49-шы параллель: Соғыс драмасы және пропаганда фильмі

Кіріспе

Майкл Пауэллдің 1941 жылғы фильмі «49-шы параллель» – 1941 жылғы британдық соғыс драмасы. Бұл Майкл Пауэлл мен Эмерик Прессбергердің бірлесіп жасаған үшінші фильм болды. АҚШ-та «The Invaders» деген атпен шықты. Британдық Ақпарат министрлігі Майкл Пауэллге олар үшін «миналарды залалсыздандыру туралы фильм» түсіруді ұсынды. Бірақ Пауэлл сол кезде бейтарап болған АҚШ-тың пікірін өзгертуге көмектесетін фильм жасауды жөн көрді. Пауэлл: «Мен американдықтарды қорқытып, оларды соғысқа итермелеймін деп үміттендім», – деді. Сценарист Эмерик Прессбергер: «Геббельс өзін үгіт-насихат шебері санайды, бірақ мен оған бір-екі нәрсені көрсетіп беремін», – деп мәлімдеді. Пауэлл британдық және канадалық үкіметтерді көндіріп, 1940 жылы түсірілімдерді бастады. Алайда фильм 1942 жылдың наурыз айында шыққан кезде, Еуропа соғысынан қалысқысы келген АҚШ үш ай бұрын болған шабуылдан кейін Германияға қарсы күшке қосылуға мәжбүр болды. Неміс офицері, лейтенант Хирт рөліне бастапқыда олардың өндіріс компаниясының сенімді адамы Эсмонд Найт таңдалған. Найт Дюнкерк эвакуациясынан кейін жергілікті қорғаныс жасақтарын (кейіннен Халық гвардиясы ретінде танымал) даярлауға қатысты, ал 1940 жылдың соңында Корольдік теңіз күштерінде оқуға қабылданды. Бұл оқу «49-шы параллель» жұмысымен келіспейтін еді. Антон Уолбрук Питер рөлі үшін алған гонорарының жартысын Халықаралық Қызыл Крестке сыйлады. Реймонд Мэйси, Лоренс Оливье және Лесли Ховард бұл маңызды үгіт-насихат фильмі екенін сезініп, әдеттегі жалақыларының жартысына жұмыс істеуге келісті. TCM-нің Роб Никсон: «Фильмнің жоғары сапасының себебі – тамаша актерлік құрам, олардың көпшілігі фильмге сенгендіктен айтарлықтай төмен жалақыға жұмыс істеген британдық жұлдыздар», – деп атап өтті. Бұл канадалық Массидің экранда канадалық рөлді сомдаған жалғыз жағдайы.

