Кіріспе

Түркиядағы діни істер жөніндегі мемлекеттік мекеме

Түркиядағы діни істер жөніндегі басқарма (Diyanet İşleri Başkanlığı, көбінесе Диянет деп аталады) – 1924 жылы Мұстафа Кемал Ататүктің бұйрығымен, Түркия Конституциясының 136-бабына сәйкес, Осман халифаты жойылғанға дейін Шейх әл-Ислам басқарған әкімшілік міндеттердің бір бөлігін орындау үшін құрылған ресми, тұрақты мемлекеттік мекеме. Діни істер басқармасының төрағасы Түркияның Бас мүфтиі саналады. Заң бойынша Диянеттің міндеттері – «Ислам дінінің сенім және құлшылық істерін басқару» болып табылады. 2006 жылдан бастап Диянет нығайтылды, 2015 жылға қарай бюджеті төрт есеге артты, ал штат қызметкерлері екі есеге көбейіп, 150 мыңға жетті. Оның Түркия бойынша 1000 филиалы бар және 145 елде білім беру, мәдени және қайырымдылық қызметтерін ұсынады. 1975 жылдан бастап имам-хатип мектептерінің түлектеріне жалпы орта мектеп түлектерімен бірдей мәртебе берілді, соның салдарынан олар университеттерде оқуға рұқсат алды. 1975 жылы 300-ден астам имам-хатип мектептері болды, онда шамамен 300 000 оқушы білім алды. Түркия Диянет Қоры (Türkiye Diyanet Vakfı) 1975 жылы Діни істер басқармасының жұмысын қолдау, Ислам дінін тарату және діни қызметтер атқаратын дін қызметкерлерін даярлау мақсатында құрылды. Оның маңызды жұмыстарының бірі – 44 томдық TDV Ислам энциклопедиясы (TDV İslam Ansiklopedisi), ол онлайн қолжетімді. 2021 жылғы академиялық жарияланым Диянеттің кеңейіп келе жатқан қызметін былай сипаттады: 2012 жылы ол әлеуметтік желілердегі қатысуымен қатар, өзінің тәулік бойы жұмыс істейтін спутниктік телеарнасы – Диянет Телевизиясын іске қосты. 2000 жылы 3000 болған мектепке дейінгі Құран курстарының саны 2018 жылы 16 200-ге жетті, 2019 жылдың соңына қарай 24 463 оқытушы жұмыс істеді, ал 2018 жылы жазғы Құран курстарына шамамен 4 миллион адам қатысты, 2023 жылға қарай 24 миллион адамға жетуді көздеп отыр. 2019 жылға қарай 1734 кітап жарық көрді және 2018 жылға қарай 9 миллион кітап тегін таратылды. 2010 жылға дейін Диянет гендерлік және денсаулық мәселелерінде дәстүрлі емес көзқарастарды қабылдады. 2005 жылы Диянет 450 әйелді уаиз (имамдардан жоғары дәрежелі) қызметіне тағайындады және экстракорпоралды ұрықтандыру мен ауыздық таблеткаларды «Исламға сәйкес» деп таныды. 2012 жылы Түркия Президенті Абдулла Гүл осы мекемеге барып, «Діни істер басқармасының [яғни Диянет] ең маңызды міндеттерінің бірі – халқымызға дінімізді ең дұрыс, анық және түйіндеп үйрету және оларды шарлатандықтан аулақ ұстау» деді.

Түрік мұсылмандары Диянеттен тыс

Диянет ханафит мектебінің ізімен жүріп, Түркия халқының "бірден екі бестен біріне" дейін құрайтын, "басқа түрік ислам діндерінің әртүрлілігіне немқұрайлы" болғаны үшін сынға ұшырады, яғни ханафит емес дін өкілдері. Сонымен қатар, 2000-жылдардың басында Түркияның Кассациялық сотында өткен сот процесінде Диянет алевилік бірлестіктерін мойындауға және алевилік мұраны зерттеуге қарсы болды, себебі бұл "бөлінуге" алып келуі мүмкін еді. Мәдениет министрлігі және Мемлекеттік кеңес бұл тәсілді сынға алды, өйткені алевилер түрік мәдениетінің бір бөлігін құрайды.

