Кіріспе
Франц Лехар (30 сәуір 1870 – 24 қазан 1948) – австро-венгр композиторы. Ол көбінесе оперетталарымен белгілі, олардың ең сәттісі және ең танымал туындысы – "Қуанышты жесір" (Die lustige Witwe).
Franz Lehár ('/l//eɪ//h//ɑːr/ LAYhar; Lehár Ferenc ; 30 April 1870 – 24 October 1948) was an Austro Hungarian composer. He is mainly known for his operettas, of which the most successful and best known is The Merry Widow (Die lustige Witwe).
Өмір және мансап
Лехар Венгрия Корольдігінің (қазіргі Комарно, Словакия) Комарромның солтүстік бөлігінде, Франц Лехардың (үлкен) (1838–1898) – Австро-Венгрия армиясының 50-ші жаяу әскер полкінің оркестр шебері және Кристин Нойбрандттың (1849–1906) – неміс тегінен шыққан венгр әйелінің үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Ол 12 жасқа дейін тек қана венгр тілінде сөйледі. Кейіннен әкесінің тегі "Лехар" есімдегі "а" әрпінің үстіне жіті акцент қойып, венгр орфографиясындағы сәйкес дауыстыны көрсетті. Оның кіші інісі Антон кәсіби офицер болу үшін Венадағы кадет мектебіне түсті, ал Франц Прага консерваториясында скрипка оқыды, онда оның скрипка мұғалімі Антонин Бенневиц болды, бірақ Антонин Дворжак оған композицияға назар аударуды кеңес берді. Алайда, консерваторияның сол кездегі ережелері студенттерге орындаушылық пен композицияны бірдей оқымауға рұқсат бермеді, ал Бенневиц пен Лехар (үлкен) Францқа скрипкадан диплом алуға қысым жасады, өйткені ол кейін композицияны өздігінен оқи алады деп есептеді. Франц олардың тілегін еріксіз орындады және Зденек Фибихтен алған бірнеше құпия сабақтан басқа, композиторлық өнерді өзі үйренді. 1888 жылы консерваторияны бітіргеннен кейін ол әкесінің Венадағы оркестріне көмекші оркестр шебері болып кірді. Екі жылдан кейін ол Лосонцта (қазіргі Лученец, Словакия) оркестр жетекшісі болды, сол кездегі Австро-Венгрия армиясының ең жас оркестр жетекшісі атанды, бірақ ол армияны тастап, теңіз күштеріне қосылды. Теңіз күштерінде ол 1894 жылдан 1896 жылға дейін Пола (Пула) қаласында капельмейстер болды, ал кейіннен өзінің алғашқы операсы "Кукушка" (1906 жылы "Татьяна" деп қайта өңделген) Лейпцигте көрсетілген кезде қызметтен кетті. Бұл опера орташа ғана сәттілікке жетті, содан кейін Лехар қайтадан әскерге қайтып, Триест, Будапешт (1898) және ақыры 1899 жылдан 1902 жылға дейін Венадағы гарнизондарда қызмет етті. 1902 жылы ол тарихи Вена театрында дирижер болып жұмыс істеді, сол жылдың қараша айында оның "Венские женщины" операсы қойылды. Ол ең алдымен оперетталарымен танымал – ең сәттісі "Шат жесір" (Die lustige Witwe), бірақ ол сонаталар, симфониялық поэмалар мен марштарды да жазды. Ол сондай-ақ бірқатар вальстер жазды (ең танымал – 1902 жылғы қаңтарда принцесса Паулина фон Метернихтің "Алтын және күміс" балы үшін жазылған "Gold und Silber"), олардың кейбіреулері оның әйгілі оперетталарынан алынған. Кейбір оперетталардың жеке әндері классикаға айналды, атап айтқанда "Вилля" ("Веселая вдова") және "Сен – менің жүрегімнің қуанышысың" ("Dein ist mein ganzes Herz") – "Күлкілер елінен" (Das Land des Lächelns). Оның ең амбициялы туындысы – 1934 жылғы "Джудитта" операға қарағанда опереттаға жақын. Онда "Meine Lippen, sie küssen so heiß" ("Менің ернім, олар өте ыстық") әні бар. Лехар опералық тенор Ричард Таубермен де тығыз байланыста болды, ол оның көптеген оперетталарында ән шырқады, 1920 жылы оның 1910 жылғы "Zigeunerliebe" опереттасын қайта жаңғыртудан бастап, 1922 жылы "Frasquita" операсында Лехар соғыстан кейінгі стильді қайтадан тапты. Лехар 1930 жылы Таубердің қатысуымен түсірілген "Күлкілер елі" фильмінде шағын рөл ойнады. 1925 жылдан 1934 жылға дейін ол Таубердің дауысы үшін арнайы алты оперетта жазды. 1935 жылы ол өзінің шығармаларына орындау құқықтарын бақылауды барынша арттыру үшін "Glocken Verlag" (Қоңыраулар баспасы) атты жеке баспасын құруға шешім қабылдады.