Сюжет

Сент-Лоуренс шығанағында U 37 – неміс суденесі канадалық жүк кемесін батырады, содан кейін Хадсон шығанағына қашып, RCN және RCAF-тен құтылады. Алты адамнан тұратын шабуыл жасаған топ азық-түлік пен отын іздеп құрлыққа шыққанда, U суденесі RCAF бомбалаушыларының шабуылынан батып кетеді. Алты аман қалған, лейтенанттар Хирт пен Кунеке басқаруымен, бейтарап АҚШ-қа бет түзеді. Суға батқан кеме туралы хабарды тексеруге жіберілген гидросамолетқа немістер оқ ашып, ұшқышты және жергілікті инуиттердің бірнешеуін өлтіреді. Олар ұшақты ұрлап алады, бірақ артық жүк салдарынан ұшыра алмайды. Бір теңізші қаруды лақтырып тастау үшін суға түседі, сол кезде инуит оны атып өлтіреді, осылайша ұшуға қажетті жүк жеңілдейді. Оңтүстікке қарай ұшып бара жатқанда отын бітіп, ұшақ Манитобадағы көлге құлап, Кунеке қаза табады. Немістерді жақын маңдағы хуттерлер қабылдайды. Қашқындар хуттерлерді нацистік идеологияны қолдайтындықтарын ойлайды, бірақ олардың кейбіреулері Гитлер Германиясынан қашқан босқындар екенін біледі. Хирттің фанатикалық сөзін қауымның көшбасшысы Питер нақтырақ жоққа шығарады. Теңізшілердің бірі, Фогель, қауымға қосылып, нан пісіруші болып жұмыс істегісі келеді, бірақ Хирт оны сотқа тартады және дезертирлік және сатқындық үшін жазалайды. Хирт, Лорман және Кранц Виннипегке жетеді. Хирт олардың батысқа, Ванкуверге сапар шегіп, Жапонияға кететін кемеге отыруға шешім қабылдайтынын айтады. Олар бір көлікті ұрлап, Банф қаласындағы (Альберта провинциясы) Банф Үндістер күні кезінде тоқтайтын пойызға мінеді. Канадалық қарулы күштердің офицері жиналған халыққа сөз сөйлейді, ал Кранц қорқып тұтқындалады. Қалған екі адам Роки таулары арқылы қашып бара жатқанда, эксцентрикті ағылшын жазушысы Филип Армстронг Скотт оларды көл жағасындағы лагеріне шақырады, оларды жолдан адасқан туристер деп ойлайды. Олар оған қарсы шығып, оның қолжазбасын және бағалы суреттерін өртеп жібереді. Скотт пен оның серіктері оларды қуалайды. Лорман ақыры Хирттің басшылығына наразы болып, жеке жолға шығады. Лорман үңгірде қамауға алынады. Скотт жараланады, бірақ үңгірге кіріп, Лорманды есінен айырады. Соңғы қашқын Хирт, Канада-АҚШ шекарасына жақын жердегі Канада Ұлттық темір жолы пойзының багаж вагонында рұқсатысыз кеткен канадалық әскері Энди Брокты кездестіреді. Хирт Брокты тапаншасының домалағымен ұрып, оның киім-кешегі мен табельдік номерін ұрлап алады. Пойыз Ниагара шарлауы арқылы АҚШ-қа өткеннен кейін, Хирт қаруын АҚШ кеден қызметкеріне тапсырып, оны неміс елшілігіне апаруды талап етеді. Брок ресми өкілге Хирттің, қазір әлемге әйгілі болған, Канадада кісі өлтіргені үшін іздестіріліп жатқанын айтады және олардың екеуінің де жүк тізімінде жоқ екенін, сондықтан Америкаға кіре алмайтынын көрсетеді. Осы формалдыққа сүйене отырып, Хирт пен Брок Канадаға қайтарылады. Пойыз көпірден өтіп келе жатқанда, Брок фуражкасын киіп, Хиртке қолын көтеруді бұйырады, сонда күшті соққы естіледі.

In the Gulf of St. Lawrence, U 37, a German U boat, sinks a Canadian freighter, then evades the RCN and RCAF by sailing into Hudson Bay. While a raiding party of six is ashore in search of food and fuel, the U boat is sunk by RCAF bombers. The six survivors set out for the neutral United States, led by Lieutenants Hirth and Kuhnecke. When a floatplane is dispatched to investigate reports of the sinking, the Germans open fire, killing the pilot and some of the local Inuit. They steal the aircraft, but cannot achieve takeoff because they are overloaded. One sailor steps out onto a float to throw out the guns and is shot and killed by an Inuk, thereby lightening the load for takeoff. Heading south, the floatplane runs out of fuel and crashes into a lake in Manitoba, killing Kuhnecke. The Germans are welcomed by a nearby Hutterite farming community. The fugitives assume that the Hutterites are sympathetic to the Nazi cause, but some of them are refugees from Hitler's Germany, and Hirth's fanatical speech is eloquently refuted by Peter, the community's leader. One of the sailors, Vogel, would rather join the community and ply his trade as a baker, but he is tried by Hirth and summarily executed for desertion and treachery. Hirth, Lohrmann and Kranz arrive in Winnipeg. Hirth decides they will travel west to Vancouver and catch a steamship for Japan. They hijack a car, then take a train that stops in Banff, Alberta, during Banff Indian Days. A Canadian Mountie addresses the crowd and Kranz is arrested when he panics. Fleeing across the Rocky Mountains, the two remaining men are welcomed to a lakeside camp by an eccentric English writer named Philip Armstrong Scott, who takes them for lost tourists. They turn on him, burning his manuscript and his precious paintings. Scott and his men pursue them. Lohrmann finally rebels against Hirth's leadership and takes off by himself. Lohrmann is cornered in a cave. Scott is wounded, but enters the cave and beats Lohrmann unconscious. Hirth, the last fugitive, meets Andy Brock, a Canadian soldier who is absent without leave, in the baggage car of a Canadian National Railway train near the Canadian US border. Hirth knocks Brock cold with the butt of his gun and steals his uniform and dog tags. After the train crosses into the United States at Niagara Falls, Hirth surrenders his gun to a US Customs official and demands to be taken to the German embassy. Brock tells the official that Hirth, now world famous, is wanted in Canada for murder, and points out that neither of them is listed on the freight manifest, so they cannot enter America. Using this technicality Hirth and Brock are sent back to Canada. As the train returns over the bridge, Brock dons his uniform cap, tells Hirth to put his hands up, and a solid punch is heard.