2010 ж. және одан кейінгі

2010–2011 жылдары Диянет «сүнни исламды насихаттауға бағытталған, үлкен мемлекеттік бюрократияға» айнала бастады. Диянетті биліктегі АКП партиясына қызмет етуде және жомарт шығындарға (басшысы Мехмет Гөрмез үшін қымбат көлік пен джакузи) жұмсауда айыптайды. 2016 жылғы шілдедегі төңкеріс талпынысынан кейін президент Режеп Тайып Ердоған Диянеттен 492 діни қызметкерді қызметтен шеттетуге бұйрық берді. Сондай-ақ 2016 жылы Диянет қарастырылатын имамдар мен діни мекемелерге Гүлен қозғалысы туралы толыққанды ақпарат жинауды тапсырды. Ол Түркия Парламентіне 38 елден алынған 50 барлау есебін ұсынды. Диянет имамдары Ұлттық барлау ұйымының қолдауымен Түркия мемлекетінің шетелдегі азаматтарын бақылауға қатысады, әсіресе Гүлен қозғалысымен, Күрд жұмысшы партиясымен және Революциялық халықтық азаттық партиясы/Фронтымен байланысы бар деген күдік туғандарды. 2017 жылы кейбір сарапшылар «Диянеттің Түркияның ішкі және сыртқы саясатына араласуы Ердоғанның авторитаризмінің күшеюіне жаңа кезең ашады» деген пікір білдірді. 2018 жылы Мустафа Чағричи «Бүгінгі Диянеттің көзқарасы ислами және араб мәдениетіне жақын» деді. Сол жылы Диянет азаматтарға Рамазан айында электронды ораза ұстауды ұсынды. Электронды ораза – смартфондар, ноутбуктер және әлеуметтік желілер сияқты технологияларды пайдалануды шектеуді білдіреді.

Сын

ДРА діншіл діни қызметкерлерді тағайындау және исламды азаматтық қоғамға енгізу арқылы Түркияның зайырлы конституциясын ыдыратып жатыр деген айыптамаға ұшырады.

Фәтуалар

Диянет 2011 жылдан кейін біраз уақыттан соң сұраныс бойынша фәтуалар шығара бастады, және олардың саны "қарқынды өсуде". Түркиялық қоғамның кейбір өкілдерінен сындарға ұшыраған Диянеттің фәтуаларының арасында 2016 жылдың басындағы, құда-құдалардың никелерінен бұрын қол ұстасуға немесе жалғыз уақыт өткізуге болмайтыны туралы шешім де бар. 2023 жылғы Түркия-Сирия жер сілкінісінен кейін, жер сілкінісі салдарынан жетім қалған балаларды асырап алу туралы сұраққа жауап ретінде Диянет, исламда асырап алынған балаларды өз ата-аналарымен некелеуге болатынын, асырап алу мақтауға лайық болғанымен, асырап алынған балалар туыс емес екенін айтқандықтан, дау тудырды. Сұрақта асырап алынған балалармен некеге тұру туралы сөз қозгалмаған. Белсенді топтар бұл қадамды "бала зорлауына жол ашу" деп сынады, ал Түркия адвокаттар қауымдастығы және секулярлық газеттер мұрагерлік құқығын қамтамасыз ететін және асырап алынған балалар мен олардың асырап алушылары арасындағы некеге тыйым салатын Түркия азаматтық кодексінің баптарын бұзуды атап көрсетті. Диянет даудан кейін екінші мәлімдеме жасап, оның дұрыс түсінілмегенін мәлімдеді. Мәлімдемеде бастапқы шешім қайталанды, сонымен қатар ел заңдарының сақталуы қажеттігі де айтылды.