Лехар және Үшінші рейх
Лехардың нацистік режиммен қарым-қатынасы қиын болды. Ол әрқашан опералары үшін еврей либреттистерін пайдаланған және Венадағы маңызды еврей қауымдастығын қамтитын мәдени ортаның бір бөлігі болған. Бұған қоса, Лехар католик болғанымен, оның әйелі София (туған есімі Пашкис) некеге тұрғаннан кейін католиктік дінге кірмес бұрын еврей болған, және бұл оларға жеке және оның шығармаларына қарсылық тудыруға жеткілікті себеп болды. Гитлер Лехардың музыкасын ұнатты, және Жозеф Геббельстің Лехардың ісіне араласуынан кейін Германиядағы жаулық азайды. 1938 жылы Лехардың әйеліне «Эхренаририн» (неке арқылы құрметті арий) мәртебесі берілді. Дегенмен, кем дегенде бір рет оны депортациялауға тырысты. Нацистік режим Лехардың музыкасының үгіт мақсатында пайдаланылғанын білді: 1941 жылы оккупацияланған Парижде оның музыкасының концерттері өткізілді. Дегенмен Лехардың ықпалы шектеулі болды. Ол жеке өзі либреттистерінің бірі Фриц Лёнер Беданың қауіпсіздігіне Гитлердің кепілдігін алуға тырысқан деген күдік бар, бірақ Беданың Аушвиц III-те өлтірілуін тоқтата алмады. Ол сондай-ақ «Құдағи» операсындағы Данилоның алғашқы орындаушысы Луи Треуманның тұтқындалуына жол бермеуге тырысты, бірақ 70 жастағы Треуман мен оның әйелі Стефани 1942 жылдың 28 шілдесінде Терезиенштадт концлагеріне жіберілді, онда Стефани сол жылдың қыркүйегінде, ал Луи 1943 жылдың 5 наурызында қайтыс болды. 1939 жылдың 12 қаңтарында және 1940 жылдың 30 сәуірінде Лехар Берлин мен Венада Гитлерден жеке марапаттар алды, соның ішінде Гёте медалін. 1938 жылы Гитлердің туған күніне Лехар оған «Құдағи» операсының 50 жылдығын мерекелеу үшін қызыл марокколық былғарыдан жасалған кітапты арнайы сыйлық ретінде тартты.
Кейінгі жылдар
1948 жылы 78 жасында Зальцбург маңындағы Бад-Ишльде дүние салды және сол жерге жерленді. Оның кіші інісі Антон оның мүлігін басқарды, Франц Легардың музыкасын насихаттау арқылы оның танымалдылығын арттырды.
Құрметтер
1940 жылы Сопронның құрметті азаматы болып сайланды. 1940 жылы Гитлер оған Гёте медалін табыс етті. Венада оның есімімен аталатын көше бар. Сонымен қатар, Нидерландының бірнеше қалаларында оның құрметіне көшелер аталды (мысалы, Гаага, Лейдше-Райн, Утрехт, Эйндховен және Тильбург). Сараево, Пула және Прагада да оның есімімен аталатын көшелер бар. 1995 жылы неміс астрономы Фреймут Борнген ашқан 85317 Лехар астероиды оның есімін иеленді. 1929 және 1934 жылдары Лехар Ричард Таубер, Вера Шварц және Ярмила Новотна қатысқан «Күлкілер елі» және «Джудитта» туындыларын Odeon Records үшін дирижерлік етті. 1942 жылы Венада композитор дирижерлік еткен «Паганини» операсының эфирі сақталды, онда сопрано Эстер Ретхи және тенор Карл Фридрих өнер көрсетті. 1942 жылы Берлин радиосында Герберт Эрнст Грохтың қатысуымен Лехар дирижерлік еткен «Зигеунерлибе» қойылымы да сақталған. 1947 жылы Лехар English Decca (АҚШ-та London Records арқылы шығарылған) үшін Tonhalle Orchester Zürich оркестріне жетекшілік етіп, өзінің оперетталарынан овертюралар мен вальстердің 78 айналымдық жазбалар сериясын жасады. Жазбалар сол кездегі дыбыс сапасымен ерекшеленді, себебі олар Decca-ның Full Frequency Range Recording әдісімен жасалған, бұл алғашқы коммерциялық жоғары сапалы техникалардың бірі болатын. Бұл жазбалар кейін LP (1969 жылы Decca eclipse ECM 2012 және ECS 2012 қайта өңделген стерео нұсқасында) және CD форматында шығарылды. Оның жазбаларының жинағы Naxos Records компаниясынан шықты. Берлин қабырғасы құлағаннан кейін, Шығыс Германияның мемлекеттік архивтерінен 1939 жылы Саарбрюккенде өткен Лехар туындыларының концертінің жазбалары табылды, дирижерлік еткен – Франц Лехардың өзі. Бұл жазбалар 2000 жылы Classic Produktion Osnabrück компаниясынан CD форматында шығарылды.
Анекдоттар
Густав Малер мен оның жас әйелі Алма Венаға Лехардың "Шат жесір" операсын көруге барып, оны қатты ұнатып, үйге келгеннен кейін оның әуендерімен биледі. Олар вальсты піанода орындаған, бірақ бір бөлігінің нақты ретін есіне түсіре алмады. Ертесі күні олар Венаның ірі музыкалық дүкеніне, "Доблингерге" барды, бірақ "халықтық" опера деп есептелетін шығарманың нотасын іздеп жүргендерін айтуға ұялды. Малер өзінің шығармаларының сатылымын сұрап, қызметкерлердің назарын алғанда, Альма "Шат жесір" операсының ноталарын қарады. Көшеге шыққаннан кейін Альма Малерге вальстің барлық бөлігін әнмен жеткізді.