Өндіріс

Ашылу титрлері мен арнау Канада Роки тауларының әуе панорамасымен бірге көрінеді. Алғашқы кадрда: «Бұл фильм Канадаға және Доминионның барлық түкпіріндегі канадалықтарға арналған, олар оны жасауға көмектесті; АҚШ, Канада Доминионы және Ұлыбритания үкіметтеріне, олар оны мүмкін етті, сондай-ақ оқиғамызға сеніп, әлемнің түкпір-түкпірінен келген актерлерге арналған». Пауэллдің Канадада британдық соғыс күштеріне көмектесу мақсатындағы пропагандалық фильм түсіруге деген ынтасы Прессбургердің кейбір жұмыстарымен үйлесті. Өндіріс алдында тек идея болғанымен, Прессбургердің «Он кішкентай негр» сюжетіне ұқсас, адамдардың бірінен соң бірі тобынан алынып тасталуы туралы идеясы негізінде сценарий жазыла бастады. Пауэлл мен Прессбургер сценарийді дамытқанда, Канаданың ауқымын көрсететін қосымша түсірілімдер жасалды. «Саяхаттық очерк» деп аталатын бастапқы кадрлардың бәрін Фредди Янг Канадаға жасаған алғашқы сапарында әртүрлі ұшақтардың, пойыздың және автомобильдердің терезелерінен қолға ұстап түсірді. U-кемесін Галифакс, Новая Шотландияда Гарри Ропер жасады және оны Ньюфаундлендтегі Корнер Брукке сүйреп әкелді, онда Корольдік Канада Әуе күштерінің (RCAF) Lockheed Hudson бомбалаушылары фильмнің басында Белл-Айл проливінде «атып түсірді». Пауэлл Ньюфаундлендтің сол кезде Канаданың бөлігі емес, тәждік колония екенін ұмытып кетті. Осыдан кейін, толық өлшемді су асты кемесін сол жерге жеткізген кезде, оны Кеден және акциздік қызмет тәркіледі, олар импорттық баж салығын төлеуді талап етті. Пауэлл фильмнің соғысқа қосқан үлесін атап, Ньюфаундленд губернаторына жүгінуге мәжбүр болды. U-37-де RCAF ұсынған екі 1000 фунттық бомба болды. Пауэлл актерлерге олардың бортында екенін айтпады, себебі олардың қорқып қалуы мүмкін деп ойлады. Бомбалар жарылғанға дейін актерлер манекендермен ауыстырылды. Пауэллдің дауысы кейбір су асты көріністерінде анық естіледі. Бірде камера қайығы су асты кемесіне шамадан тыс жақындағанда Пауэлл: «Түсіруді жалғастырыңдар!» деді. Оның тағы бір рөлі – бірнеше сахнада Реймонд Мэссидің дублері болу. Фильм шықпастан бұрын Фалардо RCAF ұшқышы болды және Ұлыбританиядағы ұшақ апатында 19 жасында қаза тапты. Ловелл басқаруға алынған ұшақтың құлауында суға батуға азда-кем қалды. Тіпті жүзе білетіндер де (ал Ловелл жүзе алмайтын) ұшақ күткеннен жылдам батқанда алаңдады; «жағдайды ширықтыру» үшін лақтырылған иіс бомбасы хаосты одан әрі күшейтті. Камера тобының бір мүшесі суға секіріп, актерді құтқарып қалды. Американдық трейлер «Қаланың сөзі» фильмінің түсірілім алаңында «Бір түскі ас кезінде болған оқиға» деген атпен түсірілді, онда жұлдыздар Кэри Грант, Жан Артур және Рональд Колман режиссер Джордж Стивенске екі сағаттық түскі үзіліс кезінде осы қызықты фильмді көргендері туралы айтты.