Халықаралық

Diyanet түркі диаспорасы бар елдерде қызмет көрсетеді және белсенділік танытады. 2018 жылғы мәлімет бойынша, Diyanet 38 елде 61 филиалмен өкілдік етті.

Австралия

Diyanet Австралиядағы шамамен ондай мешіт пен бірлестіктерге қызмет етеді.

Австрия

Avusturya Türk Islam Kültür ve Sosyal Yardımlaşma Birliği (қысқаша ATIB) – Австриядағы ең ірі мұсылман ұйымы және 2018 жылы 75-100 мың мүшесі болған.

Бельгия

Диянет, Түрік Ислам діни қорының (Fondation religieuse islamique turque de Belgique) аясында, Бельгиядағы 300 мешіттің 70-ін бақылайды және мұсылман қауымдастықтарының ең ірі желісін құрайды. Басқа мұсылман ұйымдарымен салыстырғанда оның жұмыс істеу тәсілі қарапайым. Бельгиядағы мұсылмандар мешіт сатып алады немесе жасайды және оны Диянетке табыс етеді. Диянет содан кейін Түркияда білім алған имамды жіберіп, оның жалақысын төлейді. Имам бірнеше жыл қызмет етеді, содан кейін Түркияға оралып мансабын жалғастырады немесе басқа Диянет мешітіне шет елге жіберіледі. Имамдар – Түрік мемлекетінің қызметкерлері.

Дания

"Даниялық түрік ислам қоры" (Dansk Tyrkisk Islamisk Stiftelse) Диянет құрамына кіреді және Даниядағы ең ірі мұсылман ұйымы болып табылады. Диянеттің басты бәсекелес исламдық ұйымдары – Millî Görüş және алеви бірлестігі.

Германия

Түрік исламдық діни істер одағы (Türkisch Islamische Union der Anstalt für Religion e. V., Diyanet İşleri Türk İslam Birliği), көбінесе DİTİB деп аталады, 1984 жылы құрылған. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, DİTİB Германиядағы 900 мешітті қаржыландырады. DİTİB штаб-пәтері Кельн қаласының Эренфельд ауданындағы Кельн орталық мешітінде орналасқан.

Жапония

Токио Ками мешіті мен Диянет түрік мәдени орталығы 1997 жылы Түркияның дін істері басқармасының басшылығымен "Токио Ками қоры" ретінде құрылды. 2022 жылға дейін мешітте 12 имам қызмет еткен.

Нидерланды

2018 жылы Нидерландыдағы 475 мешіттің ішінде ең көбі (146) Түркияның Діни істер басқармасының (Диянет) бақылауында. Диянет түрік АКП партиясының саяси идеологиясын іске асырады және өзі бақылайтын мешіттерде Түркияда дайындалған имамдарды жұмысқа тартады. Сыншылар Диянет имамдарының, олардың кейбіреулері голланд тілін білмейтінінің, голландта тұратын түрік мұсылмандарының Нидерланд қоғамына толық қатысуына кедергі келтіретінін, түрік мемлекетіне адалдық танытуға баса назар беретінін, ал голланд мемлекетіне адалдық ұғымын қанағаттанарлық деңгейде жеткізбейтінін айтады.

Швеция

Diyanet Швециядағы штаб-пәтері – Худдингеде орналасқан қор. 2017 жылы мемлекеттік радио SR хабарлағандай, Диянет Швецияда тоғыз мешіт басқарады және 14 имамның жалақысын төлейді. 2016 жылғы төңкеріс әрекетінен кейін олардың көптегені әлеуметтік желілерде Гүлен қозғалысын және Ердоған үкіметіне қарсылардың басқа да топтарын қатты айыптаған жазбалар жариялады. Имамдар діни міндеттерін атқарумен қатар, Түркия үкіметін сынағандар туралы хабарлауға да міндетті. Dagens Nyheter газетінің мәліметінше, мешіттерде президент Ердоған мен АКП партиясының үгіті таратылады.