтарына бөлді, олардың әрқайсысы Думаға бір өкіл жіберуге құқылы болды. Орыс, жадид және дәстүрлі мектептер Ресей билігі кезінде қатар жұмыс істеді. Ресей үкіметі мектептерде антимодернистік, дәстүрлі, ежелгі консервативті ислам білімін және ислам идеологиясын қасақана қолдану саясатын жүргізді. Бұл саясаттың мақсаты – олардың билігіне қарсылық білдіргендерді, оларды тоқтата тұрып, шет елдік идеологиялардың енуіне жол бермеу арқылы жою болды. 1916 жылы Ресейдегі жадидтік білім беру ошақтары 5000-нан асты. Жадидтер Баудун Мусабаев пен Хусейн Мусабаев құрған Артуш мектебінің негізін қалады. 1934 жылдан кейін Қашғардағы ұйғыр прогресс одағы жадидтерге ұқсас мектептер салды. Жадидтік лидер Гаспринский Бурхан Шахидиге шабыттандырды. Бірінші Шығыс Түркістан Республикасының Кашғардағы ішкі істер министрі Юнус Бег болды, ол бұрын Турфанда жадидизмді таратумен айналысқан саудагер Мақсұд Мухитимен бірге жұмыс істеген. Шыңжаңда қытай татарлары үшін жадидтік мектептер ашылды. Жадидтік татарлар ұйғыр Ибрагим Мути’иді оқытты. Жадидтер «Түркістандық» идентитігін кеңінен таныстырды. Кейбір жадидтер, Мұхаммед Әмин Бугра (Мехмет Әмин) және Масуд Сабри Синьцзянның түркі халықтарына «ұйғыр» деген ат беруге қарсы болды. Олар өз халқына «түрік этносы» деген атау беруді қалады. Масуд Сабри Хуэй халқын хан қытайлары деп санады және оларды өз халқынан бөлек қарастырды. Мұхаммед Әмин Бугра, Шемсиддин Дамолла, Әбдукеримхан Мехсум, Сабит Дамулла Абдулбаки және Абдулқадыр Дамолла – барлығы Бірінші Шығыс Түркістан Республикасына қатысқан жадидтер еді. 1913 жылы Турфанда жадидтік әдістермен мұғалімдер даярлайтын оқу орны татар Хайдер Сайрани және Турфандағы жергілікті саудагер Мұхсұт Мухити тарапынан құрылды. Кейбір түрікмендер жадидтер ұсынған барлық орталық азиялықтар үшін бір түркістан тілі идеясына қарсы болды. Кейбір түрікмендер жадидтер тарапынан қолданылған түркістандық идентитігіне және жадидтер тарапынан қолданылған шағатай тіліне негізделген түркістан тіліне қарсы болды. Алышбег Әлиев, Мұхаммедгүл Атабаев және Мұхаммедғилыш Бишара Низами жадидтік түрікмендердің қатарында болды, ал Бұхара мен Ташкент жадидтік қызметтің орталықтары болды. Ресей үкіметі түркі мәдениеті мен экономикасын әдейі ұмытылуға ұсыну саясатын жүзеге асырды, ал жадидтер оған қарсы күресті. Қазақ Туар Рысқұлов жадид болған. Мұхаммед Гелдиев, жадид, 1921 жылы комиссияға тапсырылған әдеби түрікмен тілінің қалыптасуына ықпал етті. Жадидтер тарихи шындықты дәл жазуды қалады.