The opening credits and dedication appear over an aerial panorama of the Canadian Rockies. The opening shot reads:This film is dedicated to Canada and to Canadians all over the Dominion who helped us to make it; to the Governments of the USA, of the Dominion of Canada, and of the United Kingdom, who made it possible, and to the actors who believed in our story and came from all parts of the world to play in it. Powell's interest in making a propaganda film set in Canada to aid the British war effort dovetailed with some of Pressburger's work. Although only a concept during pre production, a screenplay began to be formulated based on Pressburger's idea to replicate the Ten Little Indians scenario of people being removed from a group, one by one. While Powell and Pressburger developed the screenplay, additional photography was assembled of the scope and breadth of Canada. All the opening "travelogue" footage was shot by Freddie Young with a hand held camera out the windows of various aircraft, trains and automobiles on an initial trip across Canada. The U boat was built by Harry Roper of Halifax, Nova Scotia and towed to Corner Brook, Newfoundland, where it was "shot down" by the Royal Canadian Air Force (RCAF) Lockheed Hudson bombers in the Strait of Belle Isle at the beginning of the film. Powell forgot that Newfoundland was at the time a Crown Colony, not a part of Canada. As a result, when they moved the full sized submarine model there, it was impounded by Customs & Excise, which demanded that import duty be paid. Powell had to appeal to the Governor of Newfoundland, citing the film's contribution to the war effort. The U 37 carried two 1,000 lb bombs supplied by the RCAF. Powell did not tell the actors that they were aboard, as he thought that they might become nervous. The actors were replaced by dummies before the bombs were detonated. Powell's voice can be heard faintly in some of the submarine scenes. Once, when the camera boat almost collides with the submarine, Powell says, "Keep rolling." A second role for him was as a double for Raymond Massey in a few scenes. Before the film was released, Falardeau became an RCAF pilot and was killed at age 19 in an aircraft accident in Britain. Lovell nearly drowned in the scene where the commandeered floatplane crashes. Even those who could swim (which Lovell could not) became flustered when the aircraft sank faster than anticipated; the stink bomb that was thrown in to "heighten the turmoil" added greatly to the chaos. A member of the camera crew jumped in and saved the actor. The American film trailer was made on the set of the film The Talk of the Town, under the title It Happened One Noon, with stars Cary Grant, Jean Arthur and Ronald Colman telling the director George Stevens about seeing the exciting film during a two hour lunch break.

Сыншылар

49-шы параллель фильміне сыншылардың пікірлері көбінесе жағымды болды, «The New York Times» газетінің сыншысы шабыттандырылып: «Жанға жегетін әрекет, тамаша актерлік шеберлік. Көңілді және қызықты фильм!» – деп жазды, ал «Variety» журналы: «Бұл маңызды және тиімді фильм. Бастапқы көріністер үміттерді оятып, фильм оларды ақтады. Әрбір деталь, ең кішкентай ролі де керемет ойналған» деген қорытынды жасады.

«Rotten Tomatoes» сайтында 10 сынға негізделген 49-шы параллельдің мақұлдау деңгейі 90%, орташа бағасы 7,1/10. Леонард Мальтин бұл «Қызықты, Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты тартымды фильм» деп бағалап, 4 жұлдыздың 3,5-ін берді және актерлік құрамының жоғары деңгейде, сюжеттегі күдікті жағдайдың молдығы мен кейіпкерлердің жанды бейнеленгенін атап өтті.

Кассалық жинақ

Kinematograph Weekly журналының мәліметінше, бұл фильм 1941 жылы британдық кассада ең көп таралған фильм болды. The Times газеті фильмнің табысына "Одеон" кинотеатрлар желісінің негізін қалаушы Оскар Дойчтың ынтасын жатқызды. АҚШ-та Universal компаниясы фильмді қабылдаудан бас тартты, бірақ Columbia компаниясы оны Солтүстік Америкада тарату үшін 200 000 долларға сатып алды. Variety журналының есебуынша, 1942 жылы фильм АҚШ прокатынан 1,3 миллион долларлық кіріс әкелді. Фильм Солтүстік Америка кассасында барлығы 5 миллион доллар тапты. Британдық кино институты фильмді Ұлыбританиядағы 9,3 миллион көрерменнің кинотеатрға баруына сүйене отырып, британдық көрермендер арасындағы ең танымал фильмдердің 63-орынына қойды.

Марапаттар

Прессбергер ең үздік оқиға үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, ал фильм «Ең үздік фильм» және «Ең үздік сценарий» номинацияларына ие болды (қосымша диалог үшін Родни Экландты қамти отырып). Пауэлл Нью-Йорк киносыншылары шеңберінен ең үздік режиссер номинациясына ұсынылды.