Фриц Мулиар: Австриялық халық әртісінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Фриц Мульяр, Фридрих Людвиг Стэнд (12 желтоқсан 1919 – 4 мамыр 2009) – австриялық актер, өзінің зор танымалдылығының арқасында елдестері оны «халық актері» деп жиі атайды.

Өмірбаян

Венаның Нойбау қаласында зергердің өгей ұлы болып туған Мульяр 1930 жылдардың соңында кабаре артисі болды. Ол жастығынан скаут болды. Екінші дүниежүзілік соғыста қызметтен кейін, 1942 жылы нацистер тұтқынға алды және «Австрияның тәуелсіздігін қалпына келтіруге бағытталған қызмет» (Betätigung zur Wiederherstellung eines freien Österreich) ісі бойынша жеті ай жалғыз камерада отырды. Соғыстан кейін Мульяр сахналық актер ретінде мансабын бастады. Кішкентай бойлы болған ол бір күні амбицияларының Othello сияқты рөлдерді ойнауды қамтымағанын айтты. Керісінше, ол әрқашан комедиялық рөлдерді және дәстүрлі австриялық пьесаларды (Иоганн Нестрой, Фердинанд Раймунд) ұнатқан. Мульяр түрліше акценттерді, әсіресе чех және яһудилердің неміс тіліндегі акценттерін шебер имитациялайтын. 1990 жылы Феликс Миттерердің «Сибирь» (1991 жылы теледидарда көрсетілді) пьесасында зор жетістікке жетті. Бұл пьеса зейнеткерлер үйінде отбасысы тастап кеткен қарт адамның және оның қадір-қасиет үшін күресі туралы, қарттарға қатысты дискриминацияны зерттейді. Мульяр «Джедерман» (әркімнің нұсқасы) пьесасында Зальцбург фестивалінде де жиі өнер көрсеткенімен, ең көп байланысы Венаның екі театрымен болды: Бургтеатр (зейнеткерлікке шыққанға дейін тұрақты мүшесі болды) және Йозефштадт театры, онда ол 2009 жылы қайтыс болғанға дейін жұмыс істеді. Ол Клаус Пейманның (1937 жылы туған), 1986-1999 жылдар аралығында Бургтеатр директоры болған және Томас Бернхард, Эльфриде Йелинек сияқты даулы драматургтарға назар аударғандықтан австриялық театр көрермендерін бөліп алған басшылығының қатаң сыншысы болды. Музыкалық театрда Мульяр «Жарқылдаған жасылша» (Die Fledermaus) операсында әнші емес Фрош рөлінде ойнады. Йозефштадт театрында Мульяр Джефф Баронның «Мистер Гринге сапар» (Besuch bei Mr Green) пьесасындағы Мистер Грин рөлімен ең көп танылды. Осы қойылым үшін, бірнеше маусымдар бойы көрсетілген және ұлттық телеарнада көрсетілген Мульяр, Майкл Дангль және Джефф Барон 2001 жылғы «Еуропа мәдениет сыйлығын» (Kulturpreis Europa) алды. Мульяр көптеген фильмдерде және «Кир Рояль» (Франц Ксавер Кроетцбен бірге) және «Комиссар Рекс» сияқты кейбір телесериалдарда ойнады. Ол туған Венасынан тыс жерлерде 1972 жылы Австрия мемлекеттік телеарнасы (ORF) арнасында неміс тілінде түсірілген «Батыл сарбаз Швейктің шытырман оқиғалары» (Die Abenteuer des braven Soldaten Schwejk) атты 13 бөлімді телесериалдағы басты рөлді сомдағаны үшін есімдеріне сақталды. Мульяр сайлау науқандары кезінде Австрияның әртүрлі социал-демократиялық саясаткерлерін ашық қолдаған адал социал-демократ болды. 1955 жылдан бастап Австрияның алғашқы тележүргізушісі Франциска Кальмарға үйленді. 2006 жылдың қаңтар айында ол Австрия мемлекеттік телеарнасының (ORF) қоғамдық кеңесшісі болып сайланды. Ол 89 жасында Венада қайтыс болды.

Born in Neubau, Vienna as the stepson of a jeweller, Muliar became a cabaret artist in the late 1930s. He was a Boy Scout in his youth. After serving in the Second World War, he was imprisoned by the Nazis in 1942 and spent seven months in solitary confinement for Betätigung zur Wiederherstellung eines freien Österreich (activities to restore Austrian independence—see Anschluss). After the war, Muliar started his career as a stage actor. Of small build, he once said that his ambitions had never included playing parts such as that of Othello. Rather, he had always preferred comic roles and traditional Austrian fare (Johann Nestroy, Ferdinand Raimund). Muliar also excelled in imitating various accents, in particular those used by Czech and Yiddish speakers of German. In 1990, he had enormous success in Felix Mitterer's play for one person, Siberia (televised in 1991), a study in ageism about an old man who has been abandoned by his family in a retirement home and his struggle for dignity. While he also performed regularly at the Salzburg Festival in the play Jedermann (a version of Everyman), Muliar was associated with two Viennese theatres in particular: the Burgtheater (whose tenured member he was until his retirement), and the Theater in der Josefstadt, where he worked until his death in 2009. He was one of the severest critics of Claus Peymann (born 1937), director of the Burgtheater between 1986 and 1999 whose leadership polarized Austrian theatregoers by its focus on controversial playwrights such as Thomas Bernhard and Elfriede Jelinek. Musical theatre saw Muliar in the non singing role of Frosch in Die Fledermaus. At Theater in der Josefstadt, Muliar was perhaps best known for the role of Mr. Green in Jeff Baron's Visiting Mr. Green (Besuch bei Mr Green). Muliar, Michael Dangl the theater and Jeff Baron were awarded the 2001 Kulturpreis Europa for this production, which ran for several seasons and was nationally telecast. Muliar appeared in numerous films and in some television series such as Kir Royal (alongside Franz Xaver Kroetz) and Kommissar Rex. He is best remembered beyond the boundaries of his native Vienna for playing the title role in the 13 part TV series, Die Abenteuer des braven Soldaten Schwejk, which was filmed in German and broadcast by the Austrian state TV (ORF) in 1972. Muliar was a committed Social Democrat who publicly supported various Austrian Social Democratic politicians during their election campaigns. He was married from 1955 to Franziska Kalmar, Austria's first television presenter. In January 2006 he was elected to the position of a public advisor in the Austrian state TV (ORF). He died in Vienna, aged 89.