For the most part, the Russian population of Turkestan viewed religious practice as counter to civilization and culture. Therefore, the Russians had a particular distaste for traditional authority figures, like the Ulama and the Islamic clergy, who they viewed as dangerous extremists. On the other hand, the Russians held the Jadids in much higher regard because of the progressive and secular nature of their reforms. However, the Russians maintained the idea that the Central Asian population of Turkestan should have separate living spaces and limited voting rights. In terms of keeping the Russian and Central Asian populations separate, residence in Tashkent, the capital of Turkestan, was limited to Russian elites. Furthermore, most cities in Turkestan had distinct quarters for Russians and "natives" (a pejorative term for Central Asians). To limit the political power of the Jadids, while giving the appearance of creating a more accessible political system in line with the 1905 October Manifesto, the Russians divided Turkestan's population into "native" and "non native" electoral franchises, each with the ability to send one representative to the Duma. Russian, Jadidist, and traditionalist schools all ran alongside one another under Russian rule. A policy of deliberately enforcing anti modern, traditional, ancient conservative Islamic education in schools and Islamic ideology was enforced by the Russians in order to deliberately hamper and destroy opposition to their rule by keeping them in a state of torpor to and prevent foreign ideologies from penetrating in. Russia's institutions of learning run by Jadidist numbered over 5,000 in 1916. The Jadidists inspired an Artush based school founded by Bawudun Musabayov and Husayn Musabayov. Jadid like schools were built by the Uyghur Progress Union of Kashgar after 1934. Jadidist leader Gasprinskii inspired Burhan Shahidi. The First East Turkestan Republic in Kashgar's Interior Minister was Yunus Beg, who previously worked with Maqsud Muhiti, a merchant who spread Jadidism in Turfan. Jadid schools were founded in Xinjiang for Chinese Tatars. Jadidist Tatars taught the Uighur Ibrahim Muti'i. The Jadidists popularized the identity of "Turkestani". Some Jadids and Muhammad Amin Bughra (Mehmet Emin) and Masud Sabri rejected the imposition of the name "Uyghur" upon the Turkic people of Xinjiang. They wanted instead the name "Turkic ethnicity" to be applied to their people. Masud Sabri also viewed the Hui people as Han Chinese and separate from his own people. Muhammad Amin Bughra, Shemsiddin Damolla, Abdukerimhan Mehsum, Sabit Damulla Abdulbaki, and Abdulqadir Damolla were all Jadists who took part in the First East Turkestan Republic. In 1913 in Turfan an institution for training teachers in Jadidist methods was founded by Heyder Sayrani, a Tatar, and Mukhsut Muhiti, a local merchant in Turfan. Some Turkmen were hostile to the idea of one Turkestani language for all Central Asians proposed by the Jadidists. Some Turkmen were against the Turkestani identity promoted by the Jadid and the Chagatai based Turkestani speech promoted by the Jadid. Alyshbeg Aliev, Muhammetgulu Atabaev and Muhammetgylych Bichare Nizami were among the Jadidist Turkmens while Bukhara and Tashkent were the centers of Jadidist activity. The policy of deliberately encouraging the neglect of culture and economy of the Turks was implemented by the Russian government and struggled against by the Jadid. Turar Ryskulov, a Kazakh, was a Jadidist. Muhammad Geldiev, a Jadidist, was an influence on the formulation of literary Turkmen whose genesis was tasked to a commission in 1921. The creation of accurate historical narrative was desired by the Jadidists.

1917 жылдан кейін

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін большевиктер орталық билікке бағынатын, жеке этникалық топтар үшін мемлекеттер құруды көздеді. Орталық Азияның азаттығын ілгерілетуге ынталы жадидтер 1917 жылдан бастап тіл реформасын, «жаңа әдіс» оқытуын және ауқымды мәдени жобаларды жаңа күшпен қолға алды. 1920-ші жылдардың басында жадидтер большевиктермен ынтымақтасуға мүмкіндік алып, олармен бірдей дәрежеде үкіметке қатысуға қол жеткізді. Сонымен қатар, кеңестік үкіметтен пайда табу үшін көптеген жадидтер Коммунистік партияға қосылды. Большевиктер өз кезегінде жадидтердің ұлттық мақсаттарын іске асыруға көмектесуге дайын болды, бірақ тек өз шарттары мен мүдделеріне сәйкес. Жадидтердің арманын іске асыру үшін қажетті құрылымдарды (мемлекеттік қаржыландырылатын мектептер, нарықтың ықпалынан тыс баспа саласы, жаңа саяси билік органдары) құрғанмен, большевиктер жадидтердің қозғалысын өз мақсаттарына бағындыруды көздеді. Бұл мақсатқа жету үшін афишалар, газет мақалалары, кино және театр арқылы саяси ағарту жұмыстарын жүргізді. Алайда, большевиктер мен жадидтер социалистік революцияның қалай жүзеге асуы керек екендігі туралы әрдайым келіспеді. Жадидтер барлық түркі халықтарын біріктіретін мемлекет құруды жоспарласа, большевиктер этнографиялық мәліметтерге сүйене отырып, Орталық Азияны бөлінетін аймақ ретінде қарастырды. Большевиктердің ұлт құру моделіне қарсылық ретінде жадидтер Коканд қаласында КСРО-дан тәуелсіздік алу ниетімен біріккен уақытша үкімет құрды. Бірақ бұл үкімет 1917-1918 жылдары ғана сақталды, содан кейін Ташкент кеңесінің күштерімен қатыгездікпен талқандалды. Осыдан кейін болған қырғында 14 мыңға жуық адам, оның ішінде көптеген белгілі жадидтер қаза тапты. Жадидтер кеңестік жүйедегі ішкі механизмдерге бейімделген сайын, большевиктер оларды толық бақылаудан шығара алмайтынын түсінді. Осының салдарынан большевиктер социалистік революция идеологиясына берілген және түркі мәдениетінен алшақтанған жергілікті Орталық Азия кадрларын құрды.

With the October Revolution of 1917, the Bolsheviks aimed to create states for separate ethnic groups that answered to a central authority. The Jadids, greatly attracted to the promotion of Central Asian liberation, embarked on language reform, "new method" teaching, and expansive cultural projects with renewed fervor after 1917. By the early 1920s, the Jadids finally felt comfortable allying the channels of Bolsheviks, allowing them to participate in the government on a more equal standing with the Russians. Also, in order to further reap the benefits of the Soviets, large numbers of Jadids joined the Communist Party. For their part, the Bolsheviks were willing to assist the Jadids in realizing their national goals, but only on Bolshevik terms and interests. While the Bolsheviks created the structures needed to fully realize the Jadids' dreams (state funded schools, a print sphere immune to market forces, new organs of political authority) the Bolsheviks maintained their own agenda for harnessing the energies of the Jadid mobilization effort. This agenda focused on political education through postering, newspaper articles, film, and theater. At the same time, Bolsheviks and Jadids did not always see eye to eye on how the socialist revolution should play out. The Jadids hoped to establish a unified nation for all Turkic peoples, while the Bolsheviks envisioned a more divided Central Asia based on ethnographic data. As a formal challenge to the Bolshevik model of nation building, the Jadids founded a unified provisional government in the city of Kokand, with the intention of remaining autonomous from the USSR. After lasting only one year, 1917–1918, Kokand was brutally crushed by the forces of the Tashkent Soviet; around 14,000 people, including many leading Jadids, were killed in the ensuing massacre. As the Jadids became more comfortable with the inner workings of the Soviets, the Bolsheviks determined that they could no longer completely manipulate them. As a result, the Bolsheviks established local Central Asian cadres who were ideologically bound to Socialist revolutionism and disconnected from Turkic cultural practice.

1926 жылдан кейін

1924 жылы Владимир Ленин қайтыс болғаннан кейін Иосиф Сталин билікке таласуды бастады, бұл оның саяси қарсыластарын жоюға және билікті толық бекітуге әкелді. Осы бекітудің нәтижесінде 1926 жылға қарай Коммунистік партия Орталық Азиядағы өкілеттігіне сенімді болып, дәстүрлі билікке қарсы күресті джадиттердің көмегінсіз бастады. Жағдай одан да нашар болды, өйткені джадиттер олардың басты қарсыластары – ғалымдар мен ислам дін қызметкерлеріне жасалған тазалаулардың құрбанына айналды. Джадиттер жергілікті буржуазияның өкілдері деп жарияланып, жұмыстан алынып, қажет болған жағдайда тұтқындалып, тіпті өлім жазасына кесілуі керек контрреволюциялық агенттер деп есептелді. 1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдар бойында Орталық Азияның дерлік барлық зиялы қауымы, соның ішінде Чолпан мен Абдурауф Фитрат сияқты жетекші джадит жазушылары мен ақындары тазаланды. Дегенмен, қазір джадиттер Өзбекстанда «Өзбек ұлттық қаһармандары» ретінде қайта құрметке ие болды. "Хиндустанда бир фаранги ил бухаралик бир мударриснинг бирнеча масалалар хам усули и жадид махсусида қилиган муназараси" кітабын Абдулрауф Фитрат жазған. Бехбуди «Парадкуш» шығармасын жазды. Убайдулла Ходжаев түркі және орыс тілдеріндегі бұқаралық ақпарат құралдарында жұмыс істеді. Джадиттік әдістермен жұмыс істейтін мектептер 19 ғасырдың соңғы онжылдығында пайда болды, бұл бұрыннан бар ескі медресе және мақтап жүйесіне қосымша болды.